Britaniya Seyloni

Британия Сейлони (инглизча: Бритиш Cейлон) — Шри-Ланка тарихидаги 1796-йилда Канди давлати билан биргаликда Буюк Британиянинг Шри-Ланкадаги Голландия мулкларини босиб олишидан бошланиб, 1948-йилда Сейлон доминионлиги ташкил топиши билан якунланган даврдир.

Британиянинг Голландия мулкларини босиб олиши

1795-йилда Бирлашган Провинсиялар Республикаси Франсия томонидан босиб олинди. Янги ташкил этилган Батавия Республикаси Буюк Британия билан урушларда Франсия томонини олди. Шри-Ланкада бу Канди давлати билан ҳарбий иттифоққа кирган инглизларнинг 1796-йилга келиб Голландиянинг барча мулкларини босиб олишига олиб келди.

1796-йилдан 1798-йилгача инглизлар томонидан босиб олинган ҳудуд Ҳиндистоннинг Мадрас президентлиги таркибига кирди ва оролни бошқариш инглиз ҳарбий қўмондонлиги вакиллари ва Британия Шарқий Ҳиндистони компанияси директорлари томонидан амалга оширилди. Ҳаддан ташқари солиқлар ва компания ходимлари томонидан маҳаллий аҳолини очиқ талон-тарож қилиш деҳқонлар қўзғолонига сабаб бўлди. 1797-йилда оролнинг жануби-ғарбий ва шимолидаги қирғоқбўйи ҳудудларини қамраб олди ва фақат бир йил ўтгач, Инглиз-Сипоҳий аскарлари томонидан бостирилди.

Колониянинг тузилиши

1798-йилда бошқарув тизимига ўзгартиришлар киритилди. Фуқаролик ва ҳарбий бошқарувнинг бошига мустамлака ишлари вазирлигининг мас’ул бўлган губернатори қўйилди; солиқ йиғиш ва савдо монополиялари устидан назорат Шарқий Ҳиндистон компанияси мансабдор шахслари қўлида қолди. Икки ҳукумат тизими 1800-йилгача, Сейлон Мадрас президентлигидан бутунлай четлаштирилиб, алоҳида Британия қироллик мустамлакасига айлантирилгунга қадар давом этди. Британиянинг Сейлоннинг қирғоқбўйи ҳудудлари устидан ҳукмронлиги 1802-йилда Амен тинчлик шартномаси билан мустаҳкамланди.

ХИХасрнинг биринчи ўн йиллигида инглизлар орол бўйича сиёсатни ўзларининг Голланд ўтмишдошлари тажрибасига таянган ҳолда шакллантирдилар, уларнинг кўпчилиги Сейлонда қолиб, Британия Шарқий Ҳиндистони компанияси хизматига кирдилар. Мустамлакачи ҳокимиятларнинг диний сиёсати оролнинг турли ҳудудларидаги ибодатхоналар ва монастирларни тенг бўлмаган ҳолатда жойлаштирди ва буддист сангҳани дунёвий ма’муриятнинг марказлаштирилган назоратидан озод қилди. Христианликнинг тарқалиши ва сейлонларнинг насронийлашган қатламининг вужудга келиши янада мураккаб диний вазиятнинг вужудга келишига олиб келди. Ибодатхона ерлари мулкини экспроприация қилиш, буддистларни кўплаб имтиёзлардан маҳрум қилиш сиёсати Сангҳани инглиз мустамлакачилигига қарши қўйди.

1806-йилда голландлар томонидан католиклик динини тарғиб қилишга қўйилган тақиқ бекор қилинди, бунинг натижасида оролда христианликнинг фаол тарғиботини англиканлар, баптистлар, методистлар ва католиклар олиб борди. Британия ҳукумати маҳаллий аҳоли орасида инглиз сиёсатининг дирижёри бўлиб хизмат қиладиган ўқимишли, насронийлашган қатламни яратишга ҳаракат қилди.

Британиянинг Канди Давлатини босиб олиши

Шри-Ланкадаги собиқ Голландия мулкларини қўлга киритгандан сўнг, инглизлар ўзларининг ҳарбий, сиёсий ва мафкуравий ҳаракатларини Канди давлатини босиб олишга йўналтирдилар. Мураккаб фитналар ва порахўрлик натижасида инглизлар ҳукмдор Шри Викрам Ражасингҳанинг ҳаракатларидан норози бўлган Канди зодагонларининг бир қисмидан ёрдам олишга муваффақ бўлдилар ва Инглизлардан ҳимоя қилиш учун Канди давлатининг қуролли кучларини кучайтиришга ҳаракат қилиб, маҳаллий элитанинг имтиёзларини чеклаб қўйди, янги солиқлар киритди ва буддист руҳонийларининг мулкига тажовуз қилди. Бу унинг кўплаб собиқ тарафдорларини бегоналаштирди ва уларни инглизлар билан очиқ иттифоққа олиб келди.

