Ziyosfera

Buqa (noib)

Буқа (ёки Буға; 1289-йил 16-январда вафот этган) – мўғул амалдори ва канслери, 1284-йилда Арғун ибн Абақахоннинг Илхон сифатида Эронда тўртинчи ҳукмдор бўлишида муҳим рол ўйнаган. 1284-йил октябрда Арғуннинг буйруғи билан қатл этилган Шамсуддин Жувайнийдан сўнг бош вазир ва маслаҳатчи этиб тайинланган. Буқа ҳам 1289-йил январ ойида Арғуннинг буйруғи билан қатл этилган.

Буқа

Арғуннинг буйруғи билан Буқанинг қатл этилиши. 15-аср
Ҳулокуийлар давлати соҳиби девони
Мансаб даври
1284 – 1289
Монарх Арғун ибн Абақахон
Ўтмишдоши Шамсуддин Жувайний
Вориси Саъд уд-Давла ас-Сафий ибн Ҳибатуллоҳ
Лавозимга тайинлаган Арғун ибн Абақахон
Шахсий маълумотлари
Вафоти 16-январ 1289-йил

Ҳаёти

Болалиги

Буқа Жалойир қабиласидан бўлган етим эди. Отаси Уғулай Қурчи Ҳулокуга жосус сифатида ҳамроҳлик қилган[1]. Укаси Аруқ билан бирга етим бола сифатида Абақахон саройига топширилган ва кейинчалик унинг ҳамроҳи бўлган[2].

Абақа ва Текудер ҳукмронлиги давридаги ҳаёти

Буқа Абақахонга ишончли маслаҳатчи, хазина сақловчиси, мўйна омбори бошлиғи ҳамда муҳрдор вазифаларида хизмат қилган. Шу билан бирга унинг ўғли Арғун ибн Абақахон билан яқин алоқалар ўрнатган. 1282-йилда Абақа вафот этгач, тахт учун курашда Текудерга қарши Арғунни қўллаб-қувватлади. Бироқ Текудер сайлангач ҳам муҳрдор лавозимида хизмат қилишда давом этди ва унинг ишончли қўмондонларидан бирига айланди. 1284-йилда Арғуннинг Текудерга қарши қўзғолони чоғида илхон Буқага шаҳзода Гайхатуни Арғундан гаров сифатида қабул қилиб олишни топширди. Арғун шартларга рози бўлиб, укасини икки амир, жумладан, Наврўз ҳамроҳлигида 13[3] ёки 28-июн куни[4] Текудер қўмондонлари ичида энг каттаси бўлган Буқанинг ихтиёрига топширди. Буқа эса ўз навбатида уни Аҳмадга топширди. Аҳмад Гайхатуни Тöдаи хотуннинг қароргоҳига жойлаштирди. Шунга қарамай, Текудер ҳарбий ҳаракатларни давом эттириб, Арғунга қарши юришни тўхтатмади. Бу ҳолат Буқанинг Текудерга нисбатан норозилигини кучайтириб, уни Арғунга янада мойил қилди. Бошқа томондан, Текудер ҳам Буқага бўлган ишончини йўқота бошлади ва эътиборини бошқа бир жалойир саркардаси ҳамда унинг қариндоши Оқ Буқага қаратди.

Тўнтаришни режалаштиришни бошлаб, Арғунни асирликда сақлаётган ҳамда Текудернинг куёви бўлган Алинақнинг қароргоҳига бостириб кириб, Арғунни озод қилди ва Алинақни ўлдирди. Текудер ғарбга қочиб, қасос тариқасида Султония яқинидаги Буқанинг қароргоҳини талон-торож қилди. Текудер 17-июл куни Султония яқинидаги ўз яйловларига йўл олиб, у ердан Олтин Ўрдага Дарбанд орқали қочишни режалаштирди. Бироқ Буқа юборган Қаръаунаслар тез орада унга етиб бориб, Текудерни қўлга олди. 26-июл куни Мароға яқинидаги Аби Шур яйловларида Арғунга топширилди[4].

Арғун ҳукмронлиги давридаги ҳаёти

Текудер тахтдан ағдарилгач, Арғун янги илхон бўлди. Буқа эса Шамсуддин Жувайнийдан сўнг янги соҳиби девон (бош вазир) этиб тайинланиб, амалда империянинг ҳақиқий бошқарувчисига айланди. Биринчи бўлиб бир вақтнинг ўзида амир ул-умаро ва соҳиби девон унвонларини эгаллаб, ҳарбий ҳамда фуқаровий ишларни биргаликда бошқарган[2]. Акаси Аруқ кўмагида Буқа империянинг пул-молия ва фискал тизимини тубдан ўзгартирган ислоҳотларни амалга оширди[5]. Хоқон Хубилайхон 1286-йилда Илхон Арғунга содиқлиги учун Буқани чингсанг унвони билан тақдирлади[6]. Ўз мавқеини мустаҳкамлаш мақсадида акаси Аруқни Бағдод ҳокими этиб тайинлади (Жумғурнинг ўғли шаҳзода Жушкаб амалда унинг қўғирчоғи эди), шунингдек, ўз тарафдори Имодуддин Алавийни Форс вилоятининг бош ноиби қилиб қўйди[6]. Яна бир сафдоши Тегüне Яргучи Онадўлида шаҳзода Ҳулачу билан бирга жойлаштирилди[2]. Унинг буйруғи билан Арғуннинг гўдак ўғли Ғозонхон Хуросон ноиби этиб тайинланиб, Наврўз унинг ҳарбий ҳокими бўлди.

