Bugʻusimonlar
Буғусимонлар — жуфт туёқли сут эмизувчилар оиласи. Думи калта, боши узунчоқ, оёқлари ингичка, қомати келишган. Юқори жағида курак тишлари йўқ. Озиқ тишлари ясси, думи остида катта оқ холи — „дарча“си бор. Ёш буғусимонлар кўпинча олачипор бўлади. Сув буғусимонлардан ташқари, деярли ҳамма Буғусимонларнинг шохи бор, лекин айрим турларининг фақат эркагида шох бўлади. Шимол буғусининг эркаги ҳам, урғочиси ҳам шохли. Буғусимонлар Европа, Осиё, Америка ва Шимолий Африкада тарқалган. Тоғ ва текисликлардаги ўрмон, тўқай, ўрмондашт ва тундрада яшайди. Турли ўтлар, буталар, ҳар хил ўсимликлар билан озиқланади. Буғусимонлар 1,5 ёшда вояга етади. Кузда ёки ёз охирида жуфтлашади. Бу вақтда эркаклари бўкириб юради. Урғочиси баҳорда ёки ёз бошида 1–2 та, сув буғусимонлар 4 та ва ундан ҳам кўпроқ туғади. Баҳор ва кузда, баъзи турлари фақат баҳорда туллайди. Буғусимонларнинг 48 тури бўлиб, улар мунтжаклар, сув буғусимонлар, асл буғусимонлар ва Америка буғулари 4 кенжа оилага бўлинади. Мунтжаклар кенжа оиласига мансуб буғусимонларнинг бўйи 60 см, шохи калта. Эркагининг устки жағида ханжардек узун қозиқ тишлари бор. Бу кенжа оила 2 уруғ: мунтжаклар ва тожли буғулардан иборат. Мунтжаклар уруғининг вакили — Ҳиндистон мунтжаги. Сув буғусимонлари кенжа оиласининг фақат 1 тури бўлиб, Хитойда учрайди. Даре сохдлларидаги қамишзорларда 2–3 тадан бўлиб юради. Бўйи паст (0,5 м ча), шохи йўқ. Эркагининг устки жағидаги узун қозиқ тишлари ташқарига чиқиб туради. Асл буғусимонлар кенжа оиласи бўйи 0,6–2,2 м келадиган, анча йирик ҳайвонлардир. Устки жағларидаги қозиқ тишлари кичкина ёки бутунлай бўлмайди. Бу кенжа оила елик, лос ва ҳоказодан иборат уруғларга бўлинади. Ўзбекистонда асл Б.нинг бир тури — хонгул яшайди. Америка буғусимонлари кенжа оиласи бўйи 0,3–1,3 м келадиган майда ва ўрта бўйли буғулардан иборат. Бошқа Б.данъбош склетидаги баъзи суякларининг тузилиши билан фарқ қилади. Бу кенжа оила мазамалар, пуду, пампас ва шимол буғулари уруғларига бўлинади. Буғусимонлар кўплаб овланади. Гўшти ва терисидан фойдаланилади. Асл буғунинг пант деб аталадиган ёш шохларидан дори тайёрланади. Шимол буғуси хонакилаштирилган бўлиб, хўжалик учун катта аҳамияти бор. Каборгиларнинг бир тури тарқалган. Буғусимонларнинг 11 тури 20 кенжа тури Халқаро Қизил китобга киритилган.
