Chaldiron jangi
Чалдирон жанги (туркча: Çалдıран Саваşı; 1514-йил 23-август) — Усмонлиларнинг Сафавийлар устидан қозонган ҳал қилувчи ғалабаси билан якунланган жанг[9][10]. Жанг натижасида Усмонлилар Шарқий Онадўли ва Шимолий Ироқ ҳудудларини Сафавийлардан тортиб олишган. Ғалаба Шарқий Онадўлига (Ғарбий Арманистон) дастлабки Усмонлилар босқинининг бошланиши бўлган. Шунингдек, ушбу жанг натижасида Сафавийларнинг ғарбга томон босқини тўхтатилган[11]. Чалдирон жанги 41 йиллик ҳалокатли урушнинг бошланиши эди. У 1555-йилда Амасия шартномаси билан якунланган. Месопотамия ва Шарқий Онадўли (Ғарбий Арманистон) Шоҳ Аббос И (1588—1629) даврида Сафавийлар томонидан қайта босиб олинган бўлсада, 1639-йилги Зуҳоб сулҳига кўра, Усмонлилар қўлига бутунлай ўтган[12].
| Чалдирон жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Усмонли—Сафавий урушлари | |||||||
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Кучлар | |||||||
| 60,000[3] ёки 100,000[4][5] 100-150 тўп[6] ёки 200 тўп ва 100 ўқотар қуроллар[2] |
40,000[7][5] ёки 55,000[8] ёки 80,000[4] | ||||||
| Йўқотишлар | |||||||
| Оғир йўқотишлар | Оғир йўқотишлар | ||||||
Усмонлилар жанг майдонида 60000—100000 кишилик яхши қуролланган армия ҳамда кўплаб оғир артиллерия қуролларига эга бўлса, Сафавийлар қўшини 40000—80000 кишини ташкил этган ва шу билан бирга уларнинг ихтиёрида оғир артиллерия бўлмаган. Сафавийлар ҳукмдори Исмоил И жангда яраланиб, асирга тушишига сал қолган. Унинг завжалари Усмонли ҳукмдори Салим И томонидан асирга олинган[13]. Бир нафари Салимнинг давлат арбобларидан бирига хотинликка берилган[14]. Исмоил бу мағлубиятдан кейин ҳукумат бошқарувини[15] тарк этади ва бошқа ҳеч қачон ҳарбий юришларда қатнашмади[11]. Ғалабадан сўнг Усмонлилар Сафавийларга қарши ҳарбий юриш майдонини кенгайтирган. Сафавийлар пойтахти Табризни қисқа муддат босиб олишган. Давлат хазинасини бутунлай талон-торож қилишган[16][17].
Тарихи
Илгари Султон Салим И бир неча бор Сафавийларга қарши курашган. 1505-йилда Шоҳ Исмоилнинг акаси бошчилигидаги Сафавийлар қўшинини мағлуб этиб, мамлакат ҳудудидан қувиб чиқарган, кўпларини қирғин қилган[18][19]. 1507-йилда Арзинжон жангида Шоҳ Исмоил Усмонлилар ерлари бўйлаб Дулқодирийларга ҳужум бошлагандан сўнг,Султон Салим Арзинжонга юриш қилиб, Шоҳ Исмоил томонидан унга қарши юборилган Сафавийлар қўшинини мағлуб этди[20][21]. У 1510-йил Трабзон юришида Сафавийларга қарши яна бир бор кураш олиб бориб, Шоҳ Исмоилнинг акаси устидан ғалаба қозонади[22].
Манбалар
- ↑ А Глобал Чронологй оф Cонфлиcт: Фром тҳе Анcиэнт Wорлд то тҳе Модерн Миддле Эаст. АБC-CЛИО, 2010 — 483-бет. ИСБН 978-1851096725.
- ↑ 2,0 2,1 Саворй 2007, с. 42.
- ↑ Кеэган & Wҳеатcрофт, Wҳўс Wҳо ин Милитарй Ҳисторй, Роутледге, 1996. п. 268 „Ин 1515 Селим марчед эаст wитҳ соме 60,000 мен; а пропортион оф тҳесе wере скиллед Жаниссариэс, cертаинлй тҳе бест инфантрй ин Асиа, анд тҳе сипаҳис, эқуаллй wелл-траинед анд дисcиплинед cавалрй. […] Тҳе Персиан армй, ундер Шаҳ Исмаил, wас алмост энтирелй cомпосед оф Турcоман трибал левиэс, а cоурагеоус бут илл-дисcиплинед cавалрй армй. Слигҳтлй инфериор ин нумберс то тҳе Туркс, тҳеир чаргес броке агаинст тҳе Жаниссариэс, wҳо ҳад такен уп фихед поситионс беҳинд рудиментарй фиэлд wоркс.“
- ↑ 4,0 4,1 Энcйcлопедиа оф тҳе Оттоман Эмпире, эд. Гáбор Áгостон,Бруcе Алан Мастерс, паге 286, 2009
- ↑ 5,0 5,1 МcCаффрей 1990, сс. 656–658.
- ↑ Áгостон, Гáбор (2014). "Фиреармс анд Милитарй Адаптатион: Тҳе Оттоманс анд тҳе Эуропеан Милитарй Револутион, 1450–1800". Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй 25: 110. дои:10.1353/жwҳ.2014.0005.
- ↑ Рогер М. Саворй, Иран ундер тҳе Сафавидс, Cамбридге, 1980, п. 41
- ↑ Кеэган & Wҳеатcрофт, Wҳўс Wҳо ин Милитарй Ҳисторй, Роутледге, 1996. п. 268
- ↑ Ира М. Лапидус.
- ↑ Мустафа Çэтин Варлıк (1988—2016). „ÇАЛДИРАН САВАŞИ Явуз Султан Селим иле Сафевî Ҳüкüмдарı Şаҳ İсмâил арасıнда Çалдıран овасıнда 23 Аğустос 1514’те япıлан мейдан саваşı“. ТДВ Энcйcлопедиа оф Ислам (44+2 волс.) (ин Туркиш). Истанбул: Туркие Диянет Фоундатион, Cентре фор Исламиc Студиэс.
- ↑ 11,0 11,1 Микаберидзе 2015.
- ↑ Леслиэ П. Пеирcе, Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире, (Охфорд Университй Пресс, 1993), 37.
- ↑ Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, эд.
- ↑ Леслиэ П. Пеирcе, Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире, (Охфорд Университй Пресс, 1993), 37.
- ↑ Моожан Момен, Ан Интродуcтион то Шиʻи Ислам: Тҳе Ҳисторй анд Доcтринес оф Тwелвер Шиʻисм, (Яле Университй Пресс, 1985), 107.
- ↑ Леслиэ П. Пеирcе, Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире, (Охфорд Университй Пресс, 1993), 37.
- ↑ Актüрк, Аҳмет Сердар (2018). „Фамилй, Эмпире, анд Натион: Курдиш Бедиркҳанис анд тҳе Политиcс оф Оригинс ин а Чангинг Эра“. Жоурнал оф Глобал Соутҳ Студиэс. 35 (2): 393. дои:10.1353/гсс.2018.0032. ИССН 2476-1419. С2CИД 158487762.
- ↑ Год’с Шадоw: Тҳе Оттоман Султан Wҳо Шапед тҳе Модерн Wорлд.
- ↑ Туcкер, Спенcер C., эд. (2010). А Глобал Чронологй оф Cонфлиcт: Фром тҳе Анcиэнт Wорлд то тҳе Модерн Миддле Эаст. АБC-CЛИО. п. 483. ИСБН 978-1851096725.
- ↑ Тҳе Ласт Муслим Cонқуэст: Тҳе Оттоман Эмпире анд Иц Wарс ин Эуропе.
- ↑ Маттҳеэ, Рудолпҳ (Руди). „Сафавид Персиа:Тҳе Ҳисторй анд Политиcс оф ан Исламиc Эмпире“. Ретриэвед 26 Май 2014.
- ↑ Османъс Дреам.
Адабиётлар
- Йвес Бомати анд Ҳоучанг Наҳаванди,Шаҳ Аббас, Эмперор оф Персиа,1587-1629, 2017, эд. Кетаб Cорпоратион, Лос Ангелес, ИСБН 978-1595845672, Энглиш транслатион бй Азизеҳ Азоди.
- Флоор, Wиллем (2001). Сафавид Говернмент Институтионс. Cоста Меса, Cалифорниа: Мазда Публишерс. ИСБН 978-1568591353.
- МcCаффрей, Мичаэл Ж. (1990). „ČĀЛДЕРĀН“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. ИВ, Фасc. 6. пп. 656-658.
- Микаберидзе, Алехандер (2015). Ҳисториcал Диcтионарй оф Георгиа (2 эд.). Роwман & Литтлефиэлд. ИСБН 978-1442241466.
- Саворй, Рогер (2007). Иран Ундер тҳе Сафавидс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 978-0521042512.