1815-йилда Канди давлати инглиз қўшинлари томонидан босиб олинди ва Сейлон қироллик мустамлакаси таркибига киритилди. Кандининг собиқ ҳукмдори тахтдан ағдарилган ва Мадрасга сургун қилинган ва собиқ Канди давлати ҳудуди қирғоқбўйи вилоятлари губернатори олдида жавоб берадиган инглиз резиденти тасарруфидаги алоҳида ма’мурий ҳудудни ташкил қилди. Оролнинг марказий ҳудудларида ҳукмронлик аристократия ва ҳукуматнинг ушбу қисми билан иттифоқни сақлаб қолиш мумкинми ёки йўқлигига боғлиқлигини тушуниб, охирги Канди ҳукмдорига қарши курашган амалдорларни қўллаб-қувватлаган инглиз маъмурияти уни давлат-мустамлакачилик аппаратига жалб қилиш чораларини кўрди.

ХИХ асрнинг биринчи ярмидаги мустамлакачилик ўзгаришлари

1817—1818-йилларда оролнинг ички қисмларини қамраб олган йирик деҳқонлар қўзғолони, Британия ҳукуматини мустамлакадаги вазиятни тезда барқарорлаштириш учун янги босиб олинган ҳудудларда тезда ма’мурий, сиёсий ва иқтисодий қайта қуриш зарурлигини англадилар. Канди ерлик зодагонлари ва буддист руҳонийларининг юқори қисми кетма-кет равишда кўплаб имтиёзлардан маҳрум бўлиб, Британия мустамлака ма’муриятига қарам бўлиб қолдилар.

1820-йилларида Сейлонда плантация хўжалигини яратиш учун шароит тайёрланди. Канди ҳукмдори ва унинг содиқ атрофидагиларнинг ибодатхона ва жамоа ерлари ва ер эгаликларининг Британия қироли фойдасига мусодара қилиниши унинг иқтисодий асосини яратди. Плантация иқтисодиётининг жадал ривожланиши ма’муриятни хусусий капиталистик тадбиркорлик учун янада қулай шароитлар яратиш зарурати билан тўқнашди. Сейлондаги биринчи амалдорлар мустамлака ишлари вазирлигининг ҳодимлари эди, аммо 1845-йилдан бошлаб, мустамлака ишлари вазирлигининг буйруғи билан уларга хизмат муддати тугагунга қадар плантация экинларини етиштириш тақиқланди. Бу Сейлоннинг плантация секторига инглиз хусусий капиталини жалб қилишга олиб келди.

ХИХ аср ўрталаридаги сиёсий ўзгаришлар

ХИХ асрнинг биринчи ярмида генерал-губернатор ҳузурида Қонунчилик кенгаши тузилиб, илгари мавжуд бўлган Ижроия кенгаши қайта ташкил этилди. Ижроия кенгаши таркибига Британия мустамлака аппаратининг беш нафар юқори мансабдор шахслари кирди. Қонун чиқарувчи кенгаш таркибига тўққиз нафар расмий (Британия) ва олти нафар норасмий а’зо (уч нафари инглиз хусусий корхонаси манфаатларини, учтаси Сейлон жамиятининг юқори қатламини вакили) кирди.

1864-йилда Ж. Уолл бошчилигидаги Қонунчилик Кенгашининг норасмий а’золари биринчи марта Британия мустамлака ҳокимиятларининг, жумладан, плантациялар секторини ривожлантириш сиёсатини ма’қуллашга қарши овоз бердилар. Қарор расмий а’золарнинг овози билан қабул қилинди, аммо қарама-қаршилик фактининг ўзи қирғоқбўйи минтақаларининг пайдо бўлган ўрта синф орасида кенг резонансга эга бўлди. 1864-йил ноябрда Қонунчилик кенгашининг барча олти норасмий а’зоси ўз лавозимларини тарк этдилар ва мамлакатдаги биринчи ижтимоий-сиёсий ташкилот – Сейлон лигасига асос солдилар. Ҳокимият бироз ён беришга мажбур бўлди ва Қонунчилик кенгашига бюджетни назорат қилиш ҳуқуқи берилди.

