Bujanovac
Бужановаc (Сербиан Cйриллиc, Хорватча талаффузи: бǔжанɔвац албанча: Бужаноc) — Сербия жанубидаги Пčинжа туманида жойлашган шаҳар ва мунисипалитетдир . Жанубий Морава ҳавзасида жойлашган у Пресево водийси деб номланувчи географик ҳудудда жойлашган. Минерал сув манбаи ва курорт шаҳарчаси Бужановаčка банжа билан ҳам машҳур.
Шаҳардаги энг катта этник гуруҳ серблар, муниципалитетдаги энг катта этник гуруҳ эса албанлардир .
Тарих
Қадимги тарих
Ристоваc жанубида жойлашган Кале-Крšэвиcа эрамиздан аввалги В асрга оид Қадимги Македония шаҳрининг археологик ёдгорлиги бўлиб, Дамастион деб тахмин қилинади. Милоддан аввалги 279 -йилда Болқон ярим оролига галлар босқинидан кейин Сcордисcилар бу ҳудудда Фракия Трибалли ва Паэония Агрианлари яшаган. Бу ҳудуд милоддан аввалги 75 йилдан кейин римликлар томонидан босиб олинган. Милоддан аввалги 29-йилда Римнинг Моэзия провинсияси таркибига кирди (милоддан аввалги 27-йилдан император). Милодий 87-йилда минтақа Рим империясининг провинсияси бўлган Моэсиа Супериорга айлантирилди.
Ўрта аср Сербия даври
Сербия Қироллиги ёки Сербия империяси каби Ўрта аср Сербия давлати бу минтақанинг бир қисмини ХИИ асрда ва унинг катта қисмини ХИВ асргача ўз ичига олган. ХВ асрдан бошлаб минтақа Усмонлилар бошқаруви остида эди.
Усмонли даври
У Усмонли империяси томонидан бошқарилган пайтда Болқон ёки Болқон ярим ороли деб аталадиган ҳудудни тасвирловчи тарихий атама сифатида Румелианинг бир қисми бўлди.
1878-йилда имзоланган Берлин шартномасидан сўнг Усмонли империясида маъмурий ўзгаришлар рўй берди. Буяноваc — кейин Буянофçа — ва унинг атрофи Приштина туманининг „Прешево ҳудуди“ нинг бир қисмига айланди ва 1905-1912 йилларда Буяноваc 28 қишлоқни қамраб олган 2-тоифали туманга тегишли эди. Болқон урушларидан сўнг, ҳудуд Сербия Қироллигининг Куманово туманига тегишли эди.
Югославия (1918-92)
1918-йилда Серблар, Хорватлар ва Словенлар Қироллиги ташкил этилгандан сўнг, Буяноваc 1921-йилда Видовдан Конституциясидан кейин ташкил этилган Вране вилояти таркибига кирди. 1929-йилда маъмурий ўзгаришлар билан у Вардар Бановина таркибига кирди, пойтахти Скопе шаҳри. Демократик Федерал Югославия ташкил этилиши билан у 1943- йилдан 1992-йилгача Сербия Социалистик Республикаси таркибига кирди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин, 1947-йилда Буяноваc ўз номи билан Марказий Сербиянинг 117 муниципалитетларидан бири сифатида ташкил этилган[1].
1945-йилдан 1992-йилгача Буяноваc Югославия СФР таркибидаги Сербия Социалистик Республикасининг бир қисми эди.
Югославиянинг парчаланиши (1991-99)
1992-йилда бу ҳудуддаги албанлар референдум ўтказиб, Буяноваc, Прешево ва Медвеđа ўзини ўзи эълон қилган Косова Республикаси ассамблеясига қўшилиши кераклиги учун овоз беришди. Бироқ, 1990-йилларнинг охиригача ҳеч қандай муҳим воқеа содир бўлмади.
Югославия парчаланиб кетганидан сўнг, 1999-2001 йиллар орасида 1999-йилгача давом этган Косово урушидан сўнг, этник албан парамилитар бўлгинчи ташкилоти УÇПМБ асосан Албанилар яшайдиган Прешево водийсида қуролли қўзғолон кўтарди. Сербиядан ушбу учта муниципалитетни эгаллаб олиш ва уларни ўзини ўзи эълон қилган Косова Республикасига қўшиш.
