Интернет ускуналари (инглизча: интернет оф тҳингс, ИоТ) – бу бир-бири билан ёки ташқи муҳит билан ўзаро таъсир қилиш учун ўрнатилган воситалар ва технологиялар билан жиҳозланган жисмоний обектлар (“нарсалар”) ўртасида маълумотларни узатиш тармоғи тушунчаси[1]. Тахминларга кўра, бундай тармоқларни ташкил этиш иқтисодий ва ижтимоий жараёнларни қайта қуриш, баъзи ҳаракатлар ва операцияларда инсон иштирокига бўлган эҳтиёжни йўқ қилишга қодир[2].

Консепсия 1999-йилда жисмоний обектларнинг бир-бири билан ва ташқи муҳит билан ўзаро таъсири учун радиочастотани идентификациялаш воситаларини кенг қўллаш истиқболларини тушуниш сифатида шакллантирилган. Консепсияни хилма-хил технологик мазмун билан тўлдириш ва уни амалга ошириш учун амалий ечимларни жорий этиш 2010-йиллардан бошлаб ахборот технологияларидаги барқарор тенденсия ҳисобланиб келинмоқда[3], биринчи навбатда, симсиз тармоқларнинг кенг тарқалгани, булутли ҳисоблашнинг пайдо бўлиши, машинасозликнинг ривожланиши, машиналар билан ўзаро таъсир қилиш технологиялари ва ИПв6 га фаол ўтишнинг бошланиши[4] ва дастурий таъминот билан аниқланган тармоқларнинг ривожланиши билан боғлиқ.

Тарихи

Унинг тушунчаси ва атамаси биринчи марта Массачусец технология институти қошидаги Ауто-ИД Лабс тадқиқот гуруҳи асосчиси Кевин Эштон [4] томонидан 1999-йилда Проcтер &амп; Гамбле бошқаруви учун тақдимотда ишлаб чиқилган. Тақдимотда РФИД тегларини кенг қамровли татбиқ этиш корпорацияда таъминот занжирини бошқариш тизимини қандай ўзгартириши мумкинлиги ҳақида сўз юритилди[2].

2004-йилда “Сcиэнтифиc Америcан” журнали “буюмлар интернети”га бағишланган[5] консепсиянинг маиший фойдаланишдаги имкониятларини кўрсатадиган кенг мақола чоп этди: мақолада маиший техника (будилник, кондиционер), уй тизимлари қандай ишлашини кўрсатадиган иллюстрация берилган. Унда (боғ суғориш тизими, хавфсизлик тизими, ёритиш тизими), сенсорлар (термик, ёруғлик ва ҳаракат сенсорлари) ва “буюмлар” (масалан, идентификация ёрлиғи билан таъминланган дорилар) алоқа тармоқлари (инфрақизил, симсиз, қувват ва бошқалар) орқали бир-бири билан ўзаро таъсир қилиши (паст кучланишли тармоқлар) ва жараёнларнинг тўлиқ автоматик бажарилишини таъминлаши (қаҳва қайнаткични ёқинг, ёритишни ўзгартиринг, дори ичишни эслатинг, ҳароратни сақланг, боғни суғоринг, энергияни тежанг ва унинг сарфини бошқаринг) барчаси қамраб олинган эди. Уйни автоматлаштиришнинг тақдим этилган вариантлари ўз-ўзидан янги эмас эди, аммо нашрда қурилмалар ва “буюмлар”ни Интернет протоколлари томонидан хизмат кўрсатадиган ягона компютер тармоғига бирлаштиришга урғу берилди ва “буюмлар интернети”ни алоҳида ҳодиса сифатида кўриб чиқди. Ҳозирда тушунча кенг оммалашмоқда[2].

Миллий разведка кенгаши ҳисоботида 2008-йил “буюмлар интернети” олтита бузувчи технологиялардан бири сифатида намоён бўлади, истеъмолчилар учун кенг тарқалган ва сезилмайдиган маҳсулотларнинг қадоқлаш, мебел, қоғоз ҳужжатлари каби умумий нарсаларнинг Интернет-тугунларига айланиши хавфларни сезиларли даражада ошириши мумкинлиги кўрсатилган[6].

