Centaurea tchihtcheffii
Чихачеванинг жўхори гули ёки Чихачеванинг бошчаси (лотинча: Cентауреа тчиҳатчеффии, туркча: Севги Çиçэğи; Янардöнер) – жўхоригулдошлар оиласига мансуб ўсимлик. Эндемик, Туркияда ўсади ва йўқолиб кетиш хавфи остида.
| Cентауреа тчиҳтчеффии | |
|---|---|
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Эукариотлар |
| Тип: | Юксак ўсимликлар |
| Синф: | Икки уруғпаллалилар |
| Туркум: | Cентауреа |
| Бинар номи | |
| Cентауреа тчиҳатчеффии | |
Тарқалиш
Ёввойи ҳолда фақат Анқара, Гўлбоши минтақасида, асосан Моган кўли яқинида ўсади. Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи (ИУCН) мезонларига кўра, ўсимлик йўқолиб кетиш хавфи остида (CР) деб таснифланади. Қишлоқ хўжалигида кимёвий моддалар ва гербицидлардан фойдаланиш, дам олиш зоналарини яратиш натижасида ўсимликлар сони камайиб бормоқда.
Тавсиф
Денгиз сатҳидан 900-1000 метр баландликда, дашт ва деҳқончилик далаларида ўсадиган бир йиллик ўсимлик[1]. Пояси тик, барглари тукли[2]. Ўсимлик қизил ва бинафша рангдан пушти-қизил ва оч пушти ранггача бўлган ёрқин рангли гулларга эга. Гуллар қуёшда ва шамолда порлайди, шунинг учун маҳаллий аҳоли орасида гул Янардöнер нурли, порлоқ номини олган. Гуллаш баҳор охирида бошланади ва ёзнинг бошигача давом этади (энг фаол давр май-июн).
Бу тур Cентауреа туркумининг бошқа вакилларида учрамайдиган ғайриоддий ва ўзига хос хусусиятларга эга. Мисол учун, Cентауреа тчиҳатчеффии силлиқ, ўйилган учлари бўлган ёруғликни акс эттирувчи жингалак баргли гулларга эга. Бундан ташқари, ўсимлик қурғоқчил ва унумсиз ерларда яхши ўсади.
Топилиши
Гул биринчи марта 1848–йилда рус олими Пётр Александрович Чихачев томонидан Кичик Осиёга илмий экспедиция пайтида топилган. Ҳужжатлар Франсия Ботаника Жамиятига (Соcиéте ботаниқуэ де Франcе, СБФ) тақдим этилган. 1854–йилда рус систематик ботаниклари Ф. Б. Фисчер ва К.А Меер турни Cентауреа тчиҳтчеффии номини беришган[2].
Швейцариялик ботаник Боиссиэр ўзининг Флора ориэнталис асарида[3] бу ўсимликни батафсил тасвирлаб берган, аммо Меланолома тчиҳатчеффии номи билан. Ўсимликшунослар Герхард Вагенитз ва Вернер Греутер ҳам бу ўсимликни Cянус тчиҳатчеффии номи билан таснифлашган[4].
Ўсимлик дастлаб Афёнкараҳисар вилоятида, Меҳметкўй қишлоғи яқинида топилган. 1995–йилда, Гўлбоши ҳудудида, тадқиқот ишлари пайтида янги ўсимликлар топилди, шундан сўнг давлат ҳимоясига олинди[5].
Ҳозирда ўсимлик давлат муҳофазасида, популяцияни қайта тиклаш бўйича лойиҳалар амалга оширилмоқда.
2002–йил октабр ойида Туркия зарбхонаси ноёб гуллар тасвирланган тангаларни чиқарди, улар орасида Чихачевнинг жўхори гуллари ҳам бор эди[6].
Манбалар
- ↑ „Cентауреа тчиҳатчеффии Тахон Паге“ (тр). Туркиш Планц Дата Сервиcе (ТÜБİВЕС). 2013-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 15-январ.
- ↑ 2,0 2,1 Анналес дес сcиэнcес натуреллес. Ботаниқуэ. Сер.4, Т.1:31 (1854)
- ↑ См. Пиэрре Эдмонд Боиссиэр. Флора Ориэнталис Т.3: 704 (1875)
- ↑ >>„Информация о Cентауреа тчиҳтчеффии на сайте İПНİ“ (эн). İПНİ. 2013-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-июн.
- ↑ >>„Садеcе Гöлбаşı'нда аçан 'Севги Çиçэклери'“ (тр). 2013-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-июн.
- ↑ >„Монеты серии "Цветы"“. Монеты СССР, России и мира. 2013-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 16-январ.