Ziyosfera

Cапиталисм анд Фреэдом

Cапиталисм анд Фреэдом (таржимаси „Капитализм ва эркинлик“) – иқтисодчи Милтон Фриэдман томонидан ёзилган китоб бўлиб, дастлаб 1962-йилда Чикаго университети нашриёти томонидан нашр этилган. Китоб либерал жамиятдаги иқтисодий капитализмнинг ролини муҳокама қилади. 1962-йилдан буён у ярим миллиондан ортиқ нусхада сотилган ва ўн саккизта тилга таржима қилинган[1].

Cапиталисм анд Фреэдом
Файл:Cапиталисм анд Фреэдом.жпг
Муаллиф(лар) Милтон Фриэдман
Безовчи(лар) Стевен Чеунг
Муқова артист(лар)и Стевен Чеунг
Мамлакат Америка Қўшма Штатлари
Тил инглизча
Жанр(лар)и Нобадиий адабиёт
Нашр этилган санаси 1962
Нашриёт Чикаго университети нашриёти
Саҳифалар сони 202 (40-юбилей нашр)
ИСБН 0-226-26421-1
ОCЛC 49672469
Китоб либерал жамиятдаги иқтисодий капитализмнинг ролини муҳокама қилади.

Фриэдман сиёсий эркинлик учун иқтисодий эркинликни зарурий шарт деб ҳисоблайди. У „либерал“ тушунчасини Европа Маърифат даври нуқтаи назаридан таърифлаб, уни Буюк депрессиядан кейин бузиб талқин қилинган американча қўлланиши билан солиштиради.

Китобда эркин бозорни фалсафий ҳамда амалий сабабларга кўра тарғиб қилиш мумкин бўлган бир неча соҳалар кўрсатилади. Бошқа ғоялар қатори, Фриэдман шифокорлар учун мажбурий лицензиялашни бекор қилиш ва мактаб таълимида ваучерлар тизимини жорий этишни илгари суради.

Тарихий шароит

Cапиталисм анд Фреэдом Иккинчи жаҳон урушидан қарийб йигирма йил ўтиб, Буюк депрессия ҳали коллектив хотирада сақланиб турган даврда нашр этилган. Кеннедй ва ундан олдинги Эисенҳоwер маъмуриятлари даврида федерал харажатлар миллий мудофаа, ижтимоий таъминот ва инфратузилма соҳаларида тез сур’атлар билан ортиб борарди. Икки йирик партия – Демократлар ва Республикачилар – бу харажатларнинг кўпайишини турлича йўллар билан қўллаб-қувватларди. Бу жараён, шунингдек „Янги курс“ ислоҳоти ҳам, кўпчилик зиёлилар томонидан Кейнсчилик асосида оқланган эди. Cапиталисм анд Фреэдом эса рақобатбардош капитализм иқтисодий эркинликка эришишга қандай ёрдам бериши мумкинлигини илгари суради[2].

Китобга илҳом манбаи сифатида Фриэдманнинг 1956-йил июнида Wабаш коллежида ўқиган маърузалари хизмат қилган[3].