2008-йилдан 2009-йилгача бўлган даврни Cисcо таҳлилчилари “буюмлар интернетининг ҳақиқий туғилиши” деб ҳисоблашади, чунки уларнинг ҳисоб-китобларига кўра, айнан шу даврда глобал тармоққа уланган қурилмалар сони аҳоли сонидан ошиб кетган.[7]

2009-йилдан бери Европа Комиссияси кўмагида ҳар йили Брюсселда “Интернет оф Тҳингс”[8][9] конференсияси бўлиб ўтади, унда Европа комиссарлари ва Европарламент депутатлари, Европа давлатларининг ҳукумат амалдорлари, компаниялар раҳбарлари, САП, САС институти, Телефóниcа каби йирик университетлар ва тадқиқот лабораторияларининг етакчи олимларининг ҳисоботлари тақдим этилади.

2010-йилларнинг бошидан бошлаб, “буюмлар интернети” “туманли ҳисоблаш” парадигмасининг ҳаракатлантирувчи кучига айланди (инглизча: фог cомпутинг), булутли ҳисоблаш тамойилларини маълумотлар марказларидан “Интернет оф Тҳингс” платформаси сифатида қараладиган жуда кўп сонли ўзаро таъсир қилувчи географик тақсимланган қурилмаларга тарқатади[10][4].

Технологиялар

Идентификация қилиш воситалари

Маълумотлар тармоқларига уланиш воситалари билан таъминланмаган жисмоний дунё обектларининг “буюмлар интернети”га жалб этилиши ушбу обектларни (“нарсалар”) идентификациялаш технологияларидан фойдаланишни талаб қилади. РФИД технологияси консепсиянинг пайдо бўлишига туртки бўлган бўлса-да, автоматик идентификация қилиш учун ишлатиладиган барча воситалар бундай технологиялар сифатида ишлатилиши мумкин: оптик жиҳатдан таниб олинадиган идентификаторлар (штрих кодлари, Дата Матрих, ҚР кодлари), реал вақтда жойлашувни аниқлаш воситалари. “Буюмлар интернети”нинг ҳар томонлама тарқалиши билан обект идентификаторларининг ўзига хослигини та’минлаш муҳим аҳамиятга эга, бу эса ўз навбатида стандартлаштиришни талаб қилади.

Бевосита Интернет тармоқларига уланган обектлар учун анъанавий идентификатор тармоқ адаптерининг МАC манзили бўлиб, у сизга уланиш даражасида қурилмани аниқлаш имконини беради, шу билан бирга мавжуд манзиллар диапазони деярли тугамайди (МАC-48 да 2 48 манзил). Бундай қурилмалар учун кенгроқ идентификация қилиш имкониятлари ИПв6 протоколи билан таъминланади, у Ер аҳолисига камида 300 миллион қурилмани ноёб тармоқ қатлами манзиллари билан таъминлайди.

Ўлчаш воситалари

Ўлчаш воситалари ташқи муҳит ҳақидаги маълумотларни машина ўқий оладиган маълумотларга айлантиришни таъминловчи ва шу орқали ҳисоблаш муҳитини мазмунли маълумотлар билан тўлдиришни таъминловчи “Буюмлар Интернети”да алоҳида ўрин тутади. Элементар датчиклардан (масалан, ҳарорат, босим, ёруғлик), истеъмолни ўлчаш асбобларидан (масалан, ақлли ҳисоблагичлар) мураккаб интеграциялашган ўлчаш тизимларигача бўлган кенг турдаги ўлчов асбоблари қўлланади. “Буюмлар интернети” консепсияси доирасида ўлчаш воситаларини тармоқда (масалан, симсиз сенсор тармоқлари, ўлчаш комплекслари) бирлаштириш муҳим аҳамиятга эга, бунинг натижасида машинадан машинага ўзаро таъсир қилиш тизимларини қуриш мумкин.

Алоқа воситалари

Мумкин бўлган маълумотларни узатиш технологиялари спектри симсиз ва симли тармоқларнинг барча мумкин бўлган воситаларини қамраб олади.

Симсиз маълумотларни узатиш учун паст тезликда самарадорлик, носозликларга чидамлилик, мослашувчанлик ва ўзини ўзи ташкил қилиш имконияти каби фазилатлар “буюмлар интернети”ни яратишда айниқса муҳим рол ўйнайди. Ушбу қувватга асосий қизиқиш ИЭЭЭ 802.15.4 стандарти бўлиб, у энергия тежайдиган шахсий тармоқларни ташкил қилиш учун жисмоний қатлам ва киришни бошқаришни белгилайди ва ЗигБеэ, WирелессҲарт, МиWи, 6ЛоWПАН, ЛПWАН каби протоколлар учун асос ҳисобланади.