Буқа ва Аруқнинг кибрли ҳамда ҳаддан ошган хатти-ҳаракатлари тез орада унга кўплаб душманлар орттирди. Аруқ Бағдодда амалда ўз улусидек ҳукмронлик қилиб, марказий ҳукуматга солиқ тўламаган ва танқидчиларини ўлдирган. 1284-йил 30-декабрда Саййид Имодуддин Алавийнинг ўлдирилиши Буқани ғазаблантириб, Абиш Хотунни шахсан ўз ҳузурига чақиртирди. Унинг хизматкорларидан бири Жалолиддин Арқан қотиллик тафсилотларини биринчи бўлиб ошкор қилган. Шундан сўнг арралаб икки бўлакка бўлинган. Суд қарорига кўра, Абиш Хотун Саййиднинг ўғилларига 700 минг динор миқдорида хун пули тўлашга мажбур этилди. Бошқа амирлар, жумладан, Туладай, Тағачар ва Тоған ҳам Буқанинг ҳаддан ташқари кучайиб кетган ҳокимиятини чеклаш учун Арғун билан тил бириктира бошладилар. Арғуннинг биринчи қадами аввал тўланмаган Салғурийлар солиқларини текширтириш бўлди. Натижада, Форс вилоятидан 1,5 миллион динордан ортиқ маблағ ундиришга эришди[2]. Кейинги босқич 1287-йилда, Буқа касал бўлиб қолган пайтда юз берди. Арғун Аруқни ҳам худди шу тарзда текширтириб, Бағдод даромадларини ўз назоратига олди ва унинг ўрнига Ордо Қияни тайинлади. Яна бир ўзгариш Буқанинг иттифоқчиси Амир Алининг Табриз ҳокимлигидан четлатилиши билан амалга ошди.

Хоннинг марҳаматини йўқотганини англаган Буқа шаҳзода Жушкаб ва Арғуннинг вассал қироли Деметриус ИИ (унинг қизи Русудан Буқанинг ўғлига турмушга чиққан эди) иштирокида фитна уюштирди. Буқа муваффақият қозонилган тақдирда ўзини империянинг ноиби этиб тайинлаш шарти билан Жушкабга тахтни ваъда қилди. Бироқ Жушкаб хиёнат ҳақида Арғунга хабар берди. Арғун эса ўз навбатида янги амири Қонcуқбални Буқани ҳибсга олиш учун юборди. Русуданнинг Арғун амалга оширган тозалашдан қандай қутулиб қолгани номаълум, аммо Деметриус ИИ пойтахтга чақиртирилиб, қамоққа олинди. Буқа 1289-йил 16-январда қатл этилди. Унинг ўрнига вазир этиб яҳудий табиб Абҳарлик Саъд уд-Давла тайинланди[7][8].

Манбалар

  1. ↑ Wинг, Патриcк (2016), „Тҳе Жалайирс анд тҳе Эарлй Илкҳанате“, Тҳе Жалайиридс, Дйнастиc Стате Форматион ин тҳе Монгол Миддле Эаст, Эдинбургҳ Университй Пресс, 48–62-бет, ИСБН 978-1-4744-0225-5, ЖСТОР 10.3366/ж.cтт1бгзбрм.8
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Ҳопе, Мичаэл. [Поwер, Политиcс, анд Традитион ин тҳе Монгол Эмпире анд тҳе Илкҳанате оф Иран]. Охфорд Университй Пресс, 2016-10-06 — 118; 136–137-бет. ДОИ:10.1093/аcпроф:осо/9780198768593.001.0001. ИСБН 978-0-19-876859-3. 
  3. ↑ Лане, Георге. [Тҳе Монголс ин Иран: Қутб Ал-Дин Ширази'с Акҳбар-и Могҳулан] (эн). Роутледге, 2018-05-03 — 60-бет. ИСБН 978-1-351-38752-1. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Тҳе Cамбридге ҳисторй оф Иран., Фишер, W. Б. (Wиллиам Байне), Cамбридге: Университй Пресс, 1968–1991 — 364–368-бет. ИСБН 0-521-06935-1. ОCЛC 745412. 
  5. ↑ Жудитҳ Г. Колбас (2006), Тҳе Монголс ин Иран: Чингиз Кҳан то Улжайту 1220-13, пп. 245, 273, 382. Роутледге, ИСБН 0-7007-0667-4.
  6. ↑ 6,0 6,1 Камола, Стефан (2013-07-25). [Рашīд ал-Дīн анд тҳе макинг оф ҳисторй ин Монгол Иран (Тҳесис тҳесис) (инглизча). {{cите тҳесис}}: Чеcк |урл= валуэ (ёрдам)]
  7. ↑ Wиллиам Байне Фишер (1968), Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, пп. 366-369. Cамбридге Университй Пресс, ИСБН 0-521-06936-Х.
  8. ↑ Тҳомас Т. Аллсен (2001), Cултуре анд Cонқуэст ин Монгол Эурасиа, п. 27. Cамбридге Университй Пресс, ИСБН 0-521-60270-Х. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Buqa_(noib)" dan olindi