Ziyosfera

Bulling

Талабанинг бошқа учта талаба томонидан қўрқитилиш тасвири. Орқада воқеага эътибор бермаётган одам ўтирибди.
Безорилик ҳақида хабар берган болалар улуши (2015-йил)

Буллинг – бу зўравонлик, мажбурлаш, ҳақоратли сўзлар билан масхара қилиш ёки таҳдид қилиш, ишончни суиистеъмол қилиш, тажовузкорлик қилиш ёки доминантликдан қўрқитиш учун фойдаланиш. Хулқ-атвор кўпинча такрорланади ва одатий ҳолдир. Муҳим шартлардан бири бу (безори ёки бошқалар томонидан) жисмоний ёки ижтимоий кучнинг номутаносиблигини идрок этишдир. Бу номутаносиблик безориликни можародан ажратиб туради[1][2]. Буллинг тажовузкор хатти-ҳаракатларнинг кичик тоифаси бўлиб, у душманлик нияти, кучларнинг номутаносиблиги ва маълум вақт давомида доимий такрорланиши билан тавсифланади[3].

Этимологияси

„Буллй“ сўзи 1530-йилларда қўлланган вақти „севгилим“ деган маънони англатган, нидерландча: боэл ҳар икки жинсга нисбатан қўлланган, „суюклиги“, „биродар“ маъносида ишлатилган. Маъно 17-аср давомида „яхши одам“, „қўзғолончи“, „заифларни таҳқирловчи“ маъноларида қўлланди. Бу „суюклиги“ ва „фоҳишанинг ҳимоячиси“ каби сўзлар ўртасидаги боғловчи маъно бўлиши мумкин, бу „безорилик“ нинг бир маъноси сифатида ишлатилган (1706-йилгача махсус тасдиқланмаган). „То буллй“ феъли биринчи марта 1710-йилда расман тасдиқланган[4].

Тарихда Америка маданиятида бу атама ундов/насиҳат сифатида, хусусан Тҳеодоре Роосевелт билан машҳур[5] билан боғлиқ бўлган ва ҳозиргача безори минбарида (буллй пулпит), Роосевелт вақтида чиқарилган тангада заиф/беқарор мақтов сифатида ишлатилган („буллй фор ҳим“).

Турлари

Буллинг турли адабиётларда турфа турларга ажратилган. Улар оғзаки бўлмаган, оғзаки ёки жисмоний хатти-ҳаракатлар шаклида бўлиши мумкин. Бошқа таснифлаш жиноятчилар ёки иштирокчилар ҳолатига асосланади, шунинг учун турлар индивидуал ва жамоавий буллингни ўз ичига олади. Бошқа талқинда, шунингдек, бошқа шахсга ёки ҳатто мулкка етказилган жисмоний зарардан ташқари, ҳиссий ва муносабатлардаги зўравонлик ҳам айтиб ўтилади[6]. Бундан ташқари, яқинда пайдо бўлган кибербуллинг деб аталадиган тури ҳам кенг тарқалган.

Жисмоний, оғзаки ва ўзаро муносабатлардаги буллинг бошланғич мактабда энг кенг тарқалган бўлиб, одамлар ҳаётининг кейинги босқичларида давом этадиган зўравонликннг дастлабки босқичи бўлиши мумкин.

Индивидуал буллинг

Индивидуал буллинг тактикаси бир шахс томонидан жабрланувчига нисбатан амалга оширилади[7]. Индивидуал буллингни то'рт турга бо'лиш мумкин[8].