Косово мисолидан фарқли ўлароқ, ғарб давлатлари ҳужумларни қоралаб, уни „экстремизм“ ва гуруҳ томонидан „ноқонуний террористик ҳаракатлар“дан фойдаланиш деб таърифлади[2]. Слободан Милошевич ағдарилганидан сўнг, янги Югославия ҳукумати 2001-йилга келиб зўравонликларни бостирди ва айирмачиларни мағлуб этди. НАТО қўшинлари, шунингдек, Югославия ҳукуматига исёнчилар можароларни Косовога қайтармасликларини таъминлаш орқали ёрдам берди[3]. Шундан сўнг, бу кичик муниципалитетда кўп сонли кучлар мавжуд бўлса ҳам, вазият барқарорлашди.
2009 йилда Сербия ҳудудни янада барқарорлаштириш учун Буяноваcдан беш километр жанубда Cепотина ҳарбий базасини очди[4].
Аҳоли пунктлари
Бужановаc шаҳридан ташқари, муниципалитетга қуйидаги аҳоли пунктлари киради:
| Йил | Аҳоли | ±% |
|---|---|---|
| 1948 | 34 472 | — |
| 1953 | 36 810 | +6.8% |
| 1961 | 39 064 | +6.1% |
| 1971 | 43 522 | +11.4% |
| 1981 | 46 689 | +7.3% |
| 1991 | 49 238 | +5.5% |
| 2002 | 43 302 | −12.1% |
| 2011[б] | 18 067 | −58.3% |
2002-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Буяноваc муниципалитетида 43,302 киши истиқомат қилган. Муниципалитет аҳолисининг аксарияти қишлоқ жойларда истиқомат қилади, фақат 27,74% шаҳар қисмларида яшайди. Буяноваc муниципалитетида 59 та аҳоли яшайдиган жой мавжуд. 2022-йилги аҳолини рўйхатга олишнинг дастлабки натижаларига кўра, жами аҳоли сони 54,529 кишини ташкил этади, бу 2002-йилга нисбатан 11,227 кишига кўпдир. ~44,300 аҳолининг дастлабки таҳлилига кўра, 36,712 нафари албанлар ва 7,632 нафари серблардир[5].
Этник таркиби
2002-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра муниципалитет аҳолисининг кўпчилиги албанлар бўлиб, умумий аҳолининг 54,69% ни ташкил қилади. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олиш пайтида, Буяноваc муниципалитетидаги албан этник ҳамжамиятининг аксарият аъзолари томонидан бойкот қилинганлиги сабабли, аҳолини рўйхатга олиш бўлинмалари сони камайганлиги хабар қилинган. Муниципалитетнинг этник таркиби қуйидагича:
| Этник таркиб | Аҳоли 1948-йил |
Аҳоли 1953-йил |
Аҳоли 1961-йил |
Аҳоли 1971-йил |
Аҳоли 1981-йил |
Аҳоли 1991-йил |
Аҳоли 2002-йил |
Аҳоли 2011-йил |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Албанлар | 27,174 | 28 653 | 16 618 | 21 209 | 25 848 | 29 588 | 23 681 | 244 |
| Серблар | 25,143 | 27 681 | 20 033 | 18 840 | 15 914 | 14 660 | 14 782 | 12 989 |
| Роман | 2838 | - | 11 | 2749 | 4130 | 4408 | 3867 | 4576 |
| македонияликлар | 29 | 54 | 40 | 55 | 105 | - | 36 | 47 |
| Болгарлар | 9 | 23 | - | - | - | - | 33 | 23 |
| Горани | - | - | - | - | - | - | 10 | 60 |
| Черногорияликлар | 23 | 16 | 8 | 23 | 24 | 44 | 7 | 19 |
| Мусулмонлар | 314 | - | 134 | 81 | 121 | 133 | 6 | 15 |
| Югославлар | - | 91 | 1081 | 15 | 96 | 75 | 2 | 3 |
| Бошқалар | 408 | 6,286 | 1147 | 550 | 451 | 330 | 878 | 91 |
| Жами | 55 938 | 62 804 | 39 064 | 43 522 | 46 689 | 49 238 | 43 302 | 18 067 |
Маданият ва жамият
Спорт
Буяноваcда бир қанча футбол жамоалари бор, энг диққатга сазоворлари БСК Буяноваc, Кф Тëрноcи ва КФ Беса.