Сейлон ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида

1870-йилги Сейлон сенти. 1870-йилдан бери Лондон Қироллик зарбхонаси орол учун ¼, ½, 1 ва 5 сентлик мис ва 10, 25 ва 50 сентлик кумуш тангаларни зарб қилди.

ХИХ асрнинг 70-йилларида ер солиғининг нақд шакли жорий этилиши билан Сейлон қишлоғида ерсизлик жараёни кучайди. Деҳқон томорқаларини сақлаш тобора қимматлашди ва кўплаб деҳқон хўжаликлари ўз ерларидан қисман экспорт экинлари учун фойдаланишга ўтишни бошладилар, бу эса майдон бирлигига кўпроқ пул тушумини та’минлади. Бу гуруч ишлаб чиқаришнинг пасайишига олиб келди; 1885-йилдан кейин импорт қилинган гуруч миқдори маҳаллий ишлаб чиқаришдан ошиб кетди.

1870-йилларда қаҳва барглари касаллиги туфайли кофе плантацияларининг вайрон бўлиши қишлоқ аҳолисининг катта қисмининг қашшоқлашишига олиб келди, улар қаҳва дарахтини етиштирган ерни гаровга қўйиш ёки сотишга мажбур бўлди. 1870-йилларнинг охиридан 1880-йилларнинг бошигача чой тупи Сейлонда асосий плантация экинига айланди. Чой плантациялари майдонларининг изчил кенгайтирилиши тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришнинг жадал сур’атларда кўпайишига, чой баргини қайта ишлаш саноатининг ривожланишига хизмат қилди. Чой ишлаб чиқарувчи акциядорлик жамиятларини яратишга ўтиш бошқарувнинг янги ташкилий шаклларини — бошқарув идораларини, кўплаб инглиз плантаторларига ўз ватанларига қайтиб, чой плантацияларига сармоя киритган капиталдан дивидендлар эвазига яшаш учун ижарачиларга айланиш имконини берди.

ХХ аср бошларига келиб, экспортнинг 90% учта асосий плантация экинлари — чой, каучук ва ҳиндистон ёнғоғи палма маҳсулотларига тўғри келди. “Та’сир доиралари” ўртасида фарқ бор эди: Инглиз капитали чой ва бошқа асосий экспорт экинларини ишлаб чиқариш, қайта ишлаш ва экспорт қилишда асосий ўринларни эгаллади. Маҳаллий капитал кичик экспорт экинларини (арка палма, тамаки, шоколад дарахти, ситронелла) ишлаб чиқаришга, кичик тўқимачилик ва озиқ-овқат корхоналарига, графит ва қимматбаҳо тошларни қазиб олишга сармоя киритилди.

Британия ма’муриятининг турли диний жамоаларга нисбатан табақалаштирилган сиёсати этно-конфессионал қарама-қаршиликнинг кучайишига олиб келди. Сингал буддистлари ва Тамил ҳиндулари ўртасидаги қарама-қаршилик доимий равишда ўсиб борди. Синҳала миллатчиларининг ўсиб бораётган шовинистик ғоялари ХХ аср охирида Мунидаса Кумаратунга раҳбарлигида ўта миллатчилик ҳаракатининг пайдо бўлишига олиб келди. Сейлонда “соф синҳала жамияти”ни яратишга қаратилган бўлиб, кейинчалик сингалапараст партияларнинг шаклланишига асос бўлди. 1905-йилда буддист фаоллар Ананда Кумарасвами бошчилигида Сейлон ижтимоий ислоҳотлар лигасини туздилар. Буддистлар ва мусулмонлар ўртасидаги тўқнашув мусулмон буржуазиясининг мустамлакачи ҳокимият тарафини очиқдан-очиқ қўллашига ва ҳокимиятнинг Сейлонликлар қўлига ўтишига қарши чиқишига олиб келди.