Жисмоний буллинг

Жисмоний буллинг – бу бировнинг танасига зарар етказадиган ёки унинг мулкига зарар етказадиган ҳар қандай қўрқитиш турини ўз ичига олади. Бировнинг мулкини ўғирлаш, уриш, уришиш ва қасддан йўқ қилиш жисмоний зўравонликнинг бир туридир. Камдан-кам ҳолларда жабрланувчига биринчи маротабанинг ўзида жисмоний буллинг амалиёти қўлланади. Кўпинча зўравонлик бошқа шаклда бошланади ва кейинчалик жисмоний буллингга ўтади. Жисмоний буллингда безори фойдаланадиган асосий қурол унинг танаси (мушти, оёғи, калласи) ёки ўз қурбонига ҳужум қилган вақтда қурол сифатида фойдаланган обект (таёқ, бита, карсет ва ҳоказо) бўлиши мумкин. Баъзида ёши катталар ўсмирликда шаклланган нотўғри қарашлари туфайли тенгдошларини буллинг нишонига олишади ва уларни бу орқали ўзларидан бегоналаштирадилар. Бу эса тез орада синфдошлари томонидан уларни мазах қилиниши, қийноққа солиш ва „калтаклаш“ ҳолатларига олиб келиши мумкин. Жисмоний буллинг кўпинча вақт ўтиши билан кучаяди ва ҳалокатли якунларга олиб келиши мумкин. Шунинг учун кўпчилик кейинги кучайишнинг олдини олиш мақсадида уни тезда тўхтатишга ҳаракат қилади[9].

Оғзаки буллинг

Оғзаки буллинг энг кенг тарқалган зўравонлик турларидан биридир. Бу тур гапириш, овоздан бошқа мақсадларда фойдаланиш ёки тана тилининг баъзи шакллари орқали амалга оширилади ва ҳеч қандай жисмоний тажовузни ўз ичига олмайди. Буллинг одатда айни шу босқичда бошланади ва қуйидагилардан бирини ўз ичига олади:

  • Камситувчи исм ва лақаб қўйиш
  • Биров ҳақида миш-мишлар тарқатиш ёки ёлғон гапириш
  • Бирор кишига таҳдид қилиш
  • Бировга қўпол сўзлар айтиш ёки қўпол оҳангда бақириш ё гаплашиш, айниқса асосли сабабларсиз
  • Бировнинг овозини ёки гапириш услубини масхара қилиш
  • Бировнинг устидан кулиш
  • Бирор кишини таҳқирлаш учун тана тилидан фойдаланиш (яъни, ўрта бармоқдан).
  • Бировни ҳақорат қилиш ёки бошқа йўл билан масхаралаш

Оғзаки буллингда безори фойдаланадиган асосий қурол овоздир. Кўп ҳолларда оғзаки зўравонлик иккала жинс орасида ҳам учрайди, лекин қизлар бу усулни кўпроқ ишлатадилар. Қизлар, умуман олганда, ўғил болаларга қараганда ҳақорат қилишда нисбатан нозикроқ сўзлардан ва усуллардан фойдаланадилар. Қизлар бошқа шахслар устидан ҳукмронлик қилиш ва уларни назорат қилиш ҳамда уларнинг устунлиги ва кучини кўрсатиш, кўпинча ўзлари учун идеал бўлган одамни ҳайратда қолдириш учун оғзаки зўравонлик, шунингдек, ижтимоий четлатиш усулларини қўллайдилар. Кўпинча ўғил болалар бошқаларни жисмоний зўравонлик билан қўрқитишдан қочишни исташса, нисбатан оддийроқ бўлган оғзаки буллингдан фойдаланишни мақул кўрадилар[10].

Муносабатлардаги буллинг

Муносабатлардаги буллинг (баъзан ижтимоий тажовуз деб аталади) бошқаларга зарар етказиш учун муносабатлардан фойдаланадиган буллинг тури[11]. Бу атама, шунингдек, кимнингдир обрўсига ёки ижтимоий мавқеига путур етказиш мақсадида қилинган ҳар қандай қўрқитиш турларини ҳам ўз ичига қамраб олади. Бу тур жисмоний ва оғзаки буллингга киритилган усуллар билан ҳам боғланиши мумкин. Ўзаро зўравонлик – бу ёшлар орасида кенг тарқалган, лекин айниқса қизларга нисбатан қўлланадиган буллингнинг бир туридир. Ижтимоий четлатиш (бировни эътиборсиз қолдириш ёки ўзини „ташқарида қолган“ ҳис қилиш) муносабатлардаги зўравонликнинг энг кенг тарқалган турларидан бири ҳисобланади. Ўзаро буллинг зўравонлар томонидан уларнинг ижтимоий мавқеини яхшилаш ва бошқаларни назорат қилиш учун бир восита сифатида ишлатилиши мумкин. Жисмоний буллингдан фарқли ўлароқ, муносабатлардаги булинг очиқ эмас ва узоқ вақт давомида сезилмасдан давом этиши мумкин[12].

