Cавендиш лабораторияси Кембриж университетининг физика бўлими бўлиб, Физика фанлари мактабининг бир қисмидир. Лаборатория 1874-йилда Янги музейлар сайтида экспериментал физика лабораторияси сифатида очилган ва инглиз кимёгари ва физиги Ҳенрй Cавендиш номи билан аталган. Лабораторияда физика ва биология фанлари бўйича тадқиқотлар олиб борилган.

Лаборатория 1974-йилда Ғарбий Кембриждаги ҳозирги жойига кўчирилган.

2019-йил ҳолатига кўра, 30 та Cавендиш тадқиқотчиси Нобел мукофотига сазовор бўлди. Cавендиш лабораториясида амалга оширилган муҳим кашфиётлар орасида электрон, нейтрон ва ДНК тузилишининг кашфиёти киради.

Ташкил этилиши

Фреэ Счоол Лане -даги асл Cавендиш лабораториясига кириш
Сер Эрнест Рутҳерфорднинг физика лабораторияси — ХХ аср бошлари

Cавендиш лабораторияси дастлаб Кембриж марказидаги Фреэ Счоол Лане, Неw Мусеумс сайтида жойлашган эди. У инглиз кимёгари ва физиги Ҳенрй Cавендиш[1][2] фанга қўшган ҳиссаси учун ва унинг қариндоши, университет ректори бўлиб ишлаган ва лаборатория қурилиши учун маблағ ажратган Девоншире 7-герсоги Wиллиам Cавендиш номи билан аталган[3].

Электромагнит назарияни ишлаб чиқувчи профессор Жамес Cлерк Махwелл лаборатория асосчиси ва биринчи физика Cавендиш профессори эди[4]. Девоншире герсоги Махwеллга лаборатория бошлиғи сифатида Ҳенрй Cавендишнинг нашр этилмаган „Электротехника ишлари“ қўлёзмаларини берган эди. Буларни таҳрир қилиш ва нашр этиш Махwеллнинг лабораторияда бўлган давридаги асосий илмий иши эди. Cавендишнинг иши Махwеллда катта ҳайрат уйғотди ва у Лабораторияни (илгари Девоншире лабораторияси сифатида танилган) Cавендиш лабораторияси деб аташга қарор қилди. Шу тариқа Герсог ва Ҳ. Cавендиш хотирасини нишонлашга қарор қилди[5].

Физика

Бу ерда бир қанча муҳим илк физика кашфиётлар қилинган. Жумладан, ЖЖ Тҳомсон электронни кашф этган (1897), Жоҳн Сеалй Тоwнсенд томонидан Тоwнсенд разряди ва CТР Wилсон томонидан булут камерасини ишлаб чиқилди.

Эрнест Рутҳерфорд 1919-йилда Кавендиш лабораториясининг директори бўлди. Унинг раҳбарлигида нейтрон 1932-йилда Жамес Чадwик томонидан кашф этилган ва ўша йили унинг раҳбарлигида ишлайдиган талабалар (Жоҳн Cоcкрофт ва Эрнест Wалтон)томонидан ядрони тўлиқ назорат остида парчалаш бўйича биринчи тажриба ўтказилган.

Физик кимё

Физик кимё (дастлаб Эриc Ридеал бошчилигидаги аралашма фан бўлими) эски Cавендиш сайтини тарк этиб, кейинчалик Физика кимё бўлими (РГ Норриш остида) ўша пайтдаги кимё бўлими (Лорд Тодд бошчилигидаги) билан янги кимё биносида жойлашган эди) Ленсфилд йўлида иккала кимё кафедраси 1980-йилларда бирлаштирилди.

Ядро физикаси

Иккинчи жаҳон урушида лаборатория Британия Тубе Аллойс лойиҳасининг бир қисми бўлган МАУД қўмитаси учун атом бомбаси бўйича тадқиқотлар олиб борди. Тадқиқотчилар орасида Ничолас Кеммер, Алан Нунн Май , Антҳонй Френч, Самуэл Cурран ва франсуз олимлари, жумладан Леw Коwарски ва Ҳанс фон Ҳалбан бор эди. Бир нечта олимлар 1943-йилда Канададаги Монреал лабораторияси ва баъзилари кейинчалик Чалк Ривер Лабораториэсга кўчирилди. Уран-238 ни нейтронлар билан бомбардимон қилиш орқали плутоний ва нептуний ишлаб чиқарилиши 1940-йилда мустақил ишлайдиган иккита жамоа (Cавендишдаги Эгон Брецчер ва Норман Феатҳер ва Беркелей Калифорния университетидаги Беркелй радиация лабораториясида Эдвин М. Макмиллан ва Филипп Абелсон) томонидан башорат қилинган.

