Buca
Буcа Туркиянинг Измир минтақасида жойлашган тумандир. Шимолда Конак, шимоли-шарқда Борнова, шарқда Кемалпаша, жанубда Торбали, жануби-г'арбда Мендерес, г'арбда Газиэмир ва Карабаг'лар билан чагарадош. Аҳоли сони бо'йича Измирнинг энг катта тумани ҳисобланади. Аҳолиси 510 695 киши[1].
Ма’лумки, Букада қадим замонлардан бери аҳоли пункти бор эди. 1868-йилда Бука шимоли-шарқида қадимий даврга оид катта аёл бюсти топилган ва бу бюст ҳозиргача Лондондаги Британия музейида намойиш этилмоқда. Буcа эрамиздан аввалги 130-йилларга бориб тақаладиган ва ко'плаб сивилизацияларга шоҳид бо'лган тарихий ва маданий шаҳардир. Буcа о'зининг тарихий о'тмиши билан жуда ко'плаб асарларни о'з ичига олади.
Этимологияси
Изник давлати подшоҳи Лоянис томонидан Подшоҳ йўли яқинидаги аҳоли пункти сифатида тилга олинган Коҳи деган жой 1235-йилда Буcа, анча вақтдан со'нг эса Коҳи номи Гониа, Бугиа ва Буcа бўлиб ўзгаргани тахмин қилинади. Византия даврида ҳозирги манзилгоҳда Вуза, Уза ёки Вузас исмли ер эгаси яшаган ва шаҳарча номи вақт ўтиши билан ўзгариб, Буcа бўлиб қолган деган тахминлар ҳам бор. Бундан ташқари БУCА со'зи италянчада чуқур деган ма'нони билдиради.Буканинг чуқурда қолиши номини янада мустаҳкамлайди.
Тарихи
Бука номи биринчи марта 1688-йилда франсуз консуллигининг ёзувларида ҳам учрайди. О'ша йили зилзила бо'лади ва Франсия консуллиги Букага ко'чирилади. Милоддан аввалги 1102-йилда эоллар шаҳарни эгаллаб олгунча маҳаллий халқ жуда қулай ҳаёт кечирганлиги ма'лум қилинади. Милоддан аввалги 727-йилгача ионияликлар билан курашган эолликлар шу санадан кейин шаҳарни ионияликларга қолдиришган. Бир мунча вақт о'тгач кучайиб бораётган Лидияликлар милоддан аввалги 628-йилда Измирни эгаллаб олишди. Бу вақтда Измир шаҳри парчаланиб, одамлар яқин атрофдаги кичик аҳоли пунктларига ко'чиб о'та бошладилар. Бу о'згариш биз бугун ко'риб турган Измир атрофидаги ко'плаб аҳоли пунктларининг биринчи пойдеворини қо'йди. Улар орасидан Букани санашимиз мумкин.
Ма’лумки, Букада қадим замонлардан бери аҳоли пунктлари бўлган. 1868-йилда Буканинг шимоли-шарқида қадимги даврга оид катта аёл бюсти топилади ва бу бюст ҳозиргача Лондондаги Британия музейида сақланмоқда.
Бундан ташқари, Буcа ва Кангöлü атрофидаги Византия хочи бо'ртмалари тасвирланган пойтахтлар, қадимги “АРТЕМИСДА ЙАСАЛГАН”га тегишли деб ҳисобланган мармар пол қопламалари, Форбес саройи атрофидаги Византия тангалари ва Гурчешме (Канчешме) ё'лидаги Рим қал'аси харобалари намоён бо'лади. Қадимда бу ҳудудда жуда илг'ор жамиятлар яшаган. Ион ҳужуми пайтида Буcага юзланган халқ Дереко'й, Канго'лу ва Козагажи ҳудудларига жойлашади. Яқин тарихимизда Буканинг юнон қишлоғи бўлгани, бу даврда юнонлар, яҳудийлар ва турклар бирга яшаганлиги, Букада европалик тадбиркорлар ва уларнинг оила а’золари ҳам яшаганлиги, бунинг ривожи ва бойиб боришида муҳим омил бўлганлиги та’кидланади. Шаҳар Усмонлилар империяси даврида 1872-йилда Буcанинг машҳур узумларини Алсанcак портидан бутун дунё бозорларига етказиб бериш учун Буcа темир ё'л вокзали Буcа марказида қурилган. Стансия ҳозирда ишламайди ва фойдаланилмайди.
Буcада юнонлар, яҳудийлар ва турклар бирга яшаб, инглиз, франсуз, италян ва голланд компаниялари билан савдо-саноат алоқалари доираси ташкил топган.Яқаин вақтларда Левантин гуруҳининг ёзги дам олиш маскани сифатида жойлашадиган шаҳар характерини олиб юра бошлади.
Буcанинг тарихи милоддан аввалги 130-йилларга бориб тақаладиган ва ко'плаб сивилизацияларга гувоҳ бо'лган маданий ва тарихий туманлардан биридир. У о'зининг бой табиий ва маданий меросини аҳоли сонининг ко'пайиши ва бугунги турмуш тарзи келтириб чиқарадиган барча омиллардан ҳимоя қила олади. Шу сабабли, бугун Буcада о'тмишдан ҳозирги кунгача бо'лган тарихий тасвир намойиш этилмоқда. Буcадаги ҳаёт, авваламбор, бой тарих, маданият ва табиий мерос билан узвий бог'лиқ ҳаёт сифатида тавсифланади. О'зининг тарихий о'тмиши билан Буcа бугунги кунда ҳам тирик бо'лган асарлар учун жуда муҳим бошпанадир. Жорж Кинг Форбес, Подагра, Принcесс Боргҳесе, Cоунт Доктор Алиберти, Де Жонгҳ, Димостанис Балтаcи мансионс, тарихий инглиз протестант черкови, акведуклар, Буcада яшаб, вафот этган ко'плаб машҳур оилаларнинг мақбаралари, унинг тор ко'чалари ва ҳатто бугунги кунда ҳам ко'плаб ме'морлар учун илҳом манбаидир.Грек уйлари туманга келганларнинг э'тиборини тортадиган моҳир асарлардир.
1922-йил 9-сентябрда Измир сабабли Буcа юнонлардан қайтариб олинади, бу ердаги юнонлар минтақани тарк этишади. 1922-йилгача Бука аҳолиси асосан инглиз, юнон ва голландлардан иборат эди. Республика э’лон қилингандан кейин (1923-йил 29-октабр – Туркияда республиканинг э’лон қилиниши)Бужа жуда тез ривожланиш кўрсатди ва бу даврда туманга муҳожирлар оммасининг жойлашиши давом этади. 1987-йил 4-июлда кучга кирган 3392-сонли қонун билан Буcа туманга айланади. Буcа - Измирнинг энг гавжум туманларидан биридир.
География
Буcа Измирдан 9 километр жануби-шарқда жойлашган. У Ниф тог'ининг жанубий этакларидан жой олган. Майдони – 178 квадрат километр[2], денгиз сатҳидан 38 метр баландликда жойлашган. Шимолда Конак, шимоли-шарқда Борнова, шарқда Кемалпаша, жанубда Торбали, жануби-г'арбда Мендерес, г'арбда Газиэмир ва Карабаг'лар бор. Буcа Измирнинг энг қадимги аҳоли пунктларидан биридир. Туманда қирқ еттита маҳалла мавжуд. Барча аҳоли пунктлари текисликда ташкил этилган. Буcада режасиз урбанизация кенг тарқалмаган. Гувен, Йиğитлер, Эфелер, Уфук, Думлупıнар, Мендерес, Валираҳмибей, İнкıлап, Эвка-1 каби энг катта маҳаллалар то'г'ри урбанизация қилинган; Бошқа томондан, Гедиз каби чекка маҳаллаларда режасиз урбанизация кузатилган.
Буcа текис ва унумдор тупроқларга эга. Тıназтепе, Тингиртепе, Зейтинтепе, Кошутепеси, Караcаагач каби тепаликлар ҳам бор. Ниф тог'идан бошланган Мелес оқими Ширинердан о'тиб, Ҳалкапинарда денгизга қуйилади.
Янги қонун билан Кайнаклар шаҳарчасидан ташқари Буcанинг учта қишлог'и, я'ни Қриқлар, Караcаагач ва Беленбаşı маҳалласи мақомига эга бо'лди.
Аҳоли
Бужа, аҳоли сонининг о'сиши бо'йича Туркиянинг энг тез ривожланаётган туманларидан биридир. Охирги аҳолини ро'йхатга олиш ма'лумотларига ко'ра, у 1980-йилга нисбатан 1990-йилда 97% о'сиш сур'ати билан пойтахт даражасида энг тез о'саётган туман бо'лди. Туманга миграция бугун ҳам давом этмоқда. 1950-йилларда шарқдан г'арбга бошланган миграциялар Буcага ҳам та'сир ко'рсатди. Бундан ташқари, туманда Эвка 1, Изкент, Эге-Кооп ва Буcа Кооп турар-жойларининг мавжудлиги ва ко'плаб факултетларнинг ташкил этилиши кейинги йилларда туманга ко'чишни тезлаштирди. 1990-йилда 203383 киши, 1997-йилда 285250 киши бўлган аҳоли сони 2014-йилда 461761 кишига етди. Бу Измирнинг энг гавжум туманидир. Аҳолининг асосий қисмини юнон, босниялик, албан ва болгар иммигрантлари ташкил қилади[3].