Кибербуллинг

Асосий мақола: Кибербуллинг

Кибербуллинг – бу бошқа шахсни безовта қилиш, таҳдид қилиш, шарманда қилиш ёки нишонга олиш учун замонавий технологиялардан фойдаланиш. Вояга етган шахс иштирок этганда, у кибер-таҳқирлаш ёки киберталкинг таърифига жавоб бериши мумкин, бу ҳуқуқий оқибатларга олиб келиши ва қамоқ жазосини ўз ичига олиши мумкин[13]. Бунга электрон почта, сонияли хабар алмашиниш, ижтимоий медиа веб-сайтлари (масалан, Фаcебоок), матнли хабарлар ва мобил телефонлардан фойдаланиш орқали амалга ошириладиган буллйинг киради. Таъкидланишича, кибербуллинг бошланғич мактабга қараганда ўрта мактабларда кўпроқ учрайди[14].

Интернет одамларни жавобгарликдан ва турли филтрлардан чекламайди[15]. Безорилик учун интернетдан фойдаланиш орқали ўзини енгилроқ ва камроқ чекланган ҳис қилиши мумкин ва бу Онлайн инҳибисён эффекти деб аталади. Безорилик учун замонавий технологиялардан фойдаланиш кимнингдир онлайн обросига путур етказиши мумкин. Онлайн маълумотлар, агар платформа томонидан ўчирилмаган бўлса ва ҳатто ундан кейин ҳам ўчирилмаса, у ерда абадий сақланиб қолади. Келажакда иш берувчилар ва интернетга кириш имконига эга одамлар ҳар қандай одамнинг бошқалар билан қандай муносабатда бўлганлигини кўришлари мумкин. Кибербуллинг билан боғлиқ яна бир муаммо шундаки, бошқа одамлар бу ҳолатда ҳам иштирок этиши мумкин. Технология, айниқса, ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш бошқаларга контентни ижобий ёки салбий бўлишидан қатъи назар, қайта жойлаштириш ёки алмаштириш имконини беради.

Коллектив буллинг

Коллектив буллинг тактикаси жабрланувчига нисбатан бир нечта шахслар томонидан қўлланади. Коллектив буллинг моббинг сифатида танилган ва ҳар қандай алоҳида турдаги безориликни ўз ичига олиши мумкин. Ижтимоий тармоқларда троллинг хатти-ҳаракати, одатда, тасодифий ўқувчи томонидан индивидуал характерга эга деб ҳисобланса ҳам, баъзида ҳомийлик остидаги астротурферлар томонидан уюштирилган ҳаракатлар сифатида баҳоланади.

Моббинг

Асосий мақола: Моббинг

Моббинг ҳар қандай контекстдаги, масалан, оила, тенгдошлар жамоаси, мактаб, иш жойи, маҳалла, ҳамжамият ёки Интернетда шахсни гуруҳ томонидан қўрқитишни англатади. Бу иш жойида ҳиссий зўравонлик сифатида содир бўлади, масалан, ҳамкасблар, қўл остидаги ишчилар ёки бошлиқлар томонидан миш-миш тарқатиш, қўрқитиш, камситиш, обрўсизлантириш ва четлатилиши орқали иш жойидан мажбуран чиқариш учун қўлланади. Бунда жабрланувчининг жинси, дини ва бошқа ҳислатлари орқали камситилинади[16].

