Ziyosfera

Cəhri

Бошқа номлар учун қаранг: тҳе ривер Cəҳриçай.

Cəҳри (арманча: Ճահուկ , шунингдек, Жаҳри, Жағри ва Дзҳахри) – Озарбайжоннинг Нахчивонида жойлашган Бабек туманидаги энг йирик қишлоқ ва муниципалитетлардан бири .Туман марказидан 23 км шимолда, Жаҳричой дарёси бўйида, тоғ олди ҳудудида жойлашган. Аҳолиси ғаллачилик, сабзавотчилик ва чорвачилик билан шугъулланади. Қишлоқда иккита умумтаълим мактаби, иккита болалар боғчаси, бешта кутубхона, учта масжид, болалар мусиқа мактаби, клуб, шифохона бор. Унинг аҳолиси 8 454 кишидан иборат. Cəҳри қишлоғининг шимоли-шарқида ўрта асрларга оид İşıқлар манзилгоҳи қайд этилган[1].

Cəҳри
Муниципалитет
Аҳолиси
 (2005)
 8 454
Вақт минтақаси УТCАЗТ

Тарихи

Қишлоқ ҳудудида жойлашган ва шу пайтгача сақланиб қолган İşıқлар Кандтапа, Узунтапа, Гошатапа, Гаражалар, Айриарч, аҳоли пунктларининг харобалари бўлган аҳоли пунктларининг илк асрлардан бери мавжуд бинолари Жаҳри қишлогъининг қадимий тарихидан далолат беради. Аршакунийлар сулоласи даврида Яҳук Буюк Арманистондаги Сюник вилоятининг 14-губернияси марказий аҳоли пункти эди[2]. Кейинчалик Жаҳук Орбелия князлари ҳукмронлиги остига ўтди. Орбелияликлардан кейин Прошян князларига ўтди[3].

Афсонага кўра, ўрта асрларда чет эл ҳужумлари туфайли İşıқлар (Ишйқлар) турар-жойи вайрон бўлган ва унинг аҳолисининг бир қисми Жаҳри қишлоғига, қолганлари эса Арманистоннинг Сисян вилоятига кўчиб ўтган ва худди шу номли аҳоли пункти қурилган. Ҳозирги Жаҳрида Жиловхонли ва Салоҳлининг қадимий маҳаллалари бор. Қишлоқнинг шарқий томонида жойлашган қабристонда ўрта асрларга оид тош қўчқор ҳайкаллари ўрнатилган. Бу ҳудудда қадимдан яшовчи аҳоли туркий кангарлар (кенгерли) қабиласининг қўлларидан бири бўлган " Юрдчу " қабиласига мансуб. Жаҳри қишлоғи ҳудудида шаҳар катталигидаги аҳоли пунктлари жойлашган.[4] Озарбайжон Миллий Фанлар Академияси мухбир аъзоси Қодир Гадирзода ҳожининг " Жаҳричай водийси " китобида Жаҳри ҳақида қизиқарли маълумотлар бор. Олимнинг тадқиқотларидан маълумки, Жаҳри ва Жаҳричой водийлари Нахчивон вилоятидаги энг қадимий аҳоли пунктларидан биридир. Бу ерда катта карвон йўллари ўтган, қадимий ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ ривожланган масканлардан бири бўлган. Ушбу стратегик аҳамиятга эга минтақада катта мудофаа қал’алари қурилган ва қал’а шаҳарлари мавжуд бўлган. Қадимий Жаҳри шаҳрида яхши чўкиш санъати қадим тарихга эга. Ўтмишда жаҳри ҳунармандчилик жиҳатидан анча ривожланган. Жаҳрийнинг Қаш зиёратгоҳи жуда машҳур. Манбаларда ва халқ орасида зиёратгоҳ номи билан машҳур бўлган "Эсфандиёр Завийя " (зиёратгоҳ) Жаҳри қишлоғининг ғарбида, " Қош " номли тоғ тизмаси ён бағрида жойлашган. Жаҳри қишлоғидан 2 километр ғарбда, тоғли ҳудудда жойлашган бу сўфийлар маркази ўрта асрлардан бери маълум[4].

Демографияси

1893 йил учун „Зақафқазия ўлкаси аҳолиси тўғрисидаги статистик маълумотлар кодекси“ га кўра, қишлоқда 1101 арманлар ва 2018 татарлар бор эди[5].

