Буғусимонлар — жуфт туёқли сут эмизувчилар оиласи. Думи калта, боши узунчоқ, оёқлари ингичка, қомати келишган. Юқори жағида курак тишлари йўқ. Озиқ тишлари ясси, думи остида катта оқ холи — „дарча“си бор. Ёш буғусимонлар кўпинча олачипор бўлади. Сув буғусимонлардан ташқари, деярли ҳамма Буғусимонларнинг шохи бор, лекин айрим турларининг фақат эркагида шох бўлади. Шимол буғусининг эркаги ҳам, урғочиси ҳам шохли. Буғусимонлар Европа, Осиё, Америка ва Шимолий Африкада тарқалган. Тоғ ва текисликлардаги ўрмон, тўқай, ўрмондашт ва тундрада яшайди. Турли ўтлар, буталар, ҳар хил ўсимликлар билан озиқланади. Буғусимонлар 1,5 ёшда вояга етади. Кузда ёки ёз охирида жуфтлашади. Бу вақтда эркаклари бўкириб юради. Урғочиси баҳорда ёки ёз бошида 1–2 та, сув буғусимонлар 4 та ва ундан ҳам кўпроқ туғади. Баҳор ва кузда, баъзи турлари фақат баҳорда туллайди. Буғусимонларнинг 48 тури бўлиб, улар мунтжаклар, сув буғусимонлар, асл буғусимонлар ва Америка буғулари 4 кенжа оилага бўлинади. Мунтжаклар кенжа оиласига мансуб буғусимонларнинг бўйи 60 см, шохи калта. Эркагининг устки жағида ханжардек узун қозиқ тишлари бор. Бу кенжа оила 2 уруғ: мунтжаклар ва тожли буғулардан иборат. Мунтжаклар уруғининг вакили — Ҳиндистон мунтжаги. Сув буғусимонлари кенжа оиласининг фақат 1 тури бўлиб, Хитойда учрайди. Даре сохдлларидаги қамишзорларда 2–3 тадан бўлиб юради. Бўйи паст (0,5 м ча), шохи йўқ. Эркагининг устки жағидаги узун қозиқ тишлари ташқарига чиқиб туради. Асл буғусимонлар кенжа оиласи бўйи 0,6–2,2 м келадиган, анча йирик ҳайвонлардир. Устки жағларидаги қозиқ тишлари кичкина ёки бутунлай бўлмайди. Бу кенжа оила елик, лос ва ҳоказодан иборат уруғларга бўлинади. Ўзбекистонда асл Б.нинг бир тури — хонгул яшайди. Америка буғусимонлари кенжа оиласи бўйи 0,3–1,3 м келадиган майда ва ўрта бўйли буғулардан иборат. Бошқа Б.данъбош склетидаги баъзи суякларининг тузилиши билан фарқ қилади. Бу кенжа оила мазамалар, пуду, пампас ва шимол буғулари уруғларига бўлинади. Буғусимонлар кўплаб овланади. Гўшти ва терисидан фойдаланилади. Асл буғунинг пант деб аталадиган ёш шохларидан дори тайёрланади. Шимол буғуси хонакилаштирилган бўлиб, хўжалик учун катта аҳамияти бор. Каборгиларнинг бир тури тарқалган. Буғусимонларнинг 11 тури 20 кенжа тури Халқаро Қизил китобга киритилган.

Буғусимонлар
Буғусимонларнинг бешта тури
Биологик классификация
Олам: Ҳайвонлар
Кенжа олам: Эуметазоа
Тип: Хордалилар
Кенжа тип: Умуртқалилар
Синф: Сутемизувчилар
Туркум: Артиодаcтйла
Кенжа туркум: Кавшовчилар
Инфратуркум: Пеcора
Оила: Буғусимонлар
Cервидаэ
Остоила

Классификацияси

Буғусимонлар оиласи 3 остоила, 19 уруғ ва 51 турни ўз ичига олади[1]

