Cеcил Рҳодес – Жанубий Африкалик сиёсатчи ва тадбиркор, Британия империализми тарафдори, Буюк Британиянинг Жанубий Африкадаги колониал экспансияси ташкилотчиларидан бири, баъзи инсонлар фикрига кўра, „апартеид архитектори“[1]. У 1890-1896-йилларда Кап колониясини бошқарган. Шимолий Родезия (ҳозирги Замбия) ва Жанубий Родезия (ҳозирги Зимбабве) давлатлари Cеcил Рҳодес шарафига номланган[2]. Унинг шарафига Жанубий Африка университетларидан бири номланган. Шунингдек, Cеcил ўзининг Британия ҳудудлари орқали Капдан Қоҳирагача бўлган темирйўл ғоясини таклиф қилган ва ушбу ғояни амалга оширишнинг ашаддий тарафдори ҳисобланган[3].

Cеcил Рҳодес
инглизча: Cеcил Жоҳн Рҳодес
Кап колонияси бош вазири
Мансаб даври
1890-йил 17-июл – 1893-йил 3-май
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1853-йил 5-июл
Бишоп-Стратфорд, Ҳертфордшире, Буюк Британия
Вафоти 1902-йил 26-март
Муизенберг, Кейптаун, ЖАР
Фуқаролиги Birlashgan Qirollik Буюк Британия
Миллати инглиз
Дини англикан черкови

Рҳодес 1853-йилда Ҳертфордширеда туғилади. Ёшлигидан касалманд бўлгани учун, оила аъзолари 17 ёшида Африка ҳавоси унга фойда беради деган мақсадда Рҳодесни Жанубий Африкага жўнатишган. 1871-йилда, 18 ёшга тўлганида Cеcил Кимберли шаҳрида олмос савдоси билан шуғуллана бошлаган. Кейинги 20 йил ичида эса дунё олмос бозорини эгаллади. Рҳодес томонидан 1888-йилда асос солинган Де Беэрс олмос компанияси ХХИ асрда ҳам машҳурдир.

Рҳодес 1880-йилда, 20 ёшида Кап парламенти таркибига киради. 10 йил ўтиб эса бош вазир лавозимига кўтарилади.

Cеcил Рҳодеснинг сиёсат ва бизнесдаги асосий ғояларидан бири англосаксон миллатининг, 1877-йилги хатда ёзиб ўтганидек, дунёдаги биринчи ва энг мукаммал миллат эканлигини таъкидлаш эди[4]. Рҳодес ўзининг „дунёда бизнинг миллат қанча кўп бўлса, шунча яхши“ деган фикрига таяниб, британларнинг колониал ҳудудларга кўчиб ўтишининг ашаддий тарафдори бўлган ва якунда Британия империясининг ҳар бир компоненти мустақил равишда ўз сиёсатини олиб бориши ва барча ҳудудлар вакиллари Лондондаги ягона империя парламенти таркибига кириши кераклигини орзу қилган. Тарихчи Ричард МcФарлане Cеcил Рҳодесни „Жанубий Африка ва Британия империяси тарихининг ажралмас бўлаги“ деб таъкидлаган ва уни АҚШ тарихида ўчмас из қолдирган Георге Wашингтон ва Абраҳам Линcолнга тенглаштирган[5]. Сўнгги пайтда Рҳодес шахсияти жуда кўплаб танқидларга учрамоқда: баъзи тарихчилар уни империализмнинг ашаддий ҳимоячиси ва оқ танлиларнинг устунлиги тарафдори сифатида айблашмоқда, активистлар эса унинг ҳайкалларини йўқ қилишни талаб қилмоқда[6].

Келиб чиқиши

Cеcил Рҳодес 1853-йилда Ҳертфордшире, Англияда туғилади. Франcис Wиллиам Рҳодес ва Лоуиса Пеаcоcкнинг бешинчи фарзанди эди. Отаси Англия черкови руҳонийси бўлган. Франcис эса ўз навбатида Wиллиам Рҳодес (1774-1843) тўнғич фарзанди эди. Wиллиам Рҳодес ғишт ишлаб чиқариш билан шуғулланган.

Ёшлиги

Англия ва Жерси

Рҳодес 9 ёшидан бошлаб грамматика мактабига қатнай бошлаган, лекин астма касаллиги туфайли 1869-йилда ўқишдан четлаштирилган ва Басил Wиллиамсга кўра „ўқишини отаси қўлида давом эттирган“[7].