Биология

Cавендиш лабораторияси биологияга ҳам муҳим таъсир кўрсатди, асосан рентген кристаллографиясини биологик молекулаларнинг тузилмаларини ўрганиш учун қўллаш орқали. Франcис Cриcк аллақачон Макс Перуц[6][7] бошчилигидаги Тиббий тадқиқотлар кенгашининг бўлимида ишлаган ва Cавендиш лабораториясида жойлашган, Жамес Wацон Қўшма Штатлардан келганида ва улар ДНК тузилишини кашф қилишда ютуқ яратган. Cавендиш лабораториясида олиб борган ишлари учун улар 1962-йилда Лондон Кинғс коллежи ходими Мауриcе Wилкинс билан биргаликда Физиология ёки тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлишди.

Кашфиёт 1953-йил 28-февралда қилинган; Биринчи Wацон/Cриcк қоғози 1953-йил 25-апрелда Натуре журналида пайдо бўлди. Уоцон ва Крик ишлаган Cавендиш лабораторияси директори сер Лоуренс Брагг 1953-йил 14-май пайшанба куни Лондондаги Гуй госпитал тиббиёт мактабида нутқ сўзлади, натижада 15-жума куни Лондон Неwс Чрониcле журналида Ритчи Калдернинг мақоласи чоп этилди. 1953-йил май, „Нега сенсан. Ҳаётнинг яқинроқ сири.“ Бу хабар эртаси куни Тҳе Неw Ёрк Тимес ўқувчиларига етиб борди; Виктор К. Макелини ўзининг „ Уоцон ва ДНК: илмий инқилобни амалга ошириш“ номли таржимаи ҳолини ўрганишда Лондондан ёзилган ва 1953-йил 16-майда чоп этилган „Ҳаёт бирлигининг шакли“ сарлавҳали олти параграфдан иборат „ Ню-Ёрк Таймс“ мақоласидан парча топди. Ҳужайра сканерланган." Мақола дастлабки нашрда чоп этилган ва кейин муҳимроқ деб ҳисобланган янгиликлар учун жой очиш учун тортиб олинган. (Кейинчалик Ню-Ёрк Таймс 1953-йил 12-июнда узунроқ мақола чоп этди). Кембриж университети бакалавриат газетаси Варситй ҳам 1953-йил 30-май шанба куни кашфиёт ҳақида ўзининг қисқа мақоласини чоп этди. 1953-йил 8-апрелда Белгияда бўлиб ўтган Солвай конференциясида Браггнинг кашфиёт ҳақидаги дастлабки баёноти инглиз матбуоти томонидан эълон қилинмади.

Ҳозирги сайт

Лабораториянинг ҳозирги жойидаги жанубий томони, „Пайнеъс ҳовузи“ бўйлаб кўрилган
2020-йилда қурилаётган Cавендиш лабораториясининг учинчи итерацияси ЖЖ Томсон проспектидаги янги жойлашуви

Эски биноларнинг ҳаддан ташқари кўплиги туфайли у 1970-йилларнинг бошларида Ғарбий Кембриждаги ҳозирги жойига кўчиб ўтди[8]. У яна Ғарбий Кембрижда қурилаётган учинчи участкага кўчирилади[9].

Кавендишдаги Нобел мукофоти лауреатлари

  1. Жоҳн Wиллиам Струтт, 3рд Барон Райлеигҳ (Физика, 1904)
  2. Сир Ж. Ж. Тҳомсон (Физика, 1906)
  3. Эрнест Рутҳерфорд (Кимё, 1908)
  4. Сир Wиллиам Лаwренcе Брагг (Физика, 1915)
  5. Чарлес Гловер Баркла (Физика, 1917)
  6. Франcис Wиллиам Астон (Кимё, 1922)
  7. Чарлес Тҳомсон Реэс Wилсон[10] (Физика, 1927)
  8. Артҳур Cомптон (Физика, 1927)
  9. Сир Оwен Wилланс Ричардсон (Физика, 1928)
  10. Сир Жамес Чадwиcк (Физика, 1935)
  11. Сир Георге Пагет Тҳомсон[11] (Физика, 1937)
  12. Сир Эдwард Виcтор Апплетон (Физика, 1947)
  13. Патриcк Блаcкетт, Барон Блаcкетт (Физикз, 1948)
  14. Сир Жоҳн Cоcкcрофт[12] (Физка, 1951)
  15. Эрнест Wалтон (Физка, 1951)
  16. Франcис Cриcк (Психология ва тиббиёй, 1962)
  17. Жамес Wацон (Психология ва тиббиёй, 1962)
  18. Мах Перутз (Кимё, 1962)
  19. Сир Жоҳн Кендреw (Кимё, 1962)
  20. Доротҳй Ҳодгкин[13] (Кимё, 1964)
  21. Бриан Жосепҳсон (Физка, 1973)
  22. Сир Мартин Рйле (Физка, 1974)
  23. Антонй Ҳеwиш (Физка, 1974)
  24. Сир Невилл Франcис Мотт (Физка, 1977)
  25. Пҳилип Wаррен Андерсон (Физка, 1977)
  26. Пётр Капица (Физка, 1978)
  27. Аллан МcЛеод Cормаcк (Психология ва тиббиёй, 1979)
  28. Моҳаммад Абдус Салам (Физика, 1979)
  29. Сир Аарон Клуг[14] (Кимё, 1982)
  30. Дидиэр Қуэлоз (Физика, 2019)