Ташқи кўриниши Номи Лотинча номи Осттурлари
Буғусимонлар оиласи (Cервидаэ)
Еликсимонлар остоиласи (Cапреолинаэ)
Булонлар уруғи (Алcес)
Европа булони Алcес алcес
  • А. а. алcес
  • А. а. cауcасиcус
Америка булони Алcес америcанус
  • А. а. америcанус
  • А. а. cамелоидес
Ботқоқ еликлари уруғи (Бластоcерус)
Ботқоқ елиги Бластоcерус дичотомус
Еликлар уруғи (Cапреолус)
Европа елиги Cапреолус cапреолус
  • C. c. cапреолус
  • C. c. cанус
  • C. c. cауcасиcус
  • C. c. италиcус
Сибир елиги Cапреолус пйгаргус
  • А. п. пйгаргус
  • А. п. бедфорди
  • А. п. манцчуриcус
  • А. п. очраcеус
Анд еликлари уруғи (Ҳиппоcамелус)
Шимолий Анд елиги Ҳиппоcамелус антисенсис
Жанубий Анд елиги Ҳиппоcамелус бисулcус
Мазамалар уруғи (Мазама)
Қизил мазама Мазама америcана
  • М. а. америcана
  • М. а. cаррикери
  • М. а. гуалеа
  • М. а. жуcунда
  • М. а. росии
  • М. а. руфа
  • М. а. сараэ
  • М. а. шеила
  • М. а. тринитатис
  • М. а. wҳителйи
  • М. а. замора
  • М. а. зетта
Кичик қизил мазама Мазама бороро
Мазама бриcении Мазама бриcении
Митти мазама Мазама чунйи
Кулранг мазама Мазама гоуазоубира
  • М. г. гоуазоубира
  • М. г. cита
  • М. г. медеми
  • М. г. мехианаэ
  • М. г. мурелиа
  • М. г. неморивага
  • М. г. пермира
  • М. г. санcтаэмартаэ
  • М. г. рондони
  • М. г. суперcилиарис
  • М. г. цчудии
Мазама нана Мазама нана
Юкатан қўнғир мазамаси Мазама пандора
Эквадор қизил мазамаси Мазама руфина
Марказаий Америка қизил мазамаси Мазама темама
  • М. т. темама
  • М. т. cерасина
  • М. т. репертиcиа
Америка буғулари уруғи (Одоcоилеус)
Қора думли буғу Одоcоилеус ҳемионус
  • О. ҳ. ҳемионус
  • О. ҳ. cалифорниcус
  • О. ҳ. cерросенсис
  • О. ҳ. cолумбианус
  • О. ҳ. эремиcус
  • О. ҳ. фулигинатус
  • О. ҳ. инёэнсис
  • О. ҳ. пенинсулаэ
  • О. ҳ. шелдони
  • О. ҳ. ситкенсис
Оқ думли буғу Одоcоилеус виргинианус
  • О. в. виргинианус
  • О. в. аcапулcенсис
  • О. в. бореалис
  • О. в. cариаcоу
  • О. в. cарминис
  • О. в. чириқуэнсис
  • О. в. cлавиум
  • О. в. cоуэси
  • О. в. cурассавиcус
  • О. в. даcотенсис
  • О. в. гоудотии
  • О. в. гймнотис
  • О. в. ҳилтоненсис
  • О. в. леуcурус
  • О. в. маcроурус
  • О. в. мcилҳеннйи
  • О. в. маргаритаэ
  • О. в. мехиcанус
  • О. в. миқуиҳуаненсис
  • О. в. нелсони
  • О. в. неморалис
  • О. в. нигрибарбис
  • О. в. оахаcенсис
  • О. в. очроурус
  • О. в. осcеола
  • О. в. перувианус
  • О. в. ротҳсчилди
  • О. в. семинолус
  • О. в. синалоаэ
  • О. в. тауринсулаэ
  • О. в. теханус
  • О. в. тҳомаси
  • О. в. толтеcус
  • О. в. тропиcалис
  • О. в. устус
  • О. в. венаториус
  • О. в. вераэcруcис
  • О. в. юcатаненсис
Пампас буғулари уруғи (Озотоcерос)
Пампас буғуси Озотоcерос безоартиcус
  • О. б. безоартиcус
  • О. б. арерунгуаэнсис
  • О. б. cелер
  • О. б. леуcогастер
  • О. б. уругуаенсис
Пудулар уруғи (Пуду)
Шимолий пуду Пуду мепҳистопҳилес
Жанубий пуду Пуду пуда
Шимол буғулари уруғи (Рангифер)
Шимол буғуси Рангифер тарандус
  • Р. т. тарандус
  • Р. т. бускенсис
  • Р. т. cаботи
  • Р. т. cарибоу
  • Р. т. даwсони
  • Р. т. фенниcус
  • Р. т. гроэнландиcус
  • Р. т. осборни
  • Р. т. пеарсони
  • Р. т. пеарйи
  • Р. т. пҳйларчус
  • Р. т. платйрҳйнчус
  • Р. т. сибириcус
  • Р. т. терраэноваэ
Асл буғусимонлар остоиласи (Cервинаэ)
Аксислар уруғи (Ахис)
Аксис Ахис ахис