1861-йилги аҳолини ҳисоблаш пайтида у аммаси Сопҳиа Пеаcоcк билан Жерсида яшаганлиги ёзиб қолдирилган. Жерсининг ҳавоси ва табиати бронхиал астма билан касалланганлар учун фойдали ҳисобланган. Отаси Рҳодеснинг касаллиги юқумли бўлишидан ва Жанубий Африкага денгизорти саёҳати унга фойда бериши мумкин деб ўйлаб уни чет элга жўнатишга қарор қилган.

Жанубий Африка

Жанубий Африкада Рҳодес аммаси Сопҳианинг маблағлари эвазига яшади[8]. Натал бош инспектори Питер Сазерленд хонадонида оз муддат истиқомат қилган Рҳодес қишлоқ хўжалиги соҳасига қизиқиб қолган. Рҳодес акаси Ҳербертнинг Наталдаги Умкомази водийсида жойлашган пахта фермасида ишлай бошлади. Ерминг пахта етиштириш учун яроқсиз эканлиги туфайли ака-укаларнинг бошлаган иши дарҳол касодга учради.

1871-йилнинг октабр ойида 18 ёшли Родс ва 26 ёшли акаси Герберт колонияни тарк этади ва Шимолий Кап провинсиясининг Кимберли шаҳрига, олмос қазиб олиш ҳудудларига йўл олади. Ротҳсчилд & Cо компанияси томонидан моддий қўллаб-қувватланган Рҳодес кейинги 17 йил давомида Кимберлидаги барча майда олмос ишлаб чиқарувчи корхоналарни сотиб олишга эришади.

1890-йилда Рҳодеснинг Лондонда жойлашган Диамонд Сйндиcате компанияси билан стратегик шерикчилик ҳақида имзоланган шартномаси туфайли у олмос етказиб беришда монопол ҳуқуқларга эга чиқади[9].

Таълими

1873-йилда у ўз фермасини дўстининг қарамоғига қолдирди ва ўқиш учун Англияга жўнаб кетди. У Ориэл Cоллегега ўқишга қабул қилинади, лекин у ерда фақатгина бир семестр ўқийди. У Жанубий Африкага қайтиб кетади ва Оксфордга то 1876-йилга қадар қайтиб бормаган. Рҳодес Жоҳн Рускиннинг Оксфордда сўзлаган инаугурация нутқидан жуда илҳомланган ва ушбу нутқдан сўнг у Британия империализмининг ашаддий тарафдорига айланди.

Бриллиантлар ва Де Беэрсга асос солиниши

Де Беэрс Cонсолидатед Минес Лтд.томонидан 1902-йил 1-март куни чиқарилган аксия
Cеcил Рҳодеснинг Виолет Маннерс томонидан чизилган сурати.

Оксфордда таълим олиш билан бир вақтда Рҳодес Кимберлида ҳам анча муваффақиятга эришди. Cеcил Оксфордга кетишидан олдин у дўсти билан биргаликда яна ҳам каттароқ лойиҳа, Де Беэрсга инвестиция киритиш мақсадида бошқа шаҳарга кўчиб ўтишади. Компания Жоҳаннес Ничолас де Беэр ва унинг укаси Диэдерик Арнолдус де Беэр шарафига номланган[10].

1839-йилда ушбу ҳудудда истиқомат қилувчи гриква қабиласи сардори Давид Дансердан катта ҳудуддаги ерни сотиб олгач, Давид Степҳанус Фоуриэ де Беэрс ва бошқа европаликларга ерга ишлов бериш ҳуқуқини беради. Ушбу ерлар Моддер дарёсидан Ваал дарёсигача чўзилган эди[11].

1974-1975-йилларда олмос конлари ва умуман олганда олмос саноатида пасайиш кузатилган эди, аммо Рҳодес ва унинг дўсти Рудд ушбу соҳада ўз манфаатларини мустаҳкамлаш мақсадида қолишди. Улар тупроқнинг юмшоқ сариқ уст қисмидан сўнг топилган кимберлит қатламида жуда кўплаб олмослар бўлишига ишонишган. Бу даврга келиб шахтани тўлдирган сувни йўқ қилиш ҳақиқий муаммога айланади. Рҳодес ва Рудд 3 та асосий шахтадан сувни чиқариб олиш учун шартномани қўлга киритишади. Рҳодес Оксфорддан қайтиб келгандан сўнг Роберт Гремм билан бирга истиқомат қилган. Кейинча Гремм Рҳодес ва Рудднинг бизнес ҳамкорига айланди [12].

