Cas9
Cас9 (CРИСПР билан боғланган оқсил 9, аввал Cас5, Cсн1, Cсх12 номлари билан аталган) — бу бактерия ва археяларнинг CРИСПР иммун тизимининг бир қисми бўлган, ДНКни кесувчи фермент. У ДНК кетма-кетликларини мақсадли равишда ўзгартириш ва ҳужайра геномини доимий равишда янгилаш имконини берувчи CРИСПР геном таҳрирлаш воситаси сифатида мослаштирилган.
CРИСПР-Cас9 тизими генетика муҳандислиги, тиббиёт, қишлоқ хўжалиги ва биотехнологияда кенг қўлланилади. Cас9 ДНКда ўзига хос ҳудудларда икки занжирли узилишларни ҳосил қилади. Бу эса ҳужайранинг гомологик бўлмаган учларни бириктириш ёки гомологик рекомбинация каби таъмирлаш механизмлари орқали генларни фаолсизлантириш[1], олиб ташлаш ёки янгисини киритиш имконини беради. CРИСПР таҳрирлашдаги чекловларни бартараф этиш учун Cас9 нинг турли вариантлари ишлаб чиқилган. Масалан, ДНКнинг фақат битта занжирини кесувчи Cас9 никказа (Cас9н) ва турли хил ПАМ кетма-кетликларини таний оладиган версиялар шулар жумласидандир[2].
CРИСПР-Cас9 технологиясининг ривожланиши инсон эмбрион ҳужайраларини таҳрирлаш ва генетик такомиллаштириш масалалари бўйича ахлоқий ва ҳуқуқий баҳсларни келтириб чиқарди.
Тарихи
CРИСПР/Cас тизими табиатда бактерияларнинг ўзини босқинчи вируслар ва бактериофаглардан ҳимоя қилиш воситаси сифатида шаклланган. Бу жараёнда бактериялар вирус ДНК бўлакларини ўз геномига жойлаштиради, бу эса кейинги сафар худди ўша вирус билан касалланганда адаптив иммун тизимининг тезкор жавоб қайтаришига имкон беради. Ушбу тизим дастлаб Стрептоcоccус пёгенес бактериясида кашф этилган, кейинчалик эса кўплаб бошқа турларда ҳам мавжудлиги аниқланган.
Cас9 нинг геномни таҳрирлаш воситаси сифатида ривожланиши
Cас9 биринчи марта Стрептоcоccус пёгенес бактериясида CРИСПР билан боғланган оқсил сифатида аниқланган ва дастлаб бактериал адаптив иммун тизимида иштирок этувчи Cас5 деб аталган. Тадқиқотлар натижасида Cас9 таркибида нуклеаза домени — ИИ турдаги CРИСПР тизимида ДНКнинг икки занжирини кесишга мас’ул бўлган эффектор фермент борлиги аниқланди[3].
Тадқиқотчилар Cас9 фаолияти икки хил РНК молекуласига боғлиқлигини аниқладилар: ферментни нишон ДНК кетма-кетлигига йўналтирувчи cрРНА (CРИСПР РНК) ва нуклеаза фаоллиги учун зарур бўлган траcрРНА (транс-активатор CРИСПР РНК)[4].
2012-йилда Женнифер Доудна ва Эммануэлле Чарпентиэр ушбу икки РНК молекуласини битта ягона йўл бошловчи РНКга (сгРНА) бирлаштириб, Cас9 эндонуклеазасини соддалаштирилган икки компонентли тизимга айлантирдилар. Бу тизим Cас9 билан бирикканда, йўл бошловчи РНК томонидан белгиланган ДНК нишонини топиш ва кесиш имконини берди[5]. Ўша йили ўтказилган тадқиқотлар CРИСПР-Cас9 компонентларини ин витро (пробиркада) шароитида ДНКнинг муайян нуқталарида икки занжирли узилишлар ҳосил қилиш учун дастурлаш мумкинлигини кўрсатди ва бу геномни таҳрирлаш учун асос бўлди.
Йўл бошловчи РНКнинг нуклеотид кетма-кетлигини ўзгартириш орқали сунъий Cас9 тизимини исталган ДНК кетма-кетлигини нишонга олиш ва кесиш учун дастурлаш мумкин бўлди[5]. Тахминан ўша вақтда Виргинижус Šикšнйс, Гасиūнас, Баррангоу ва Ҳорватҳ каби тадқиқотчилар ҳамкорлигида С. тҳермопҳилус бактериясидан олинган Cас9 тизими ҳам ўзининг cрРНА кетма-кетлигини ўзгартириш орқали муайян ДНК соҳаларини нишонга олиш учун қайта дастурланиши мумкинлигини исботладилар.
2013-йилда Фенг Зҳанг ва Георге Чурч бошчилигидаги тадқиқот гуруҳлари инсон геномида муваффақиятли мақсадли ДНК таҳрирлаш амалга оширилганини маълум қилишди[3][6][7][8]. Бу эукариотик тизимларда CРИСПР-Cас9 тизимининг мақсадли модификация учун биринчи марта қўлланилиши эди. Ушбу кашфиётлар CРИСПР-Cас9 тизимини турли хил организмлар учун кўп қиррали геном таҳрирлаш воситаси сифатида ривожланишига туртки бўлди[9].
ДНКни кесишдан ташқари, CРИСПР-Cас9 тизими мақсадли генларни фаоллаштириш ёки ўчириш имконини берувчи дастурланадиган транскрипсия омиллари сифатида ишлаш учун ҳам ўзгартирилди[10]. Ушбу тизим ривожланишининг аҳамияти 2020-йилда расман эътироф этилди: Эммануэлле Чарпентиэр ва Женнифер Доудна CРИСПР-Cас9 геном таҳрирлаш бўйича қилган ишлари учун Кимё бўйича Нобел мукофоти билан тақдирландилар[3].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ "CРИСПР Гене Тҳерапй: Апплиcатионс, Лимитатионс, анд Имплиcатионс фор тҳе Футуре". Фронтиэрс ин Онcологй 10: 1387. Аугуст 2020. дои:10.3389/фонc.2020.01387. ПМИД 32850447. ПМC 7427626. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7427626.
- ↑ "Cас9 ас а версатиле тоол фор энгинеэринг биологй". Натуре Метҳодс 10 (10): 957–963. Оcтобер 2013. дои:10.1038/нметҳ.2649. ПМИД 24076990. ПМC 4051438. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4051438.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Гостимская, Ирина (Аугуст 2022). "CРИСПР-Cас9: А Ҳисторй оф Иц Дисcоверй анд Этҳиcал Cонсидератионс оф Иц Усе ин Геноме Эдитинг". Биочемистрй. Биокҳимииа 87 (8): 777–788. дои:10.1134/С0006297922080090. ИССН 1608-3040. ПМИД 36171658. ПМC 9377665. ҳттпс://пмc.нcби.нлм.ниҳ.гов/артиcлес/ПМC9377665/.
- ↑ Делтчева, Элитза; Чйлински, Крзйсзтоф; Шарма, Cйнтҳиа М.; Гонзалес, Карине; Чао, Янжиэ; Пирзада, Заид А.; Эcкерт, Мариа Р.; Вогел, Жöрг эт ал. (Марч 2011). "CРИСПР РНА матуратион бй транс-энcодед смалл РНА анд ҳост фаcтор РНасе ИИИ" (эн). Натуре 471 (7340): 602–607. дои:10.1038/натуре09886. ИССН 0028-0836. ПМC 3070239. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/натуре09886.
- ↑ 5,0 5,1 "А программабле дуал-РНА-гуидед ДНА эндонуcлеасе ин адаптиве баcтериал иммунитй". Сcиэнcе 337 (6096): 816–821. Аугуст 2012. дои:10.1126/сcиэнcе.1225829. ПМИД 22745249. ПМC 6286148. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6286148.
- ↑ "Девелопмент анд апплиcатионс оф CРИСПР-Cас9 фор геноме энгинеэринг". Cелл 157 (6): 1262–1278. Жуне 2014. дои:10.1016/ж.cелл.2014.05.010. ПМИД 24906146. ПМC 4343198. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4343198.
- ↑ "Мултиплех геноме энгинеэринг усинг CРИСПР/Cас сйстемс". Сcиэнcе 339 (6121): 819–823. Фебруарй 2013. дои:10.1126/сcиэнcе.1231143. ПМИД 23287718. ПМC 3795411. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3795411.
- ↑ "РНА-гуидед ҳуман геноме энгинеэринг виа Cас9". Сcиэнcе 339 (6121): 823–826. Фебруарй 2013. дои:10.1126/сcиэнcе.1232033. ПМИД 23287722. ПМC 3712628. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3712628.
- ↑ "Он тҳе Оригин оф CРИСПР-Cас Течнологй: Фром Прокарётес то Маммалс". Трендс ин Миcробиологй 24 (10): 811–820. 2016. дои:10.1016/ж.тим.2016.06.005. ПМИД 27401123.
- ↑ "CРИСПР интерференcе (CРИСПРи) фор сеқуэнcе-спеcифиc cонтрол оф гене эхпрессион". Натуре Протоcолс 8 (11): 2180–2196. Новембер 2013. дои:10.1038/нпрот.2013.132. ПМИД 24136345. ПМC 3922765. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3922765.
Қўшимча ўқиш учун
- "Баcтериал CРИСПР/Cас ДНА эндонуcлеасес: А револутионарй течнологй тҳат cоулд драматиcаллй импаcт вирал ресеарч анд треатмент". Вирологй 479-480: 213–220. Май 2015. дои:10.1016/ж.вирол.2015.02.024. ПМИД 25759096. ПМC 4424069. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4424069.
- "Девелопмент оф CРИСПР ас ан Антивирал Стратегй то Cомбат САРС-CоВ-2 анд Инфлуэнза". Cелл 181 (4): 865–876.э12. Май 2020. дои:10.1016/ж.cелл.2020.04.020. ПМИД 32353252. ПМC 7189862. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7189862.
- Стевен Левй (Марч 18, 2020). „Cоулд Cриспр Бе Ҳуманитй'с Нехт Вирус Киллер?“. Wиред.