Иловалар

ИоТ қурилмалари учун иловаларнинг кенг тўплами[11] кўпинча истеъмол, тижорат, саноат ва инфратузилма майдонларига бўлинади[12][13].

Истеъмолчи иловалари

ИоТ қурилмалари сони ортиб бормоқда, жумладан, уланган транспорт воситалари, уй автоматизацияси, ақлли кийим-кечак, уланган соғлиқни сақлаш ва масофадан назорат қилиш имкониятига эга жиҳозлар[14].

Ақлли уй

ИоТ қурилмалари уйни автоматлаштиришнинг кенг консепсиясининг бир қисми бўлиб, ёритиш, иситиш ва кондиционер, медиа тизимлари ва хавфсизлик тизимлари ва видео кузатув тизимларини ўз ичига олиши мумкин. Узоқ муддатли имтиёзлар ёруғлик ва электроникани автоматик равишда ўчириш ёки уй аҳолисини фойдаланиш тўғрисида хабардор қилиш орқали энергия тежашни ўз ичига олиши мумкин.

Ақлли уй ёки автоматлаштирилган уй ақлли қурилмалар ва жиҳозларни бошқарадиган платформа ёки марказларга асосланган бўлиши мумкин[15]. Масалан, Аппле ҲомеКитъдан фойдаланиб, ишлаб чиқарувчилар иПҳоне ва Аппле Wатч каби иОС қурилмаларидаги илова ёрдамида уй маҳсулотлари ва аксессуарларини бошқариши мумкин. Бу махсус дастур ёки Сири каби маҳаллий иОС иловалари бўлиши мумкин. Буни Леново Смарт Ҳоме Эссентиалс мисолида кўрсатиш мумкин. Шунингдек, Амазон Эчо, Гоогле Ҳоме, Аппле ҲомеПод ва Самсунг СмартТҳингс Ҳуб каби турли хил ақлли уй маҳсулотларини улаш учун мустақил платформалар сифатида тақдим этиладиган махсус ақлли уй марказлари мавжуд. Тижорат тизимларидан ташқари, кўплаб нодавлат очиқ манба экотизимлари мавжуд, жумладан, Ҳоме Ассистант, ОпенҲАБ ва Домотиcз.

Кексаларга ғамхўрлик қилиш

Ақлли уйнинг асосий иловаларидан бири ногиронлар ва қарияларга ёрдам беришдир. Ушбу уй тизимлари эгасининг ўзига хос эҳтиёжларини қондириш учун ёрдамчи технологиялардан фойдаланади[16]. Овозли бошқарув кўриш ва ҳаракатчанлик нуқсонлари бўлган фойдаланувчиларга ёрдам бериши мумкин, шу билан бирга умумий мурожаат қилиш тизимлари эшитиш қобилияти заиф фойдаланувчилар томонидан кийиладиган кохлеар имплантларга бевосита уланиши мумкин[17]. Улар, шунингдек, қўшимча хавфсизлик функсиялари билан жиҳозланиши мумкин. Бу хусусиятлар йиқилиш ёки тутилиш каби тиббий фавқулодда вазиятларни кузатувчи сенсорларни ўз ичига олиши мумкин[18]. Шу тарзда қўлланадиган ақлли уй технологияси фойдаланувчиларга кўпроқ эркинлик ва ҳаёт сифатини ошириши мумкин.

Тиббиёт ва соғлиқни сақлаш

ИоТ қурилмалари соғлиқни масофадан мониторинг қилиш ва фавқулодда огоҳлантириш тизимларини таъминлаш учун ишлатилиши мумкин. Ушбу саломатлик мониторинги асбоблари қон босими ва юрак уриш тезлиги мониторларидан тортиб, юрак стимулятори, Фитбит электрон билагузуклари ёки илғор эшитиш аппаратлари каби махсус имплантларни кузатишга қодир илғор қурилмаларгача бўлиши мумкин[19]. Баъзи шифохоналар банд бўлган вақтни ва бемор қачон туришга ҳаракат қилаётганини аниқлай оладиган “ақлли тўшак”ларни жорий қилишни бошлади.[20].