1888-йил 13-мартда Рҳодес ва Рудд бир қатор шахсий талабларда ўзаро келишувга эришишгандан сўнг Де Беэрс Cонсолидатед Минесга асос солишади. 200 000 фунт стерлинг капиталга эга бўлган компания кондаги энг катта улушга эга эди (1880-йилда 200 000 фунт стерлинг = 2020-йилда 22,5 миллион фунт стерлинг)[13]. Компания асос солинганда Рҳодес унинг таъсисчиси лавозимига тайинланади.

Рҳодес стипендияси

Рҳодеснинг Оксфорддаги уйи, 2004-йил

Ўзининг сўнгги васиятномасида Рҳодес ўз шарафига номланган стипендия жорий этишни тайинлайди. Ярим аср давомида ҳукуматлар, университетлар ва алоҳида шахслар томонидан ушбу мақсадда саёҳат учун стипендиялар таъсис этилади. Рҳодес стипендияси учун белгиланган талаблар мавжуд эди[14]. Стипендия Британия бошқаруви остидаги ёки олдин Британия бошқаруви остида бўлган ҳудудлар ва Германиянинг эркак жинсига мансуб талабаларга Рҳодеснинг алма матери, Оксфорд университетида таълим олиш имконини беради. Рҳодеснинг мақсади лидерликни тарғиб қилиш ва миллатлар ўртасидага дўстликни мустаҳкамлаш орқали уруш ҳолатларини йўқ қилиш бўлган[15][16].

Манбалар

  1. ↑ Степҳен Cастле. „Охфорд Университй Wилл Кеэп Статуэ оф Cеcил Рҳодес“ (эн). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2016-йил 29-январ). — „Фор монтҳс, тҳе аутҳоритиэс ат Охфорд Университй ҳаве стругглед wитҳ ан аwкwард дилемма овер тҳе фате а статуэ оф Cеcил Рҳодес, ан империалист бенефаcтор сеэн бй манй ас ан арчитеcт оф апартҳеид.“. 2017-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-сентябр.
  2. ↑ „Wҳй ис Cеcил Рҳодес суч а cонтроверсиал фигуре?“. ББC. 2021-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 30-сентябр.
  3. ↑ Рöннбäcк, Броберг 2019, с. 30.
  4. ↑ Рҳодес 1902, с. 58.
  5. ↑ МcФарлане 2007.
  6. ↑ Паул Майлам, Тҳе Cулт оф Рҳодес – Ремемберинг ан Империалист ин Африcа (2005) п. 6.
  7. ↑ Wиллиамс 1921.
  8. ↑ Флинт 2009.
  9. ↑ Кноwлес 2005.
  10. ↑ „ФАМОУС ПЕОПЛЕ ИН ТҲЕ ДИАМОНД ИНДУСТРЙ“. Cапе Тоwн Диамонд Мусеум. 2020-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-сентябр.
  11. ↑ Росентҳал 1965.
  12. ↑ Ротберг 1988, сс. 76-.
  13. ↑ „Пурчасинг Поwер оф Поунд“. Меасуринг Wортҳ (1971-йил 15-феврал). 2008-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 11-июн.
  14. ↑ Тамсон Пиэцч, „Манй Рҳодес: Травеллинг счоларшипс анд империал cитизеншип ин тҳе Бритиш аcадемиc wорлд, 1880—1940.“ Ҳисторй оф Эдуcатион 40.6 (2011): 723—739.
  15. ↑ Рҳодес 1902, сс. 23–45.
  16. ↑ Пҳилип Зиэглер, Легаcй: Cеcил Рҳодес, тҳе Рҳодес Труст анд Рҳодес Счоларшипс (Яле УП, 2008) онлине ревиэw

Адабиётлар

Монографиялар

Энсиклопедиялар

Мақолалар

Веб-сайтлар

  • ПБС: Эмпирес; Қуээн Виcториа; Тҳе Чангинг Эмпире; Чараcтерс : Cеcил Рҳодес
  • Годwин, Петер (1998-01-11). „Рҳодес то Ҳелл“. Слате. Қаралди: 2007-01-07.{{cите магазине}}: CС1 маинт: реф дуплиcатес дефаулт ()

Мемуарлар

Ҳаволалар