Кавендиш физика профессорлари

Кавендиш профессорлари сер Браян Пиппард лавозимида бўлгунга қадар кафедра мудирлари бўлган, бу даврда роллар ажратилган.  

  1. Жамес Cлерк Махwелл ФРС ФРСЕ 1871-1879
  2. Жоҳн Wиллиам Струтт, 3рд Барон Райлеигҳ[15] 1879-1884
  3. Сир Жосепҳ Ж. Тҳомсон ФРС 1884-1919
  4. Эрнест Рутҳерфорд ФРС, 1ст Барон Рутҳерфорд оф Нелсон 1919-1937
  5. Сир Wиллиам Лаwренcе Брагг CҲ ОБЕ МC ФРС 1938-1953
  6. Сир Невилл Франcис Мотт CҲ ФРС 1954-1971
  7. Сир Бриан Пиппард ФРС[16] 1971-1984
  8. Сир Сам Эдwардс (пҳйсиcист)|Сам Эдwардс ФРС 1984-1995
  9. Сир Ричард Фриэнд ФРС ФРЕнг 1995-ҳозиргача

Кафедра бошлиқлари

  1. Профессор Сир Алан Cоок ФРС ФРСЕ 1979-1984
  2. Профессор Арчиэ Ҳоwиэ CБЕ ФРС 1989-1997
  3. Профессор Малcолм Лонгаир† CБЕ ФРС ФРСЕ 1997-2005
  4. Профессор Петер Литтлеwоод ФРС 2005-2011
  5. Профессор Жамес Стирлинг† CБЕ ФРС 2011-2013
  6. Профессор Мичаэл Андреw Паркер 2013 -

† Жаcксониан Профессорс оф Натурал Пҳилосопҳй  

Cавендиш ходимлари

2015-йил ҳолатига кўра лаборатория Андй Паркер[17] ва [Cавендиш Физкика Профессори Сир Ричард Фриэнд томонидан бошқарилади.

Таниқли юқори мартабали илмий ходимлар

2015-ҳолатига кўра катта академик ходимлар

  1. Жеремй Баумберг ФРС, нанофан профессори ва Жесус коллежи, Кембриж ходими
  2. Жаcқуи Cоле, молекуляр муҳандислик профессори
  3. Атҳене Доналд ФРС, экспериментал физика профессори, Черчилл коллежи, Кембриж магистри
  4. Сер Ричард Фриэнд ФРС, ФРЕнг, Cавендиш физика профессори ва Сент-Жон коллежи, Кембриж аъзоси
  5. Степҳен Гулл, Университетнинг физика профессори
  6. Сер Мичаэл Пеппер ФРС, Кт, Отаго университети фармацевтика фанининг фахрий профессори, Янги Зеландия
  7. Дидиэр Қуэлоз ФРС, Батткок экспериментал астрофизика маркази профессори
  8. Жамес Флойд Сcотт ФРС, профессор ва тадқиқот директори
  9. Бен Симонс ФРС, Ҳерчел Смит]Физика профессори
  10. Ҳеннинг Сиррингҳаус ФРС, Ҳитачи электрон қурилмалар физикаси профессори ва микроэлектроника ва оптоэлектроника гуруҳи раҳбари
  11. Сараҳ Теичманн ФРС, асосий илмий ходим ва Тринитй Cоллеге, Кембриж илмий ходими

Cавендишда расмий нафақага чиққандан сўнг лабораторияда ўз тадқиқот ишларини олиб бораётган бир қатор фахрий олимлар яшайди.[18]

  1. Миcк Броwн ФРС, эмеритус профессор
  2. Волкер Ҳеине, ФРС, эмеритус профессор
  3. Бриан Жосепҳсон, ФРС, эмеритус профессор
  4. Арчибалд Ҳоwиэ, ФРС, эмеритус профессор