1910-йилда 1912-йилги конституцияда мустаҳкамланган Қонунчилик кенгаши ислоҳоти амалга оширилди. Ислоҳотга кўра, Кенгаш а’золари сони 21 кишига кўпайтирилди, кўпчилик расмий а’золар томонидан сақланиб қолди (11 та қарши ва норасмий 10 киши). Олтита расмий аъзо (2 пасттекислик сингалик, 2 тамиллик, 1 канди сингаллик, 1 маврлик) тўлиқ ҳокимиятни ўзида сақлаб қолган генерал-губернатор томонидан тайинланган, 4 нафари юқори мулкий ва таълим малакасига кўра сайланган. Сайланган а’золар орасида 2 та европалик, 1 та бюргер (маҳаллий аҳоли вакиллари билан Голландиялик никоҳлар авлоди) ва 1 нафар “ма’лумотли сейлонлик” бор эди.

Биринчи жаҳон уруши даврида Сейлон

Сейлон урушаётган давлат деб э’лон қилингандан сўнг, Қонунчилик кенгаши а’золари бир овоздан метрополия мамлакатига қўшимча молиявий ресурслар бериш учун овоз бердилар. Озиқ-овқат ва асосий эҳтиёжлар нархининг ошиши, озиқ-овқатнинг кескин танқислиги, бир томондан, Британия ҳукумати сиёсатидан норозиликнинг кучайишига, иккинчи томондан, турли ижтимоий, этник ва диний гуруҳлар ўртасидаги зиддиятларнинг кучайишига олиб келди. Натижада 1915-йилда қўзғолон бўлиб, унинг давомида мустамлакачиликка қарши даъватлар янграган ва алоҳида гуруҳларнинг миллий манфаатлар эвазига мустамлакачилик маъмуриятидан индивидуал ён босишларига эришиб, қўзғолондан ўз ғаразли мақсадларида фойдаланиш истаги намоён бўлди.

Урушлараро даврда Сейлон

1919-йилда биринчи умумсейлон миллатчилик ташкилоти — Сейлон Миллий Конгресси (СМК) вужудга келди. 1921-йилда СМКда бўлиниш юз берди, бу Тамил миллатчиларининг ажралиб чиқишига олиб келди, улар Қонунчилик Кенгашида Тамил вакиллигини ошириш учун курашни бошладилар, бу эса миллий-диний тамойиллар бўйича сиёсий партиялар қуриш анъаналарини бирлаштирди. Бироқ, Қонунчилик кенгаши томонлар сифатида: на СМК, на Сейлон Тамил Конгресси, на Сейлон Ҳинд Конгресси (“Ҳинд Тамиллари”ни ҳимоя қилган), на Сейлон Мусулмон Лигаси (Сейлон Маврлар талабларини ифода этган) ўз вакилларини сайловларда кўрсатмади. Уларнинг вакиллари сайловда мустақил номзод сифатида қатнашмаган, ўз партияси дастурига риоя қилишга мажбур бўлмаган.

1923-йилда Меннинг-Девоншир Конституцияси қабул қилинди, унга кўра Қонунчилик Кенгаши аъзолари сони 49 тага, сайланган аъзолар сони 34 кишига (шундан 23 таси ҳудудий, 11 таси жамоавий асосда сайланди) кўпайтирилди. Британиянинг Сейлон губернатори вето ҳуқуқини сақлаб қолди. Сайлов ҳуқуқи аҳолининг 4% гача кенгайтирилди. Вилоятларга ўз ваколатлари доирасидаги ижтимоий-иқтисодий фаолиятни бошқариш ва амалга ошириш имконияти берилди.

1920-йилларнинг 2-ярмидан бошлаб метрополда лейбористлар партиясининг ҳокимият тепасига келиши муносабати билан Британиянинг Жанубий Осиёдаги сиёсати консепсияси ўзгарди. Лейбористларнинг мустамлакачилик муаммоси бўйича концепцияси империяни Британия Миллатлар Ҳамдўстлигига босқичма-босқич айлантириш ғояси эди. Шу сабабли, 1927-йилда Дономор комиссияси Сейлонда ўз фаолиятини бошлади, унинг натижаси 1931-йилги конституциянинг қабул қилиниши бўлиб, у умумий сайлов ҳуқуқини жорий этишни ва қонун чиқарувчи органларни шакллантиришнинг жамоавий принсипини бекор қилишни назарда тутди. Қонун чиқарувчи кенгаш ўрнига ҳудудий асосда умумий сайлов ҳуқуқи билан сайланадиган Давлат Кенгаши ташкил этилди.

1937-йил охирига келиб, Британия ҳукумати конституцияни ўзгартириш зарурлигини тан олди ва буни генерал-губернатор Калдекотга топширди. Калдекоттнинг “Ислоҳот допешаси” ҳақидаги мунозаралар 1930-йилларнинг иккинчи ярмида мамлакат сиёсий ҳаётини шакллантирди ва Иккинчи жаҳон уруши бошлангунга қадар давом этди.