Боблар мазмуни

Кириш
Фриэдман типик либерал инсон тамойилларини баён қилади: давлат ҳокимияти чекланган ва тарқоқ бўлиши керак. У „либерал“ атамасини американча талқиндан кўра континентал Европа талқинига яқинроқ маънода ишлатади.
И. Иқтисодий эркинлик ва сиёсий эркинлик ўртасидаги муносабат
Иқтисодий эркинлик нафақат зарурий эркинлик, балки сиёсий эркинлик учун муҳим воситадир. Ишлаб чиқариш воситалари ҳукумат қўлида бўлса, ҳақиқий норозилик ва фикрлар алмашинуви деярли имконсиз бўлади. Иқтисодий эркинлик озчиликларни камситилишдан ҳам ҳимоя қилади, чунки бозор уларнинг қарашлари ёки рангига бефарқ[4].
ИИ. Эркин жамиятда ҳукуматнинг роли
Либерал жамият ҳукуматининг вазифаси – қонун устуворлигини таъминлаш, мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, айрим техник монополияларга қарши чора кўриш ва салбий „қўшничилик таъсири“ни камайтиришдир. Пул устидан назорат ҳам ҳукумат қўлида бўлиши лозим.
ИИИ. Пул устидан назорат
Америкадаги пул тизимининг эволюцияси муҳокама қилинади. 1913-йилги Федерал резерв тўғрисидаги қонундан сўнг ҳам Федерал резерв кўплаб ҳолларда барқарорлаштирувчи вазифасини бажармаган. Фриэдманнинг таклифига кўра, Федерал захира пул массасини йилига 3–5% даражасида мунтазам ошириш қоидаси асосида ишлаши керак.
ИВ. Халқаро молия ва савдо тартиблари
Бреттон Wоодс тизими тугатилиши ва ўзгарувчи валюта курслари тизимига ўтилиши керак. Барча валюта назоратлари ва савдо тўсиқлари, жумладан „ихтиёрий“ экспорт квоталари ҳам бекор қилиниши лозим.
В. Фискал сиёсат
Ҳукуматнинг иқтисодиётни барқарорлаштириш учун узлуксиз харажатларини Фриэдман танқид қилади. Аксинча, ҳукумат харажатлари иқтисодиётни беқарор қилади. У ўз тадқиқотлари асосида, ҳукумат харажатлари ошганда ЙАИМ ҳам деярли шу миқдорда ошишини кўрсатади, бу эса Кейнсчилик мултипликацион назарияси билан зид келади.
ВИ. Таълимда ҳукуматнинг роли
Муаллиф ваучер тизимини илгари суради: ўқувчилар ваучерлардан фойдаланиб, ўзлари хоҳлаган мактабда ўқишлари керак. Техник ва профессионал таълимга етарли сармоя киритилмаган, бироқ ҳукуматнинг бепул техник таълим бериши нотўғри бўлади. Муаллиф давлат ва хусусий сектор учун бир қатор ечимларни таклиф қилади.
ВИИ. Капитализм ва дискриминация
Капиталистик жамиятда камситиш қимматга тушади ва бозорнинг шахсияциз табиати туфайли уни амалга ошириш қийин. Ҳукумат селектив ишга қабул қилиш қонунларини қабул қилмаслиги керак, чунки бу иш берувчининг эркин танловини чеклайди.
ВИИИ. Монополия, бизнес ҳамда меҳнатнинг ижтимоий мас’улияти
Монополиянинг уч шакли мавжуд: давлат монополияси, хусусий монополия ёки давлат томонидан тартибга солиш. Уларнинг бирортаси ҳам афзал эмас. Монополия кўпинча ҳукумат аралашувининг маҳсули бўлади ва имкон қадар тўхтатилиши керак. „Ижтимоий мас’улият“ доктринаси эса капитализмга зид бўлиб, охир-оқибат тоталитаризмга олиб бориши мумкин.
ИХ. Касбий лицензиялаш
Фриэдман давлат лицензияларига қарши. Лицензиялаш кўпинча рақобатчиларни чеклаш учун ишлатилади. Шифокорларни лицензиялаш учун либерал асос йўқ; бу пастроқ сифатли тиббий хизмат ва картелга олиб келади.
Х. Даромадларни тақсимлаш
Прогрессив солиқ тизими адолат учун жорий этилган бўлса-да, амалда бойлар турли ҳуқуқий бўшлиқлардан фойдаланиб, уни айланиб ўтишади. Шунинг учун муаллиф ҳеч қандай чегирмаларсиз ягона солиқ ставкасини таклиф қилади.
ХИ. Ижтимоий таъминот чоралари
Кўплаб ижтимоий таъминот дастурлари камбағалларга кутилган даражада ёрдам бермайди. Ижтимоий ҳимоя тизими жуда катта ва адолациз деб баҳоланади.
ХИИ. Қашшоқликни камайтириш
Фриэдман ижтимоий таъминот дастурларини самарасиз дейди. Уларнинг ўрнига муаллиф салбий даромад солиғини таклиф қилади – бу ҳамма учун минимал даромадни кафолатлайди.
ХИИИ. Хулоса
Ҳукумат аралашуви кўпинча ният қилинганидан қарама-қарши натижа беради. АҚШдаги ва дунёдаги яхши натижалар кўпинча эркин бозор орқали келади, ҳукумат эса имкон қадар четда қолиши керак.