Спорт
Буcа спорт жиҳатидан катта бойликка эга туман. Буcада спорт билан шуг'улланиш ва томоша қилиш учун ко'плаб спорт майдончалари мавжуд. Энг ҳайратланарлиси 2008 йилда қурилган ва Буcаспор о'йинларига мезбонлик қиладиган Янги Буcа стадионидир .
От пойгалари нуқтаи назаридан Буcа Туркияда жуда муҳим о'рин эгаллайди. Ипподромда от пойгалари 1856-йилдан бери о'тказиб келинади[4]. Бундан ташқари, биринчи тунги от пойгалари Ширинер пойгасида о'тказилди.
Асосий спорт майдонлари:
- Неw Буcа Стадиум ( Буcаспор 1928 стадиони)
- Буcа Беледие стадиони (Буcаспорнинг собиқ стадиони, ҳозирда фойдаланилмаяпти. )
- Сейит Меҳмет Öзкан иншоотлари (Букаспор ва Футбол Академиясининг машг'улот майдонлари)
- Жемил Себой иншоотлари
- Сиринер пойгаси
Буcанинг энг машҳур спорт жамоалари Буcаспор . Футбол жамоаси Маҳаллий ҳаваскорлар лигасида . Баскетбол ва волейбол соҳасида ҳаваскорлар даражасида фаолият юритади. Буcа тумани Буcаспор инфратузилма жамоаси билан Туркиядаги энг яхши инфратузилмалардан бирига эга. Букаспор футбол академияси мамлакат бо'йича муҳим даражаларга эришади.
- Буcаспор 1928 йил
- Букаспор
- Сиринерспор
- Буcа муниципалитети ёшлар ва спорт клуби
- Буcаспор аёллар футбол жамоаси
- Буcаспор футбол академияси
- Буcа Заферспор
- Буcа Генcлербирлигиспор
- Фират Сейҳангуcуспор
- Wоркерсевлериспор
| Ҳокимлар, уларнинг партиялари ва овозлари | |||
|---|---|---|---|
| Йиллар | Маёр | Партия | Овоз фоизи (%) |
| 2019 | Эрҳан Килич | Республика Халқ партияси | 49.60 |
| 2014 | Левент Пристина | Республика Халқ партияси | 43.10 |
| 2009 | Эрcан Татти | Республика Халқ партияси | 52.14 |
| 2004 | Жемил Себой | Адолат ва тараққиёт партияси | 37,93 |
| 1999 | Жемил Себой | Демократик чап партия | 32.32 |
| 1994 | Жемил Себой | Демократик чап партия | 28.29 |
| 1989 | Эртан Эрдек | Социал-демократик Популистик партия | 49.60 |
| 1977 | Исилай Сайгин | То'г'ри ё'л партияси | 54.18 |
| 1973 | Исилай Сайгин | Адолат партияси | 53.12 |
Буcа та'лим ва тарбия жиҳатидан жуда бой. Туманда саводхонлик даражаси 99 фоизни ташкил этади. Туман аҳолисида саводсизлар даражаси Бу 0,12% ни ташкил қилади. Бошланғич, ўрта ва ўрта мактабларда таълим берадиган 56 та мактаб ва 2 та саноат касб-ҳунар лицейи мавжуд. ( Буcа Анадолу техник ва саноат касб-ҳунар лисейи) ва ( ИЭСОБ Техник ёнг'ин бо'лими касб-ҳунар ва саноат касб-ҳунар лисейи[сайт ишламайди] [ о'лик / бузилган ҳавола ] Бундан ташқари, со'нгги йилларда университет даражасида катта о'згаришлар кузатилди. Буcа Та'лим факултети, Муҳандислик факултети, Иқтисодиёт ва ма'мурий фанлар факултети, Ҳуқуқ факултети, Бизнес бошқаруви факултети, Ижтимоий фанлар институти, Адлия факултети, Чет тиллар мактаби, Измирдаги Докуз Эйлüл университетига қарашли жисмоний тарбия бо'лими. Буcа шаҳрида та'лим хизматларини ко'рсатадиган мактаблар қаторига киради. Қурилиши тугалланган Докуз Эйлüл университети Тıназтепе кампуси билан биргаликда Буcа [1] қайсидир ма'нода "факултетлар тумани"га айланди. Шу билан бирга, хусусий репетиторлик мактаблари, ҳайдовчилик курслари, ко'плаб болалар бог'чалари ва болалар бог'чалари о'қувчиларни ма'лумот билан та'минлаш учун тайёргарликдан олдин ва кейинги мақсадларда хизмат ко'рсатади.
Манбалар
- ↑ „Арşивленмиş копя“. 8 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 майıс 2019.
- ↑ „İл ве İлçэ Йüз Öлçüмлери“. Ҳарита Генел Мüдüрлüğü. 16 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24 эким 2019.
- ↑ „Арşивленмиş копя“. 26 эйлüл 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 эйлüл 2015.
- ↑ „Арşивленмиş копя“. 25 майıс 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25 майıс 2014.