Бошқа таниқли битирувчилар

Нобел мукофоти лауреатларидан ташқари, Cавендишнинг кўплаб таниқли битирувчилари бор, жумладан:

  • Лоуис Ҳаролд Грай
  • Ричард Эдwин Ҳиллс
  • Олга Кеннард
  • Андреw Д. Майнард, Аризона Давлат Университет
  • Жоҳн Роденбург
  • Ҳенрй Снаитҳ
  • Эван Жамес Wиллиамс
  • Ричард Жонес

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Ҳисторй оф тҳе Cавендиш“. Университй оф Cамбридге. 2013-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-август.
  2. ↑ „А ҳисторй оф тҳе Cавендиш лабораторй, 1871-1910“.
  3. ↑ Тҳе Тимес, 4 Новембер 1873, п. 8
  4. ↑ Деннис Моралеэ, „Махwелл’с Cавендиш“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-09-15 санасида архивланган), фром тҳе бооклет „А Ҳундред Еарс анд Море оф Cамбридге Пҳйсиcс“
  5. ↑ „Аустин Wинг оф тҳе Cавендиш Лабораторй“. 2012-йил 21-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Блоw, Д. М. (2004). „Мах Фердинанд Перутз ОМ CҲ CБЕ. 19-май 1914-йил - 6-феврал 2002-йил: Элеcтед Ф.Р.С. 1954“. Биограпҳиcал Мемоирс оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 50-жилд. 227–256-бет. дои:10.1098/рсбм.2004.0016. ЖСТОР 4140521. ПМИД 15768489.
  7. ↑ Фершт, А. Р. (2002). „Мах Фердинанд Перутз ОМ ФРС“. Натуре Струcтурал Биологй. 9-жилд, № 4. 245–246-бет. дои:10.1038/нсб0402-245. ПМИД 11914731.
  8. ↑ „Wест Cамбридге Сите Лоcатион оф тҳе Cавендиш Лабораторй он тҳе Университй мап“.
  9. ↑ „Cавендиш ИИИ — Департмент оф Пҳйсиcс“ (эн). www.пҳй.cам.аc.ук. 2019-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 29-июл.
  10. ↑ Блаcкетт, П. М. С. (1960). „Чарлес Тҳомсон Реэс Wилсон 1869-1959“. Биограпҳиcал Мемоирс оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 6-жилд. Роял Соcиэтй. 269–295-бет. дои:10.1098/рсбм.1960.0037.
  11. ↑ Моон, П. Б. (1977). „Георге Пагет Тҳомсон 3-май 1892-йил -- 10-сентабр 1975-йил“. Биограпҳиcал Мемоирс оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 23-жилд. 529-бет. дои:10.1098/рсбм.1977.0020.
  12. ↑ Олипҳант, М. Л. Э.; Пенней, Л. (1968). „Жоҳн Доуглас Cоcкcрофт. 1897-1967“. Биограпҳиcал Мемоирс оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 14-жилд. 139-бет. дои:10.1098/рсбм.1968.0007.
  13. ↑ Додсон, Гуй (2002). „Доротҳй Марй Cроwфоот Ҳодгкин, О.М. 12-май 1910-йил - 29-июл 1994-йил“. Биограпҳиcал Мемоирс оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 48-жилд. 179–219-бет. дои:10.1098/рсбм.2002.0011.
  14. ↑ Амос, Л.; Финч, Ж. Т. (2004). „Аарон Клуг анд тҳе револутион ин биомолеcулар струcтуре детерминатион“. Трендс ин Cелл Биологй. 14-жилд, № 3. 148–152-бет. дои:10.1016/ж.тcб.2004.01.002. ПМИД 15003624.
  15. ↑ О'Cоннор, Жоҳн Ж.; Роберцон, Эдмунд Ф., „Жоҳн Wиллиам Струтт“, МаcТутор Ҳисторй оф Матҳематиcс арчиве, Ст Андреwс университети.
  16. ↑ Лонгаир, М. С.; Wалдрам, Ж. Р. (2009). „Сир Алфред Бриан Пиппард. 7-сентабр 1920-йил -- 21-сентабр 2008-йил“. Биограпҳиcал Мемоирс оф Феллоwс оф тҳе Роял Соcиэтй. 55-жилд. 201–220-бет. дои:10.1098/рсбм.2009.0014.
  17. ↑ „Андй Паркер ФИнстП, CПҳйс, Профессор оф Ҳигҳ Энергй Пҳйсиcс“. Университй оф Cамбридге. 2015-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган.
  18. ↑ „Аcадемиc стафф ат тҳе Cавендиш Лабораторй“. Университй оф Cамбридге. 2014-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган.