Ziyosfera

Chaharshanbe Suri

Chaharshanbe Suri yoki Charshanbe Suri yoki Chahar-shanbe suri (forscha: چهارشنبه‌سوری‎‎[3][4][5][6]. soʻzma-soʻz tarjimasi — „Scarlet Wednesday“ yoki, ehtimol, „Chorshanba bayrami“[7]), qadimiy zardushtiylikdan kelib chiqqan, yilning oxirgi chorshanbasi arafasida nishonlanadigan eroncha olov atrofidagi raqs festivali hisoblanadi[4]. Bu Navroʻz, yaʼni eroniylarning yangi yilining ilk bayramidir[8][9][10].

Chaharshanbe Suri
Chaharshanbe Suri
Charshanbe Suri Eronda.
Boshqa nomlari Charshambe Suri
Nishonlovchilar  Eron
Iroq Kurdistoni
 Afgʻoniston (avval nishonlangan)[1][2]
 Iroq
 Qozogʻiston
 Suriya
 Ozarbayjon
 Turkiya
Turi Milliy, etnik, madaniy
Sana Yilning seshanba va chorshanba oralig‘idagi, bahorgi tengkunlikdan oldingi so‘nggi oqshom
2025-yildagi sanasi 18-mart
2026-yildagi sanasi 17-mart
2027-yildagi sanasi 16-mart
Bogʻliqligi Navruz, Sizdebedar

Bayramning markazida esa qishdan bahorga oʻtishni ifodalovchi poklanish va yangilanish marosimlari turadi. Eng muhim odat — hovlilarda, qishloq maydonlarida, shahar koʻchalarida, tomlarda va tepaliklarda gulxan yoqishdir. Odamlar alangadan sakrab oʻtib, „sening qizilliging menga, mening oqarib ketganim senga“ mazmunidagi iborani aytadilar. Gʻoya shundan iboratki, olov kasallik, zaiflik va omadsizlikni olib ketib, oʻrniga kuch va quvvat beradi[11].

Kechqurun boshqa udumlar ham bajariladi. Ulardan biri „qoshiq chalish“ boʻlib, unda odamlar oʻzlarini niqoblab, qoʻshnilarining eshiklarini taqillatib, qoshiq bilan likop yoki kosaga urib, sneklar soʻraydilar. Bu odat Halloweendagi trick-or-treating anʼanasiga oʻxshaydi. Yana bir urf — fol ochish boʻlib, u Hofizning sheʼrlar devonini ochib, tasodifiy bir baytni talqin qilishga yoki qogʻoz parchalari asosida fol koʻrishga asoslanadi[11]. Shuningdek, odamlar „ajil“ — quritilgan mevalar va yongʻoq aralashmasini yeydilar; u omad keltiradi yoki tilaklarning ushalishiga yordam beradi, deb ishoniladi. Kechroq esa odatdagi taomlar, jumladan, palov tortiladi[11].

1979-yilda Islom Respublikasi tashkil etilgandan beri, Chaharshanbe Suri Eronning siyosiy hayotida ham muhim ahamiyat kasb eta boshladi[12]. Mamlakatning teokratik hukumati bu bayramni qadimiy eroniy ildizlari tufayli „butparastlik qoldigʻi“ deb atab, uni nishonlashni qoʻllab-quvvatlamaydi[13]. Shu keskinlik tufayli, baʼzida bayram katta ommaviy yigʻinlar orqali tuzumga qarshi namoyishlar oʻtkaziladigan siyosiy tadbirga aylanadi[12].

Etimologiya

Bayramning forscha nomi čahāršanbe (چهارشنبه) — forscha chorshanba soʻzi va suri (سوری) qismlaridan iborat boʻlib, bu soʻz ikki maʼnoga ega: u „bayramona, tantanali“[4] degan maʼnoni anglatishi, shuningdek (anʼanaviy fors tilida va Eronning ayrim hozirgi mahalliy lahjalarida) „qip-qizil“ degan maʼnoda qoʻllanishi mumkin. Bu maʼno olovning qizil tusiga bogʻlanadi. Bayramning boshqa tillardagi nomlari qatoriga ozarbayjon tilidagi Axır Çərşənbə (Ardobil va Tabrizda), kurd tilidagi Kola Čovāršamba va Čovāršama Koli (Kurdistonda), Qara Chuarshanba (Piranshahrda) hamda isfahon lahjasidagi forscha Čāršambe Sorxi (Isfahonda) kiradi[4][14]. Olovning ahamiyati Ahamoniylar podshohlarining tosh bitiklarida yaqqol koʻrinadi, shuningdek Rig Vedaning ilk mantrasi ham olov madhiga bagʻishlangan. Chaharshanbe Suri va Holi qadimiy aryan dinlaridagi umumiy ildizlarga ega[15].

Udaypur, Rajastan, Shimoliy Hindiston, 2010-yildagi Holika gulxani.

Marosimlar

Olovdan sakrash

Olovdan sakrash; Tehron, 2018-yil mart.

Odamlar bayram boshlanishidan avval ochiq, toʻsiqsiz maydonda buta va shox-shabbalarni yigʻadilar. Quyosh botgach, bir yoki bir nechta gulxan yoqilgach, ular alangadan sakrab oʻtib, sorkhi-ye to az man, zardi-ye man az to — soʻzma-soʻz „[boʻlsin] sening qizilliging meniki, mening oqarib ketganim seniki“ mazmunidagi qoʻshiqni, yoki uning mahalliy variantini aytadilar. Bu poklanish amali deb hisoblanadi[4].

Qoshiq chalish

Charshanbe Suri tarkibida trick-or-treatingga oʻxshash „qāšoq-zani“ (قاشق‌زنی) deb ataladigan odat ham bor[16], u „qoshiq chalish“ deb tarjima qilinadi. Unda odamlar oʻzlarini niqoblab, uyma-uy yurib, likop yoki kosalarga qoshiq urishadi va qadoqlangan gazaklar olishadi.

Galereya

  • Charshanbe Suri Vancouverda, mart 2008.
    Charshanbe Suri Vancouverda, mart 2008.
  • Charshanbe Suri Berkeley, Californiada nishonlanishi mart 2013.
    Charshanbe Suri Berkeley, Californiada nishonlanishi mart 2013.
  • Charshanbe Suri Nyu York shahrida, mart 2016.
    Charshanbe Suri Nyu York shahrida, mart 2016.
  • 2018-yilda Charshanbe Suri vaqtida Akreda boʻlgan mushakbozlik
    2018-yilda Charshanbe Suri vaqtida Akreda boʻlgan mushakbozlik

Manbalar

  1. ↑ https://medialatitudes.be/en/the-taliban-have-officially-banned-the-celebration-of-nowruz-in-afghanistan/
  2. ↑ https://www.wunc.org/2022-03-21/nowruz-is-banned-in-afghanistan-but-families-continue-to-celebrate
  3. ↑ How To Pronounce Chaharshanbe Suri چهارشنبه‌سوری.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Kasheff, Manouchehr; Saʿīdī Sīrjānī, ʿAlī-Akbar (December 15, 1990). "ČAHĀRŠANBA-SŪRĪ". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica. 6. IV. New York City: Bibliotheca Persica Press. 630–634 b. http://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri. <!--->
  5. ↑ Moin, Mohammad, ed (2002). "چهارشنبه‌سوری" (fa). Moin Encyclopedic Dictionary (One-volume edition based on 6-volumes nashri). Tehran: Moeen Publications. ISBN 9789647603072. 
  6. ↑ Mosaheb, Gholamhossein, ed (2002). "چهارشنبه‌سوری" (fa). The Persian Encyclopedia. 1 (2nd nashri). Tehran: Amirkabir. p. 811. ISBN 964303044X. 
  7. ↑ „معنی چارشنبه-سوری | لغت‌نامه دهخدا | واژه یاب“. vajehyab.com. Qaraldi: 2026-yil 18-mart.
  8. ↑ Fu, Alison. „Iranian fire-jumping festival delights Berkeley residents“ (2013-yil 13-mart).
  9. ↑ Razavi, Mahboobeh „Chaharshanbe Suri in Iran - The Festival of Fire“. SURFIRAN (2019-yil 1-mart).
  10. ↑ Staff, Iqal Analysis „Chaharshanbe Suri: Iran's regime faces a fiery festival“ (en-US). Iqal Analysis (2026-yil 15-mart). Qaraldi: 2026-yil 16-mart.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 „Čahāršanba-sūrī“ (en-US). Encyclopaedia Iranica. Qaraldi: 2026-yil 15-mart.
  12. ↑ 12,0 12,1 Naseri, Leila „Chaharshanbe Suri in the Iranian Soul“ (en-US). The Spectator Australia (2026-yil 13-mart). Qaraldi: 2026-yil 15-mart.
  13. ↑ „Iran's Fire Festival Claims 19 Deaths and 2,800 Injuries“ (en). www.iranintl.com (2022-yil 16-mart). Qaraldi: 2025-yil 17-mart.
  14. ↑ Rodziewicz, A. (2016). "And the Pearl Became an Egg: The Yezidi Red Wednesday and Its Cosmogonic Background". Iran and the Caucasus 20 (3–4): 347–367. doi:10.1163/1573384x-20160306. http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/10.1163/1573384x-20160306. 
  15. ↑ Dr.Ajam „Newrouz and Chaharshanbe Suri“ (fa, en). Parssea (2015-yil 16-mart). 2020-yil 27-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 8-mart.
  16. ↑ American Folklife Center. Folklife Center News. Library of Congress, 1991 — 6-bet.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Chaharshanbe_Suri" dan olindi