Тарихий ва археологик ёдгорликлар

İşıқлар

Ишиқлар – Бобек тумани Жаҳри қишлоғининг шимоли-шарқидаги ўрта асрларга оид аҳоли пункти. У табиий жиҳатдан қулай жойда жойлашган. Унинг майдони 46000 м2. Табиий эрозия натижасида ҳосил бўлган маданий қатламнинг қалинлиги 3-5 метрни ташкил қилади. Яшаш жойининг катта қисми (тахминан 16000 м2) кул уюмлари билан қопланган; унинг ичида кулолчилик фаолияти билан боғлиқ кўринадиган сопол идиш парчалари топилган. Асосланган материаллар икки даврга бўлинади; Кулранг, қора, пушти рангдаги куйган сопол идиш парчалари эрта ўрта асрларга, асосан, геометрик ва гулли нақшлар билан безатилган пушти рангдаги куйдирилган сопол идишлар ўрта асрнинг илғор босқичига тегишли. Аҳоли пунктининг мусулмон қабрлари некрополлари жанубда, кичик тепаликда жойлашган. Қабрларнинг аксарияти вайрон қилинган. Ҳудуднинг марказида „Хартақли булоқ“ деб номланган булоқ бор. Яқин-яқингача қўлланган қадимий суғориш тизимининг излари ҳанузгача сақланиб қолган.[1]

Кəндтəпə

Кəндтəпə – Бабек тумани Жаҳри қишлоғидан ғарбда жойлашган ўрта асрларга оид аҳоли пункти. Унинг майдони 10 гектардан ортиқ. Археологик ёдгорликнинг қолган қисми шимол-ғарбга томон тепалик шаклида кетади. Ҳудудда гил қувурлар билан сув линияси қурилган. Аҳоли пунктидан шимолда тупроқ тепалиги (қадимги сунъий тепалик) бор. Бу ҳудуддан муҳим археологик материаллар, айниқса бой сопол буюмлар тўпланган[1].

Арман черковлари

Қишлоқда 3 та черков бор эди. 1325-1330 йилларда Яҳукнинг Муқаддас Шоғоқат монастири қурилган[6]. Қишлоқнинг марказий туманида жойлашган эди. 1982 йилда у бутунлай вайрон қилинган. Авлиё Ован черковида ХВИИИ-ХИХ асрларга оид фрескалар мавжуд. Ўрта асрларда черков қайта таъмирланган. Ҳозир черковнинг аҳволи номаълум[7] Сурб Аствацацин черкови ХИИИ асрда қурилган. 1990-йилларга келиб, у бузиб ташланган[8].

Машҳур инсонлар

  • Степан Сапаҳ-Гулиан – арман журналисти, сиёсацҳунос, зиёли ва Социал-демократ Ҳунчак партияси раҳбари .
  • Жан Алтҳен (Ҳовҳаннес Алтҳоуниан) – Франсияда мантар етиштиришни ривожлантирган арман агрономи .
  • Гаик Овакимян – генерал-маёр, СССР .
  • Арманистонлик Лазар И – 1737-1751 йилларда Арман Апостол черковининг католикосу .
  • Росй Армен – франсуз-арман қўшиқчиси
  • Қəзанфар Əкбаров – Совет Иттифоқи Қаҳрамони.
  • Ҳəсəн Ширинов – Боку полиция бошқармаси бошлиғининг ўринбосари, полиция генерал-маёри.
  • Сиёвуш Новрузов – „Ени Азəрбайcан“ партияси ижрочи котиби ўринбосари.
  • Элдар İбраҳимов – Озарбайжон парламенти депутати.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 АНАС, Азербаижан Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. Накҳчиван Энcйcлопедиа. Баку: АНАС, 2005 — 107-бет. ИСБН 5-8066-1468-9. 
  2. ↑ Ստ. Օրբելյան, Սյունիքի պատմությունը, ներածությունը և ծանոթագրությունները Ա.Ա. Աբրահամյանի, Եր., 1986, էջ 280
  3. ↑ Ստ. Օրբելյան, Սյունիքի պատմությունը, ներածությունը և ծանոթագրությունները Ա.Ա. Աբրահամյանի, Եր., 1986, էջ 317
  4. ↑ 4,0 4,1 Cаббаров, Əли. „Şəҳəрлəşəн кəндлəримиз: Cəҳри“. Şəрқ Қапıсı (2015-йил 1-июн), с. 3–4. 2019-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-ноябр.
  5. ↑ Свод статистических данних о населении Закавказскаго края, извлеченних из посемейних списков 1886 г. / издан по распоряжению Главноначалствующаго гражданскою частию на Кавказе Закавказским статистическим комитетом. – Тифлис: Тип. И. Мартиросиянса, 1893. – С. 186. – 899 с.
  6. ↑ Արգամ Այվազյան, ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ԻՍՍՀ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ
  7. ↑ "Ճահուկի մասին տեղեկություններ, էջ 121-122 (Այվազյան, Արգամ, „Նախիջևանի կոթողային հուշարձաններն ու պատկերաքանդակներն“, Երևան, 1987 թվական)"
  8. ↑ Սամվել Կարապետյան, Նախիջևան քարտեզագիրք, Երևան, 2012, էջ 25
  • Cəҳри ат ГЕОнет Намес Сервер
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/C%C9%99hri" dan olindi