2018-йилдан бошлаб ИоМТ нафақат клиник лаборатория саноатида, балки соғлиқни сақлаш ва тиббий суғуртада ҳам қўлланди. Соғлиқни сақлаш соҳасидаги ИоМТ ҳозир шифокорлар, беморлар ва беморларга ғамхўрлик қилувчилар, ҳамширалар, оилалар ва бошқаларга имкон беради.[21] Бундан ташқари, ИоТ-га асосланган тизимлар беморга йўналтирилган бўлиб, беморнинг тиббий шароитларига нисбатан мослашувчанликни таъминлайди. Суғурта саноатидаги ИоМТ энг яхши ва янги турдаги динамик маълумотларга киришни таъминлайди. Бунга мижозлар хатти-ҳаракатларини кузатиш учун биосенсорлар, тақиладиган қурилмалар, уланган тиббий қурилмалар ва мобил иловалар каби сенсорга асосланган ечимлар киради. Бу аниқроқ андеррайтинг ва янги нархлаш моделларига олиб келиши мумкин[22].

Соғлиқни сақлашда буюмлар интернетини қўллаш сурункали касалликларни даволашда, шунингдек, касалликларнинг олдини олиш ва назорат қилишда асосий рол ўйнайди. Кучли симсиз ечимларни улаш орқали масофадан туриб мониторинг қилиш мумкин. Уланиш амалиётчиларга бемор маълумотларини тўплаш ва соғлиқни сақлаш маълумотларини таҳлил қилиш учун мураккаб алгоритмларни қўллаш имконини беради[23].

Транспорт

Буюмлар Интернети турли транспорт тизимларида алоқа, бошқарув ва ахборотни қайта ишлашни бирлаштиришга ёрдам беради. Транспорт тизимининг ушбу компонентлари ўртасидаги динамик ўзаро таъсир транспорт воситалари ўртасида ва ичида алоқа, ақлли ҳаракатни бошқариш[24], ақлли тўхташ жойи, электрон тўлов тизимлари, логистика ва паркни бошқариш, транспорт воситаларини бошқариш, хавфсизлик ва йўл бўйлаб ёрдам[25] имконини беради.

Ишлаб чиқариш

Жараённи бошқаришни автоматлаштириш учун рақамли бошқарув тизимлари, оператор асбоблари ва ускуналар хавфсизлиги ва хавфсизлигини оптималлаштириш учун хизмат кўрсатиш ахборот тизимлари ИИоТ[26] ваколатига киради. ИоТ, шунингдек, максимал ишончлиликни таъминлаш учун башоратли техник хизмат кўрсатиш, статистик баҳолаш ва ўлчовлар орқали активларни бошқаришда қўлланиши мумкин[27]. Саноат назорати тизимлари энергия сарфини оптималлаштириш учун ақлли тармоқлар билан бирлаштирилиши мумкин. Ўлчаш, автоматлаштиришни бошқариш, заводни оптималлаштириш, соғлиқ ва хавфсизликни бошқариш ва бошқа функсиялар тармоқ сенсорлари томонидан таъминланади.

Қишлоқ хўжалиги

Қишлоқ хўжалигида кўплаб ИоТ иловалари мавжуд[28], масалан, ҳарорат, ёғингарчилик, намлик, шамол тезлиги, зараркунандалар ва тупроқ таркиби ҳақида маълумот тўплаш мумкин. Бу маълумотлардан деҳқончилик амалиётини автоматлаштириш, сифат ва миқдорни яхшилаш бўйича асосли қарорлар қабул қилиш, хавф ва исрофгарчиликни минималлаштириш ҳамда экинларни бошқариш учун зарур бўлган ҳаракатларни камайтириш учун фойдаланиш мумкин. Мисол учун, энди фермерлар тупроқ ҳарорати ва намлигини узоқдан кузатиши ва ҳатто ИоТ маълумотларини аниқ ўғитлаш дастурларига қўллаши мумкин[29]. Умумий мақсад шундан иборатки, сенсор ма’лумотлари фермернинг ўз хўжалиги ҳақидаги билими ва сезги билан биргаликда фермер хўжалиги унумдорлигини ошириш ҳамда харажатларни камайтиришга ёрдам беради.

Трендлар ва хусусиятлар

Сўнгги йилларда буюмлар Интернетининг асосий муҳим тенденсияси бу Интернетга уланган ва бошқариладиган қурилмаларнинг кенг даражада ўсишидир[30]. ИоТ технологияси учун иловаларнинг кенг доираси хусусиятлар бир қурилмадан иккинчисига жуда катта фарқ қилиши мумкинлигини англатади, аммо кўпчилик учун умумий бўлган асосий хусусиятлар мавжуд.

Буюмлар Интернети жисмоний дунёни компютер тизимларига тўғридан-тўғри интеграциялашуви учун имкониятлар яратади, натижада самарадорлик, иқтисодий фойда ва инсон юкини камайтиради[31][32][33][34].

Архитектураси

Интернет оф Тҳингс тизимининг соддалаштирилган шаклдаги архитектураси учта қатламдан иборат: Лаер 1: Девиcес, Лаер 2: Эдге Гатеwай ва Лаер 3: Cлоуд. Қурилмалар Интернет оф Тҳингс ускунасида ишлатиладиган сенсорлар ва актуаторлар каби тармоқ қурилмаларини, айниқса Модбус, Блуэтоотҳ, Зигбеэ каби протоколларни ёки чекка шлюзга уланиш учун хусусий протоколларни ўз ичига олади. Чек шлюз қатлами маълумотларни олдиндан қайта ишлаш, булутга уланиш, WебСоcкец каби тизимлардан фойдаланиш, ҳодисалар маркази ва ҳатто баъзи ҳолларда чекка шлюзлар деб аталадиган маълумотларни йиғиш тизимларидан иборат. Бошқариш қулайлиги учун юқори қатламлардаги қурилмаларнинг умумий кўринишини таъминлаш учун чекка шлюз қатлами ҳам керак. Охирги босқичга одатда ко'п тилли ва ҲТТПС/ОАутҳ-дан фойдаланган ҳолда хавфсиз бўлган микросервислар архитектурасидан фойдаланган ҳолда Интернет буюмлар учун яратилган булутли илова киради. У сенсор маълумотларини сақлайдиган турли хил маълумотлар базаси тизимларини ўз ичига олади, масалан, вақт сериясидаги маълумотлар базалари ёки захира сақлаш тизимлари (масалан, Cассандра, ПостгреСҚЛ) ёрдамида активлар дўконлари. Кўпгина ИоТ булут тизимларидаги булутли қатлам барча қатламларда содир бўладиган алоқани бошқарадиган воқеа навбати ва хабар алмашиш тизимини ўз ичига олади[35][36].

Прогнозлар ва технологиянинг тарқалиши

2011-йилда дунёда ИоТ тармоқларига уланган қурилмаларнинг умумий сони Интернетга уланган одамлар сонидан ошиб кетди ва 4,6 миллиард донани ташкил қилди[37].

Жами глобал инвестициялар, ИДC маълумотларига кўра, буюмлар интернети билан боғлиқ соҳаларга 2016-йилда 737 миллиард долларни ташкил этди, 2017-йилда – 800 миллиард доллардан ортиқ; 2021-йилга келиб 1,4 триллион долларга яқин инвестициялар башорат қилинмоқда[38].

Эриcссоннинг ҳисоб-китобларига кўра, 2018-йилда нарсалар Интернети сенсорлари ва қурилмалари сони мобил телефонлар сонидан ошиб кетиши керак, бу сегментнинг йиллик ўсиш суръати 2015-йилдан 2021-йилгача 23 фоизни ташкил этиши кутилмоқда, 2021-йилга келиб эса бутун дунё бўйлаб тахминан 28 миллиард уланган қурилмалар, тахминан 16 миллиард буюмлар Интернети консепцияси доирасида у ёки бу тарзда уланади.

Манбалар

  1. ↑ „Интернет Оф Тҳингс“ (эн). Гартнер ИТ глоссарй. Гартнер (2012-йил 5-май). — „Тҳе Интернет оф Тҳингс ис тҳе нетwорк оф пҳйсиcал обжеcц тҳат cонтаин эмбеддед течнологй то cоммуниcате анд сенсе ор интераcт wитҳ тҳеир интернал статес ор тҳе эхтернал энвиронмент.“. 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Эштон 2009.
  3. ↑ Ҳунг ЛеҲонг, Жаcкиэ Фенн. „Кей Трендс то Wатч ин Гартнер 2012 Эмергинг Течнологиэс Ҳйпе Cйcле“ (эн). Форбес (2012-йил 18-сентябр). 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Черняк 2012.
  5. ↑ Неил Гершенфелд, Раффи Крикориан, Даннй Cоҳен. „Тҳе Интернет оф Тҳингс“ (эн). Сcиэнтифиc Америcан, Оcт, 2004 (2004-йил 1-октябр). 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  6. ↑ НИC 2008, «Индивидуалс, бусинессес, анд говернменц аре унпрепаред фор а поссибле футуре wҳен Интернет нодес ресиде ин суч эверйдай тҳингс ас фоод паcкагес, фурнитуре, папер доcуменц, анд море… Бут то тҳе эхтент тҳат эверйдай обжеcц беcоме информатион-сеcуритй рискс, тҳе ИоТ cоулд дистрибуте тҳосе рискс фар море wиделй тҳан тҳе Интернет ҳас то дате».
  7. ↑ Даве Эванс. „Тҳе Интернет оф Тҳингс. Ҳоw тҳе Нехт Эволутион оф тҳе Интернет Ис Чангинг Эверйтҳинг“ (эн). Cисcо Wҳите Папер. Cисcо Сйстемс (2011-йил 11-апрел). 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  8. ↑ „Тҳе 2нд Аннуал Интернет оф Тҳингс 2010“ (эн). Форум Эуропе (2010-йил 1-январ). 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  9. ↑ „Тҳе 3рд Аннуал Интернет оф Тҳингс 2011“ (эн). Форум Эуропе (2011-йил 1-январ). 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  10. ↑ Флавио Бономи, Родолфо Милито, Жианг Зҳу, Сатеэш Аддепалли. „Фог Cомпутинг анд Иц Роле ин тҳе Интернет оф Тҳингс“ (эн). СИГCОММ’2012. АCМ (2012-йил 19-июн). 2013-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-ноябр.
  11. ↑ П. Бурзаccа, М. Мирcоли, С. Митоло, А. Ползонетти. “иБеаcон” течнологй тҳат wилл маке поссибле Интернет оф Тҳингс // Интернатионал Cонференcе он Софтwаре Интеллигенcе Течнологиэс анд Апплиcатионс & Интернатионал Cонференcе он Фронтиэрс оф Интернет оф Тҳингс 2014. — Институтион оф Энгинеэринг анд Течнологй, 2014. — ДОИ:10.1049/cп.2014.1553.
  12. ↑ Венкатеш Упадриста. ИоТ Бусинесс Стратегй // ИоТ Стандардс wитҳ Блоcкчаин. — Апресс, 2021.
  13. ↑ Чаритҳ Перера, Чи Ҳаролд Лиу, Сримал Жаяwардена. Тҳе Эмергинг Интернет оф Тҳингс Маркетплаcе Фром ан Индустриал Перспеcтиве: А Сурвей // ИЭЭЭ Трансаcтионс он Эмергинг Топиcс ин Cомпутинг. — 2015-12. — ДОИ:10.1109/тетc.2015.2390034.
  14. ↑ Макҳмоор Башир, Аниш Ёусаф, Ражеш Верма. Дисруптиве Бусинесс Модел Инноватион: Ҳоw а Теч Фирм ис Чангинг тҳе Традитионал Тахи Сервиcе Индустрй // Индиан Жоурнал оф Маркетинг. — 2016-04-01. — ДОИ:10.17010/ижом/2016/в46/и4/90530.
  15. ↑ Самуэл Греэнгард. Тҳе интернет оф тҳингс, Cамбридге, Массачусетц, 2015. ИСБН 978-0-262-52773-6, 0-262-52773-1. 
  16. ↑ Б. К. Ҳенсел, Г. Демирис. Течнологиэс фор ан Агинг Соcиэтй: А Сйстематиc Ревиэw оф “Смарт Ҳоме” Апплиcатионс // Еарбоок оф Медиcал Информатиcс. — 2008-08. — ДОИ:10.1055/с-0038-1638580.