Таъсири

Cапиталисм анд Фреэдом сиёсий иқтисодиётга катта таъсир кўрсатди. Баъзи ғоялари амалиётда жорий этилди: Эстония (1994) ва Словакияда (2004) ягона солиқ, Чили (1981) ва Швецияда (1992) мактаб ваучер тизими, Бреттон Wоодс тизимининг ўрнини босган ўзгарувчи валюта курслари[5]. Аммо бошқа ғоялари, масалан лицензиялашни бекор қилиш ёки корпоратив солиқни тугатиш, деярли кўриб чиқилмади. Эркин савдо масаласида ҳам сиёсатчилар тез-тез гапирсалар-да, Фриэдманнинг барча тарифларни 10 йил ичида босқичма-босқич бекор қилиш ғояси амалиётда деярли муҳокама қилинмаган. Шундай бўлса-да, у илгари фақат иқтисодчилар орасида маълум бўлган кўплаб ғояларни оммалаштирди. Шу ва бошқа асарлари туфайли Фриэдман кенг жамоатчиликка танилди. Тҳе Тимес Литерарй Супплемент уни „урушдан кейин нашр этилган энг таъсирли китоблардан бири“ деб атади.

Cапиталисм анд Фреэдом Америкадаги либертариан фалсафа ҳаракатига ҳам катта таъсир кўрсатди. Иқтисодий ва шахсий эркинлик ҳақидаги қарашлари либертариан партиялар ғоялари билан уйғунлашди[6].

Китоб Интерcоллегиате Студиэс Институте томонидан тузилган „ХХ асрнинг энг яхши 50 та китоби“ рўйхатига киритилган. Натионал Ревиэw тузган „ХХ асрнинг энг яхши 100 та нобадиий китоби“ рўйхатида ўнинчи ўринни эгаллаган. 2011-йилда эса Тиме журналининг 1923-йилдан бери инглиз тилида ёзилган энг яхши 100 та нобадиий китоблари рўйхатига киритилган.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1992 эдитион префаcе оф Cапиталисм анд фреэдом, п. хи оф тҳе 2002 эдитион
  2. ↑ Cапиталисм анд Фреэдом. Қаралди: 2017-йил 4-феврал (2021-йил 16-январда асл нусхадан архивланган). 
  3. ↑ Ҳеwитт, Ҳоwард „Эcономист Фриэдман Cитед Wабаш Леcтурес ин Фамоус Техт“ (эн). Wабаш Cоллеге (2006-йил 16-ноябр). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  4. ↑ Милтон, Фриэдман. Cапиталисм анд Фреэдом. Университй оф Чиcаго Пресс, 1992 — 21-бет. ИСБН 0-226-26421-1. „тҳеир виэwс ор cолор“ 
  5. ↑ Мартин Cарной (Аугуст 1998). "Натионал Воучер Планс ин Чиле анд Сwеден: Дид Приватизатион Реформс Маке фор Беттер Эдуcатион?". Cомпаративе Эдуcатион Ревиэw 42 (3): 309–37. дои:10.1086/447510. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cомпаративе-эдуcатион-ревиэw_1998-08_42_3/паге/308. 
  6. ↑ Боэттке, Петер „Фром Cапиталисм анд Фреэдом то Фреэ то Чоосе – Милтон Фриэдман'с дефенсе оф либералисм – Блеэдинг Ҳеарт Либертарианс“. Блеэдинг Ҳеарт Либертарианс (2012-йил 27-феврал). Қаралди: 2017-йил 31-январ.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Capitalism_and_Freedom" dan olindi