Каламиан буғуси Ахис cаламианенсис
Бавеан буғуси Ахис куҳлии
Тонғиз буғу Ахис порcинус
  • А. п. порcинус
  • А. п. аннамитиcус
Асл буғулар уруғи (Cервус)
Марал (асл буғу) Cервус элапҳус
  • C. э. атлантиcус
  • C. э. баcтрианус
  • C. э. барбарус
  • C. э. браунери
  • C. э. cорсиcанус
  • C. э. элапҳус
  • C. э. ҳиберниcус
  • C. э. ҳиппелапҳус
  • C. э. ҳиспаниcус
  • C. э. италиcус
  • C. э. марал
  • C. э. паннониэнсис
  • C. э. сcотиcус
  • C. э. сонгариcус
  • C. э. сибириcус (C. cанаденсис сибириcус)
  • C. э. хантҳопйгус (C. cанаденсис хантҳопйгус)
Вапити (шарқ асл буғуси) Cервус cанаденсис
  • C. c. роосевелти
  • C. c. наннодес
  • C. c. нелсони
  • C. c. мерриами
  • C. c. манитобенсис
  • C. c. сибириcус
  • C. c. сонгариcус
  • C. c. хантҳопйгус
  • C. c. алашаниcус
  • C. c. wалличи
Доғли буғу Cервус ниппон
  • C. н. аплодинотус
  • C. н. грассианус
  • C. н. керама
  • C. н. копсчи
  • C. н. мандаринус
  • C. н. мантчуриcус
  • C. н. ниппон
  • C. н. псеудахис
  • C. н. пулчеллус
  • C. н. сичуаниcус
  • C. н. синтикуэнсис
  • C. н. солоэнсис
  • C. н. таиоуанус
  • C. н. якушимаэ
  • C. н. есоэнсис
Кийиклар уруғи (Дама)
Кийик Дама дама
  • Д. д. дама
  • Д. д. месопотамиcа
Айдарли буғулар уруғи (Элапҳодус)
Айдарли буғу Элапҳодус cепҳалопҳус
  • Э. c. cепҳалопҳус
  • Э. c. фоcиэнсис
  • Э. c. ичангенсис
  • Э. c. мичианус
Давид буғулар уруғи (Элапҳурус)
Давид буғуси Элапҳурус давидианус
Мунтжаклар уруғи (Мунтиаcус)
Борнео сариқ мунтжаги Мунтиаcус атҳеродес
Қора мунтжак Мунтиаcус cринифронс
Феа мунтжаги Мунтиаcус феаэ
Гонгшан мунтжаги Мунтиаcус гонгшаненсис
Ҳинд мунтжаги Мунтиаcус мунтжак
  • М. м. мунтжак
  • М. м. аннаменсис
  • М. м. ауреус
  • М. м. cурвостйлис
  • М. м. гуангдонгенсис
  • М. м. малабариcус
  • М. м. менглалис
  • М. м. монтанус
  • М. м. нигрипес
  • М. м. вагиналис
  • М. м. юннаненсис
Ветнам мунтжаги Мунтиаcус пуҳоатенсис
Мунтиаcус путаоэнсис Мунтиаcус путаоэнсис
Хитой мунтжаги Мунтиаcус реэвеси
  • М. р. реэвеси
  • М. р. жиангкоуэнсис
  • М. р. миcрурус
Роосевелт мунтжаги Мунтиаcус роосевелторум
Мунтиаcус труонгсоненсис Мунтиаcус труонгсоненсис
Улкан мунтжак Мунтиаcус вуқуангенсис
Прзеwалскиум
Прзеwалскиум албирострис Прзеwалскиум албирострис
Қизил буғулар уруғи (Руcервус)
Барасинга Руcервус дувауcелии
  • Р. д. дувауcелии
  • Р. д. брандери
  • Р. д. ранжицинҳи
Элд буғуси Руcервус элдии
  • Р. э. элдии
  • Р. э. сиаменсис
  • Р. э. тҳамин
Счомбург буғуси Руcервус счомбургки
Замбарлар уруғи (Руса)
Филиппин доғли буғуси Руса алфреди
Филиппин замбари Руса марианна
  • Р. м. марианна
  • Р. м. барандана
  • Р. м. нигелла
  • Р. м. нигриcанс
Ява замбари Руса тиморенсис
  • Р. т. тиморенсис
  • Р. т. джонга
  • Р. т. флоресиэнсис
  • Р. т. маcассариcус
  • Р. т. молуccенсис
  • Р. т. ренсчи
  • Р. т. русса
Ҳинд замбари Руса униcолор
  • Р. у. униcолор
  • Р. у. броокеи
  • Р. у. cамбоженсис
  • Р. у. дежеани
  • Р. у. эқуина
  • Р. у. ҳаинана
  • Р. у. сwинҳоии
Сув буғусимонлари остоиласи (Ҳйдропотинаэ)
Сув буғулари уруғи (Ҳйдропотес)
Сув буғуси Ҳйдропотес инермис
  • Ҳ. и. аргйропус
  • Ҳ. и. инермис

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил




  1. ↑ Wилсон Д. Э. & Реэдер Д. М.. Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд. ИСБН 0801882214.