  17. ↑ Раафат Абурукба, А. Р. Ал-Али, Ноурҳан Кандил, Диала АбуДамис. Cонфигурабле ЗигБеэ-басед cонтрол сйстем фор пеопле wитҳ мултипле дисабилитиэс ин смарт ҳомес // 2016 Интернатионал Cонференcе он Индустриал Информатиcс анд Cомпутер Сйстемс (CИИCС). — ИЭЭЭ, 2016-03. — ДОИ:10.1109/иccсии.2016.7462435.
  18. ↑ Мауриcе Мулвенна, Антон Ҳуттон, Вивиэн Cоатес, Сузанне Мартин, Степҳен Тодд. Виэwс оф Cарегиверс он тҳе Этҳиcс оф Ассистиве Течнологй Усед фор Ҳоме Сурвеилланcе оф Пеопле Ливинг wитҳ Дементиа // Неуроэтҳиcс. — 2017-01-24. — ДОИ:10.1007/с12152-017-9305-з.
  19. ↑ Д. Ромасcану, Ж. Счоэнwаэлдер, А. Сеҳгал. Манагемент оф Нетwоркс wитҳ Cонстраинед Девиcес: Усе Cасес. — РФC Эдитор, 2015-05.
  20. ↑ Cристиано Андрé да Cоста, Cристиан Ф. Паслуоста, Бжöрн Эскофиэр, Денисе Бандеира да Силва, Родриго да Роса Ригҳи. Интернет оф Ҳеалтҳ Тҳингс: Тоwард интеллигент витал сигнс мониторинг ин ҳоспитал wардс. — 2018-07.
  21. ↑ {{{заглавие}}}.
  22. ↑ {{{заглавие}}}.
  23. ↑ {{{заглавие}}}.
  24. ↑ Кҳизир Маҳмуд, Граҳам Э. Тоwн, Сайидул Морсалин, М.Ж. Ҳоссаин. Интегратион оф элеcтриc веҳиcлес анд манагемент ин тҳе интернет оф энергй // Ренеwабле анд Сустаинабле Энергй Ревиэwс. — 2018-02. — Т. 82. — С. 4179–4203. — ИССН 1364-0321. — ДОИ:10.1016/ж.рсер.2017.11.004.
  25. ↑ Шив. Ҳ. Сутар, Роҳан Коул, Ражани Суряванши. Интегратион оф Смарт Пҳоне анд ИОТ фор девелопмент оф смарт публиc транспортатион сйстем // 2016 Интернатионал Cонференcе он Интернет оф Тҳингс анд Апплиcатионс (ИОТА). — 2016-01. — ДОИ:10.1109/иота.2016.7562698.
  26. ↑ {{{заглавие}}}.
  27. ↑ {{{заглавие}}}.
  28. ↑ Кешнеэ Падаячеэ. Тҳе инсидер тҳреат проблем фром а cлоуд cомпутинг перспеcтиве // Аутҳентиcатион Течнологиэс фор Cлоуд Cомпутинг, ИоТ анд Биг Дата. — 2019-03-11. — С. 241–272.
  29. ↑ Преcисион агриcултуре течнологй фор cроп фарминг, Боcа Ратон, ФЛ, 2015. ИСБН 1-4822-5107-8, 978-1-4822-5107-4, 978-1-4822-5108-1, 978-0-429-15968-8, 1-4822-5108-6, 0-429-15968-4, 978-1-000-21898-5, 1-000-21898-8. 
  30. ↑ Амй Нордрум. Тҳе интернет оф феwер тҳингс [Неwс] // ИЭЭЭ Спеcтрум. — 2016-10. — Т. 53. — С. 12–13. — ИССН 0018-9235. — ДОИ:10.1109/мспеc.2016.7572524.
  31. ↑ Овидиу Вермесан. Интернет оф тҳингс : cонвергинг течнологиэс фор смарт энвиронменц анд интегратед эcосйстемс, Аалборг, Денмарк, 2013. ИСБН 978-87-92982-96-4, 87-92982-96-4. 
  32. ↑ {{{заглавие}}}.
  33. ↑ {{{заглавие}}}.
  34. ↑ {{{заглавие}}}.
  35. ↑ Интернет оф тҳингс : чалленгес, адванcес, анд апплиcатионс, Боcа Ратон, 2018. ИСБН 978-1-315-15500-5, 1-315-15500-1, 978-1-4987-7853-4, 1-4987-7853-4, 978-1-351-65105-9, 1-351-65105-6. 
  36. ↑ Абҳик Чаудҳури. Интернет оф тҳингс, фор тҳингс, анд бй тҳингс, Боcа Ратон, ФЛ, 2019. ИСБН 978-1-315-20064-4, 978-1-351-77968-5, 1-315-20064-3, 1-351-77968-0. 
  37. ↑ „Умное будущее“ (ру). www.коммерсант.ру (2017-йил 29-март). 2021-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 13-ноябр.
  38. ↑ Алексей Лагутенков. Тихая экспансия интернета вещей // Наука и жизнь. — 2018. — № 5. — С. 38—42.