Иккинчи жаҳон уруши даврида Сейлон

1939-йил 5-сентабрда Сейлоннинг инглиз губернатори Давлат кенгашида Сейлон урушаётган тараф эканлиги ҳақида баёнот берди. Давлат кенгаши мамлакат мудофаасини мустаҳкамлаш учун маблағ ажратиш, шунингдек, озиқ-овқат, тўқимачилик ва бир қатор саноат товарларини рационал тақсимлашни жорий этиш тўғрисидаги қарорни ма’қуллади. Британия маъмурияти “Тейлон мудофааси тўғрисида” ги қонунни киритди, бу қонун ҳокимиятга ҳар қандай сиёсий ташкилотни тарқатиб юбориш, шунингдек, йиғилишлар ва намойишлар ўтказишни тақиқлаш ҳуқуқини берди.

Япониянинг Иккинчи жаҳон урушига кириши билан Сейлоннинг стратегик аҳамияти ортди. Коломбо ва Тринкомали портлари ҳарбий базаларга айлантирилди. 1942-йил март ойида Сейлон қуролли кучларининг инглиз қўмондони Ж. Лейтон Коломбога келди ва нафақат ҳарбийлар, балки фуқаролик маъмурий органларининг бошлиғи бўлди. Пераденияда (Канди шаҳри яқинида) Лорд Моунтбаттен бошчилигидаги Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларидаги Иттифоқ қуролли кучлари қўмондонлигининг штаб-квартираси жойлашган эди.

1942-йилда СМКнинг Келани сессиясида унинг раҳбарлари Британия мустамлакачиларидан уруш тугагандан сўнг Сейлонга ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини бериш масаласини кўриб чиқиш ваъдасини олишни мақсад қилиб қўйдилар. Эришилган келишувларга мувофиқ, 1944-йилда Соулберй комиссияси Сейлонда мамлакатнинг келажакдаги ҳукумат тузилмаси асосларини ишлаб чиқиш бўйича иш бошлади. 1943-йилда марксизмни ўрганиш бўйича мавжуд тўгараклар асосида Сейлон Коммунистик партияси тузилди.

Иккинчи жаҳон урушидан кейин Сейлон

1945-йил октябр ойида Соулберй комиссиясининг таклифлари асосида янги Сейлон конституцияси матни билан “Оқ китоб” тайёрланди, аммо у оролнинг тўлиқ мустақиллигини таъминламади, лекин уни Британия юрисдикцияси остида сақлаб қолди. Генерал-губернатор лавозими Сейлон жамияти вакилларига топширилди, аммо қонун чиқарувчи ҳокимият бошлиғи Британия ҳукумати томонидан тайинланди.

Соулберй Конституциясининг қоидалари бўйича қарама-қаршилик пайтида СМК ичида бўлиниш юз берди: ундан ўнг қанот гуруҳи чиқиб, инглизларнинг таклифларини қўллаб-қувватлади ва Бирлашган Миллий партияни (БМП) тузди. БМП Давлат Кенгаши ва Вазирлар Кенгашида етакчи ўринларни эгаллади, мухолифат партиясига айланган СМК эса Британия томонидан ҳокимиятнинг потенциал вориси сифатида фонга ўтди. Тамил партиялари, шунингдек, Сейлон мусулмон лигаси ҳам БМП, ҳам СМК фаолиятидан четда турдилар. Уларни Синҳала тарафдори деб ҳисоблаган ва Британия томонидан “мувозанатли вакиллик” тизимини яратишга интилган, яъни қонун чиқарувчи ўринларнинг 50 фоизини синҳалларга ва 50 фоизини озчиликларга бериш эди.

1948-йил 4-февралда Сейлон доминионлиги расман ташкил этилди.

Адабиётлар

• «История Востока» (в 6 т.). Т.ИВ «Восток в новое время (конец ХВИИИ — начало ХХ в.)», кн. 1 — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2004. — ИСБН 5-02-018102-1
• «История Востока» (в 6 т.). Т.ИВ «Восток в новое время (конец ХВИИИ — начало ХХ в.)», кн. 2 — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2005. — ИСБН 5-02-018102-1
• «История Востока» (в 6 т.). Т.В «Восток в новейшее время: 1914—1945 гг.» — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2006. — ИСБН 5-02-018102-1