ОАВ да

Киномотографияда

Адабиётда

Ўйинларда

Мусиқий видеоклипларда

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ "Счоол буллйинг ис нот а cонфлиcт: Тҳе интерплай бетwеэн cонфлиcт манагемент стйлес, буллйинг виcтимизатион анд псйчологиcал счоол аджустмент". Интернатионал Жоурнал оф Энвиронментал Ресеарч анд Публиc Ҳеалтҳ 19 (18): 11809. 2022. дои:10.3390/ижерпҳ191811809. ИССН 1661-7827. ПМИД 36142079. ПМC 9517642. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=9517642. 
  2. ↑ Жувонен, Ж.; Граҳам, С. (2014). "Буллйинг ин Счоолс: Тҳе Поwер оф Буллиэс анд тҳе Плигҳт оф Виcтимс". Аннуал Ревиэw оф Псйчологй 65: 159–85. дои:10.1146/аннурев-псйч-010213-115030. ПМИД 23937767. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_аннуал-ревиэw-оф-псйчологй_2014_65/паге/159. 
  3. ↑ Бургер, Чристопҳ; Строҳмеиэр, Дагмар; Спрöбер, Нина; Бауман, Шери; Ригбй, Кен (2015). "Ҳоw теачерс респонд то счоол буллйинг: Ан эхаминатион оф селф-репортед интервентион стратегй усе, модератор эффеcц, анд cонcуррент усе оф мултипле стратегиэс". Теачинг анд Теачер Эдуcатион 51: 191–202. дои:10.1016/ж.тате.2015.07.004. 
  4. ↑ „буллй“. Онлине Этймологй Диcтионарй. Доуглас Ҳарпер. 2013-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-октябр.
  5. ↑ ТР Cорреспонденcе 27 Септембер 1907 Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш. „буллй фор ёу“ ин тҳе поситиве сенсе
  6. ↑ МcГратҳ, Марй Жо. Счоол Буллйинг: Тоолс фор Авоидинг Ҳарм анд Лиабилитй. Тҳоусанд Оакс, CА: Cорwин Пресс, 2007 — 6-бет. ИСБН 978-1-4129-1571-7. 
  7. ↑ „Буллйинг Дефинитионс“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 26-феврал.
  8. ↑ Бергер, Катҳлеэн Стассен. Инвитатион то тҳе Лифе Спан. Неw Ёрк: Wортҳ Публишерс, 2014. ИСБН 978-1-4641-7205-2. 
  9. ↑ „но буллйинг“. нобуллйинг.cом/пҳйсиcал-буллйинг/. 2016-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-ноябр.
  10. ↑ „Wҳат ис Вербал Буллйинг анд Ҳоw то Ҳандле Вербал Буллиэс - Буллйинг Статистиcс“. Буллйинг Статистиcс (2015-йил 8-июл). 2016-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-ноябр.
  11. ↑ Бреакстоне, Стеве. Ҳоw то Стоп Буллйинг анд Соcиал Аггрессион: Элементарй Граде Лессонс анд Аcтивитиэс Тҳат Теач Эмпатҳй, Фриэндшип, анд Респеcт. Тҳоусанд Оакс, CА: Cорwин Пресс, 2009 — 9-бет. ИСБН 978-1-4129-5810-3. 
  12. ↑ Нортон, Чрис. „Wҳат ис тҳе Дефинитион оф Релатионал Буллйинг / Соcиал Буллйинг - БРИМ Анти-Буллйинг Софтwаре“. БРИМ Анти-Буллйинг Софтwаре. 2016-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-ноябр.
  13. ↑ „Cйбербуллйинг“. кидшеалтҳ.орг. 2016-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-ноябр.
  14. ↑ Бергер, Катҳлеэн Стассен. Инвитатион то тҳе Лифе Спан. Неw Ёрк: Wортҳ Публишерс, 2014. ИСБН 978-1-4641-7205-2. 
  15. ↑ Аффаирс (АСПА). „Wҳат Ис Cйбербуллйинг“ (эн). СтопБуллйинг.гов (2019-йил 24-сентябр). 2023-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 28-феврал.
  16. ↑ Моббинг: Эмотионал Абусе ин тҳе Америcан Wоркплаcе бй Ноа Давенпорт, Рутҳ Д. Счwартз анд Гаил Пурселл Эллиотт.
  17. ↑ Марина Максимова. „Травля в советской школе: Тилль Линдеманн выпустил новый скандальный клип“. // РТ (2021-йил 1-июн). 2021-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-июн.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bulling" dan olindi