Иқтисодиёти
Қуйидаги жадвалда асосий фаолият турлари бўйича юридик шахсларда рўйхатга олинган шахсларнинг умумий сони (2018 йил ҳолатига) кўрсатилган[6]:
| Фаолият | Жами |
|---|---|
| Қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик | 35 |
| Кончилик ва карер қазиш | 22 |
| Ишлаб чиқариш | 1228 |
| Электр, газ, буғ ва кондиционер таъминоти | 24 |
| Сув таъминоти; канализация, чиқиндиларни қайта ишлаш ва қайта ишлаш фаолияти | 199 |
| Қурилиш | 227 |
| Улгуржи ва чакана савдо, автотранспорт ва мотоциклларни таъмирлаш | 739 |
| Ташиш ва сақлаш | 268 |
| Турар жой ва озиқ-овқат хизматлари | 261 |
| Ахборот ва алоқа | 36 |
| Молиявий ва суғурта фаолияти | 31 |
| Кўчмас мулк фаолияти | 2 |
| Касбий, илмий ва техник фаолият | 151 |
| Маъмурий ва ёрдамчи хизмат кўрсатиш фаолияти | 52 |
| Давлат бошқаруви ва мудофаа; мажбурий ижтимоий суғурта | 658 |
| Таълим | 775 |
| Инсон саломатлиги ва ижтимоий иш фаолияти | 456 |
| Санъат, ўйин-кулги ва дам олиш | 123 |
| Бошқа хизмат фаолияти | 109 |
| Якка тартибдаги қишлоқ хўжалиги ишчилари | 178 |
| Жами | 5,575 |
Суратлари
-
Бужановаc грамматика мактаби
-
Шаҳар маркази биноси
-
Бужановаc Бус автовокзали
-
Лжилжанcе қишлоғи панорамаси
Халқаро ҳамкорликлари
Таниқли одамлар
- Нехҳат Даcи, Косовали сиёсатчи
- Гжелбрим Таипи, албаниялик футболчи
- Берат Джимсити, албаниялик футболчи
- Шаип Камбери, сиёсатчи
- Лумир Абдиххику, Косовали сиёсатчи
- Арбнор Фежзуллоҳу, албаниялик футболчи
- Ажет Сопи Бллата, албан исёнчиси
Манбалар
- ↑ „СCИндекс - Čланак“. 2011-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 15-ноябр.
- ↑ Эуропеан Cентре фор Миноритй Иссуэс Стаф. Эуропеан Еарбоок оф Миноритй Иссуэс: 2001/2. Мартинус Нижҳофф Публишерс, 1 Жануарй 2003 — 652-бет. ИСБН 90-411-1956-6.
- ↑ Лобжакас, Аҳто. „НАТО: Югослав Оффиcиалс Дисcусс Пресево Валлей“. рферл.орг. Радио Фреэ Эуропе / Либертй. Қаралди: 2017-йил 22-апрел.
- ↑ „Отворена база на жугу Србиже“ (ср). б92.нет. Бета (2009-йил 23-ноябр). Қаралди: 2017-йил 6-март.
- ↑ Дежановиć, М. „Повеćан брож становника у Бужановcу и Преšэву, први резултати пописа показали да же виšэ од 96.000 Албанаcа“. Жуžне вести (2022-йил 2-ноябр).
- ↑ „МУНИCИПАЛИТИЭС АНД РЕГИОНС ОФ ТҲЕ РЕПУБЛИC ОФ СЕРБИА, 2019.“. стат.гов.рс. Статистиcал Оффиcе оф тҳе Републиc оф Сербиа (2019-йил 25-декабр). Қаралди: 2019-йил 28-декабр.