| Буғусимонлар | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Буғусимонларнинг бешта тури | ||||||||||||||||||
| Биологик классификация | ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
| Cервидаэ | ||||||||||||||||||
Остоила
| ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
Классификацияси
Буғусимонлар оиласи 3 остоила, 19 уруғ ва 51 турни ўз ичига олади[1]
| Ташқи кўриниши | Номи | Лотинча номи | Осттурлари |
|---|---|---|---|
| Буғусимонлар оиласи (Cервидаэ) | |||
| Еликсимонлар остоиласи (Cапреолинаэ) | |||
| Булонлар уруғи (Алcес) | |||
| Европа булони | Алcес алcес |
| |
| Америка булони | Алcес америcанус |
| |
| Ботқоқ еликлари уруғи (Бластоcерус) | |||
| Ботқоқ елиги | Бластоcерус дичотомус | ||
| Еликлар уруғи (Cапреолус) | |||
| Европа елиги | Cапреолус cапреолус |
| |
| Сибир елиги | Cапреолус пйгаргус |
| |
| Анд еликлари уруғи (Ҳиппоcамелус) | |||
| Шимолий Анд елиги | Ҳиппоcамелус антисенсис | ||
| Жанубий Анд елиги | Ҳиппоcамелус бисулcус | ||
| Мазамалар уруғи (Мазама) | |||
| Қизил мазама | Мазама америcана |
| |
| Кичик қизил мазама | Мазама бороро | ||
| Мазама бриcении | Мазама бриcении | ||
| Митти мазама | Мазама чунйи | ||
| Кулранг мазама | Мазама гоуазоубира |
| |
| Мазама нана | Мазама нана | ||
| Юкатан қўнғир мазамаси | Мазама пандора | ||
| Эквадор қизил мазамаси | Мазама руфина | ||
| Марказаий Америка қизил мазамаси | Мазама темама |
| |
| Америка буғулари уруғи (Одоcоилеус) | |||
| Қора думли буғу | Одоcоилеус ҳемионус |
| |
| Оқ думли буғу | Одоcоилеус виргинианус |
| |
| Пампас буғулари уруғи (Озотоcерос) | |||
| Пампас буғуси | Озотоcерос безоартиcус |
| |
| Пудулар уруғи (Пуду) | |||
| Шимолий пуду | Пуду мепҳистопҳилес | ||
| Жанубий пуду | Пуду пуда | ||
| Шимол буғулари уруғи (Рангифер) | |||
| Шимол буғуси | Рангифер тарандус |
| |
| Асл буғусимонлар остоиласи (Cервинаэ) | |||
| Аксислар уруғи (Ахис) | |||
| Аксис | Ахис ахис | ||
| Каламиан буғуси | Ахис cаламианенсис | ||
| Бавеан буғуси | Ахис куҳлии | ||
| Тонғиз буғу | Ахис порcинус |
| |
| Асл буғулар уруғи (Cервус) | |||
| Марал (асл буғу) | Cервус элапҳус |
| |
| Вапити (шарқ асл буғуси) | Cервус cанаденсис |
| |
| Доғли буғу | Cервус ниппон |
| |
| Кийиклар уруғи (Дама) | |||
| Кийик | Дама дама |
| |
| Айдарли буғулар уруғи (Элапҳодус) | |||
| Айдарли буғу | Элапҳодус cепҳалопҳус |
| |
| Давид буғулар уруғи (Элапҳурус) | |||
| Давид буғуси | Элапҳурус давидианус | ||
| Мунтжаклар уруғи (Мунтиаcус) | |||
| Борнео сариқ мунтжаги | Мунтиаcус атҳеродес | ||
| Қора мунтжак | Мунтиаcус cринифронс | ||
| Феа мунтжаги | Мунтиаcус феаэ | ||
| Гонгшан мунтжаги | Мунтиаcус гонгшаненсис | ||
| Ҳинд мунтжаги | Мунтиаcус мунтжак |
| |
| Ветнам мунтжаги | Мунтиаcус пуҳоатенсис | ||
| Мунтиаcус путаоэнсис | Мунтиаcус путаоэнсис | ||
| Хитой мунтжаги | Мунтиаcус реэвеси |
| |
| Роосевелт мунтжаги | Мунтиаcус роосевелторум | ||
| Мунтиаcус труонгсоненсис | Мунтиаcус труонгсоненсис | ||
| Улкан мунтжак | Мунтиаcус вуқуангенсис | ||
| Прзеwалскиум | |||
| Прзеwалскиум албирострис | Прзеwалскиум албирострис | ||
| Қизил буғулар уруғи (Руcервус) | |||
| Барасинга | Руcервус дувауcелии |
| |
| Элд буғуси | Руcервус элдии |
| |
| Счомбург буғуси | Руcервус счомбургки | ||
| Замбарлар уруғи (Руса) | |||
| Филиппин доғли буғуси | Руса алфреди | ||
| Филиппин замбари | Руса марианна |
| |
| Ява замбари | Руса тиморенсис |
| |
| Ҳинд замбари | Руса униcолор |
| |
| Сув буғусимонлари остоиласи (Ҳйдропотинаэ) | |||
| Сув буғулари уруғи (Ҳйдропотес) | |||
| Сув буғуси | Ҳйдропотес инермис |
| |
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ҳайвон ҳақидаги уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
- ↑ Wилсон Д. Э. & Реэдер Д. М.. Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд. ИСБН 0801882214.