Ziyosfera

Chaharshanbe Suri

Чаҳаршанбе Сури ёки Чаршанбе Сури ёки Чаҳар-шанбе сури (форсча: چهارشنبه‌سوری‎‎[3][4][5][6]. сўзма-сўз таржимаси — „Сcарлет Wеднесдай“ ёки, эҳтимол, „Чоршанба байрами“[7]), қадимий зардуштийликдан келиб чиққан, йилнинг охирги чоршанбаси арафасида нишонланадиган эронча олов атрофидаги рақс фестивали ҳисобланади[4]. Бу Наврўз, яъни эронийларнинг янги йилининг илк байрамидир[8][9][10].

Чаҳаршанбе Сури
Chaharshanbe Suri
Чаршанбе Сури Эронда.
Бошқа номлари Чаршамбе Сури
Нишонловчилар  Эрон
Ироқ Курдистони
 Афғонистон (аввал нишонланган)[1][2]
 Ироқ
 Қозоғистон
 Сурия
 Озарбайжон
 Туркия
Тури Миллий, этник, маданий
Сана Йилнинг сешанба ва чоршанба оралиғидаги, баҳорги тенгкунликдан олдинги сўнгги оқшом
2025-йилдаги санаси 18-март
2026-йилдаги санаси 17-март
2027-йилдаги санаси 16-март
Боғлиқлиги Навруз, Сиздебедар

Байрамнинг марказида эса қишдан баҳорга ўтишни ифодаловчи покланиш ва янгиланиш маросимлари туради. Энг муҳим одат — ҳовлиларда, қишлоқ майдонларида, шаҳар кўчаларида, томларда ва тепаликларда гулхан ёқишдир. Одамлар алангадан сакраб ўтиб, „сенинг қизиллигинг менга, менинг оқариб кетганим сенга“ мазмунидаги иборани айтадилар. Ғоя шундан иборатки, олов касаллик, заифлик ва омадсизликни олиб кетиб, ўрнига куч ва қувват беради[11].

Кечқурун бошқа удумлар ҳам бажарилади. Улардан бири „қошиқ чалиш“ бўлиб, унда одамлар ўзларини ниқоблаб, қўшниларининг эшикларини тақиллатиб, қошиқ билан ликоп ёки косага уриб, снеклар сўрайдилар. Бу одат Ҳаллоwеэндаги триcк-ор-треатинг анъанасига ўхшайди. Яна бир урф — фол очиш бўлиб, у Ҳофизнинг шеърлар девонини очиб, тасодифий бир байтни талқин қилишга ёки қоғоз парчалари асосида фол кўришга асосланади[11]. Шунингдек, одамлар „ажил“ — қуритилган мевалар ва ёнғоқ аралашмасини ейдилар; у омад келтиради ёки тилакларнинг ушалишига ёрдам беради, деб ишонилади. Кечроқ эса одатдаги таомлар, жумладан, палов тортилади[11].

1979-йилда Ислом Республикаси ташкил этилгандан бери, Чаҳаршанбе Сури Эроннинг сиёсий ҳаётида ҳам муҳим аҳамият касб эта бошлади[12]. Мамлакатнинг теократик ҳукумати бу байрамни қадимий эроний илдизлари туфайли „бутпарастлик қолдиғи“ деб атаб, уни нишонлашни қўллаб-қувватламайди[13]. Шу кескинлик туфайли, баъзида байрам катта оммавий йиғинлар орқали тузумга қарши намойишлар ўтказиладиган сиёсий тадбирга айланади[12].

Этимология

Байрамнинг форсча номи čаҳāрšанбе (چهارشنبه) — форсча чоршанба сўзи ва сури (سوری) қисмларидан иборат бўлиб, бу сўз икки маънога эга: у „байрамона, тантанали“[4] деган маънони англатиши, шунингдек (анъанавий форс тилида ва Эроннинг айрим ҳозирги маҳаллий лаҳжаларида) „қип-қизил“ деган маънода қўлланиши мумкин. Бу маъно оловнинг қизил тусига боғланади. Байрамнинг бошқа тиллардаги номлари қаторига озарбайжон тилидаги Ахıр Çəрşəнбə (Ардобил ва Табризда), курд тилидаги Кола Čовāрšамба ва Čовāрšама Коли (Курдистонда), Қара Чуаршанба (Пираншаҳрда) ҳамда исфаҳон лаҳжасидаги форсча Čāрšамбе Сорхи (Исфаҳонда) киради[4][14]. Оловнинг аҳамияти Аҳамонийлар подшоҳларининг тош битикларида яққол кўринади, шунингдек Риг Веданинг илк мантраси ҳам олов мадҳига бағишланган. Чаҳаршанбе Сури ва Ҳоли қадимий арян динларидаги умумий илдизларга эга[15].

Удайпур, Ражастан, Шимолий Ҳиндистон, 2010-йилдаги Ҳолика гулхани.

Маросимлар

Оловдан сакраш

Оловдан сакраш; Теҳрон, 2018-йил март.

Одамлар байрам бошланишидан аввал очиқ, тўсиқсиз майдонда бута ва шох-шаббаларни йиғадилар. Қуёш ботгач, бир ёки бир нечта гулхан ёқилгач, улар алангадан сакраб ўтиб, соркҳи-е то аз ман, зарди-е ман аз то — сўзма-сўз „[бўлсин] сенинг қизиллигинг меники, менинг оқариб кетганим сеники“ мазмунидаги қўшиқни, ёки унинг маҳаллий вариантини айтадилар. Бу покланиш амали деб ҳисобланади[4].

Қошиқ чалиш

Чаршанбе Сури таркибида триcк-ор-треатингга ўхшаш „қāšоқ-зани“ (قاشق‌زنی) деб аталадиган одат ҳам бор[16], у „қошиқ чалиш“ деб таржима қилинади. Унда одамлар ўзларини ниқоблаб, уйма-уй юриб, ликоп ёки косаларга қошиқ уришади ва қадоқланган газаклар олишади.

Галерея

  • Charshanbe Suri Vancouverda, mart 2008.
    Чаршанбе Сури Ванcоуверда, март 2008.
  • Charshanbe Suri Berkeley, Californiada nishonlanishi mart 2013.
    Чаршанбе Сури Беркелей, Cалифорниада нишонланиши март 2013.
  • Charshanbe Suri Nyu York shahrida, mart 2016.
    Чаршанбе Сури Ню Ёрк шаҳрида, март 2016.
  • 2018-yilda Charshanbe Suri vaqtida Akreda boʻlgan mushakbozlik
    2018-йилда Чаршанбе Сури вақтида Акреда бўлган мушакбозлик

Манбалар

  1. ↑ ҳттпс://медиалатитудес.бе/эн/тҳе-талибан-ҳаве-оффиcиаллй-баннед-тҳе-cелебратион-оф-ноwруз-ин-афгҳанистан/
  2. ↑ ҳттпс://www.wунc.орг/2022-03-21/ноwруз-ис-баннед-ин-афгҳанистан-бут-фамилиэс-cонтинуэ-то-cелебрате
  3. ↑ Ҳоw То Проноунcе Чаҳаршанбе Сури چهارشنبه‌سوری.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Кашефф, Маноучеҳр; Саʿīдī Сīржāнī, ʿАлī-Акбар (Деcембер 15, 1990). "ČАҲĀРŠАНБА-СŪРĪ". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа. 6. ИВ. Неw Ёрк Cитй: Библиотҳеcа Персиcа Пресс. 630–634 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/cаҳарсанба-сури. <!--->
  5. ↑ Моин, Моҳаммад, эд (2002). "چهارشنبه‌سوری" (фа). Моин Энcйcлопедиc Диcтионарй (Оне-волуме эдитион басед он 6-волумес нашри). Теҳран: Моээн Публиcатионс. ИСБН 9789647603072. 
  6. ↑ Мосаҳеб, Гҳоламҳоссеин, эд (2002). "چهارشنبه‌سوری" (фа). Тҳе Персиан Энcйcлопедиа. 1 (2нд нашри). Теҳран: Амиркабир. п. 811. ИСБН 964303044Х. 
  7. ↑ „معنی چارشنبه-سوری | لغت‌نامه دهخدا | واژه یاب“. важеҳяб.cом. Қаралди: 2026-йил 18-март.
  8. ↑ Фу, Алисон. „Ираниан фире-жумпинг фестивал делигҳц Беркелей ресиденц“ (2013-йил 13-март).
  9. ↑ Разави, Маҳбообеҳ „Чаҳаршанбе Сури ин Иран - Тҳе Фестивал оф Фире“. СУРФИРАН (2019-йил 1-март).
  10. ↑ Стафф, Иқал Аналйсис „Чаҳаршанбе Сури: Иран'с региме фаcес а фиэрй фестивал“ (эн-УС). Иқал Аналйсис (2026-йил 15-март). Қаралди: 2026-йил 16-март.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 „Čаҳāрšанба-сūрī“ (эн-УС). Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2026-йил 15-март.
  12. ↑ 12,0 12,1 Насери, Леила „Чаҳаршанбе Сури ин тҳе Ираниан Соул“ (эн-УС). Тҳе Спеcтатор Аустралиа (2026-йил 13-март). Қаралди: 2026-йил 15-март.
  13. ↑ „Иран'с Фире Фестивал Cлаимс 19 Деатҳс анд 2,800 Инжуриэс“ (эн). www.иранинтл.cом (2022-йил 16-март). Қаралди: 2025-йил 17-март.
  14. ↑ Родзиэwиcз, А. (2016). "Анд тҳе Пеарл Беcаме ан Эгг: Тҳе Езиди Ред Wеднесдай анд Иц Cосмогониc Баcкгроунд". Иран анд тҳе Cауcасус 20 (3–4): 347–367. дои:10.1163/1573384х-20160306. ҳттп://бооксанджоурналс.бриллонлине.cом/cонтент/жоурналс/10.1163/1573384х-20160306. 
  15. ↑ Др.Ажам „Неwроуз анд Чаҳаршанбе Сури“ (фа, эн). Парссеа (2015-йил 16-март). 2020-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-март.
  16. ↑ Америcан Фолклифе Cентер. Фолклифе Cентер Неwс. Либрарй оф Cонгресс, 1991 — 6-бет.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Chaharshanbe_Suri" dan olindi