Ziyosfera

Charminar

Чарминар (сўзма-сўз таржимаси — „Тўртта минора“) – Ҳайдаробод, Телангана, Ҳиндистонда жойлашган ёдгорлик. 1591-йилда қурилган бу диққатга сазовор жой Ҳайдарободнинг рамзи бўлиб, расмий равишда Телангана герби тасвирида акс этган[3]. Чарминарнинг кўп йиллик тарихини унинг юқори қаватида 425 йилдан буён фаолият юритиб келаётган масжид ифодалаб туради. Тарихий ва диний аҳамиятга эга бўлишига қарамай, у тузилмани ўраб турган машҳур ва гавжум маҳаллий бозорлари билан ҳам машҳур ҳамда Ҳайдарободнинг энг кўп ташрифлар амалга ошириладиган сайёҳлик жойларидан бирига айланган. Чарминар, шунингдек, Қурбон ҳайити ва Ийд ал-Фитр каби диний байрамларни нишонлаш жойи ҳамдир[4], чунки у шаҳарнинг бош масжиди Макка масжидига туташган.

Чарминар

Чарминарнинг юқоридан кўриниши
Умумий маълумот
Жойлашуви Ҳиндистон, Ҳайдаробод, Телегана
Техник ҳолати
Материал гранит, оҳактош, оҳак ва пулверланган мармар
Дизайн ва конструксия
Меъмор Мир Мўмин Астарабадий[1][2]

Чарминар Муси дарёсининг шарқий қирғоғида жойлашган[5]. Ғарбда Лаад бозори, жануби-ғарбда эса турли безакларга бой Макка масжиди жойлашган[6]. У Ҳиндистон археология хизмати томонидан тайёрланган ёдгорликларнинг расмий рўйхатида археологик ва меъморий хазина сифатида рўйхатга олинган[7]. Масжид номи урдуча чāр ва минар ёки меэнар сўзларининг комбинацияси бўлиб, бу сўз „Тўрт устун“ деб таржима қилинади; масжидда тўртта катта арча дарахтидан тайёрланган ва мустаҳкам безакли миноралар мавжуд[6].

Тарихи

Қутб Шоҳилар сулоласининг бешинчи ҳукмдори Муҳаммад Қули Қутб Шоҳ 1591-йилда пойтахтини Голкондадан янги ташкил этилган Ҳайдаробод шаҳрига кўчиргач, мазкур Чарминар масжидини барпо эттиради.

Чарминар, Чар Каман ва Гулзар Ҳоуз, 1880-йилларда Лала Дин Даял томонидан суратга олинган

Тузилманинг ҳозирги васийси Ҳиндистон археологик тадқиқоти (АСИ) ўз ёзувларида шундай деб таъкидлайди: "Чарминар қандай мақсадда қурилганлиги ҳақида турли хил назариялар мавжуд. Бироқ, Чарминарнинг шаҳар марказида, уша вақтдакенг тарқалган хавфли вабокасаллигини йўқ қилинишини хотирлаш мақсадида қурилганлиги тан олинган[8][9]. ХВИИ асрдаги франсуз сайёҳи Жеан де Тҳéвенотнинг сўзларига кўра, айрим форсча матнларда ёзилишича, Чарминар иккинчи ислом минг йиллигининг бошланиши (ҳижрий 1000-йил) муносабати билан милодий 1591-йилда қурилган. Бу воқеа ислом оламида кенг тарзда нишонланган, шунинг учун Қутбшоҳ воқеани нишонлаш ва ушбу бинонинг қурилиши билан Ҳайдаробод шаҳрига асос солган[10][11]:17–19.

Қурилиш 1589-йилда бошланган ва масжид икки йил ичида қуриб битказилган. Қурилишга 9 лакҳ маблағ сарфланган, бу ўша пайтларда тахминан 2 лак ҳун/олтин тангага тенг бўлган. Бинонинг оғирлиги 14000 тонна атрофида, пойдевори камида 30 фут чуқурликда эканлиги айтилади. 1670-йилда минора чақмоқ уриши натижасида қулаб тушган. Кейин у тахминан 58 000 рупий харажат эвазига қайта таъмирланган. 1820-йилда унинг бир қисми Сикандар Жаҳ томонидан 2 миллион рупий эвазига таъмирланган.

Чарминар Мачилипатнам порт шаҳри орқали шаҳарни халқаро бозорлар билан боғлайдиган тарихий савдо йўли чорраҳасида қурилган[12]:195. Ҳайдарободнинг Эски шаҳар маркази Чарминар қуилиши билан барпо этилган[13]. Шаҳар Чарминар атрофида тўрт хил квадрат шаклдаги уйлар жойлашган бўлиб, бу ҳудудда яшайдиган аҳоли пунктларига кўра ажратилган. Чарминарнинг шимолида Чар Каман ёки асосий йўналишда қурилган тўртта шлюз мавжуд[10][12][14]. Шаҳар режасини ишлаб чиқиш учун Эрондан қўшимча равишда таниқли меъморлар ҳам таклиф қилинган. Тузилманинг ўзи масжид ва мадраса сифатида хизмат қилиш учун мўлжалланган эди. У ҳинд-ислом меъморчилиги услубида қурилган бўлиб, форс меъморчилиги элементларини ҳам ўзида мужассам этган. Чарминарнинг кичик намунаси Дабирпура/Нагаболи қабристонида ҳақиқий қурилишдан олдин яратилган.

Тарихчи Маъсуд Ҳусайн Хон Чарминарнинг қурилиши 1592-йилда якунланганини ва у аслида 1591-йилда ташкил этилган Ҳайдаробод шаҳрида жойлашган эканлигини айтади[15] :4. „Дайс оф тҳе Беловед (Севимлилар кунлари)“ китобига кўра, Қутбшоҳ 1589-йилда ўзининг бўлажак маликаси Бҳагматини кўрган жойида Чарминарни қурдирган ва у исломни қабул қилгандан кейин Қутбшоҳ шаҳар номини „Ҳайдаробод“ деб ўзгартирган. Бу ҳикоя тарихчилар ва олимлар томонидан рад этилган бўлса-да, у маҳаллий аҳоли орасида машҳур фолклорга айланган[16] :3,12.

Қутб Шоҳ ҳам Даккани Урдусининг илк шоирларидан бирибўлган. Чарминарга пойдевор қўйиш чоғида дахиний қўшиқларни айтиб намоз ўқиган бўлиб, улар қуйидагича қайд этилган[15]:4[17]:

Дакҳини Урду
میرا شہر لوگوں سے مامور کر
راكهيو جوتو دريا میں مچھلی جيسے

Телугу тилига таржима
నదిలో చేపలని ఎలా నింపావో
నగరానని కూడా అలా నింపు దేవుడా[15]:4[17]
Ўзбек тилига таржима
Менинг бу шаҳримни одамлар билан тўлдиринг,
Дарёни балиқлар билан тўлдиринг эй Раббий[15]:4[17]
Транслитерацияси
Мере шаҳр логон се мамоор кар,
Ракҳиё жото дарё меин мачҳли жаисе[15]:4[17]
Ҳинд тилига таржима
मेरा शहर लोगों के मामूर कर,
राख्यों जो तो दरया में मछली जैसी

Бобурийлар ҳукмронлиги

Чарминар кейинчалик қўлга киритилган ва Бобурийлар империясининг рамзига айлантирилган, Асаф Жаҳ И машҳур тузилманинг қўриқчиси бўлган.

Бобурийлар империясига содиқ бўлган 80 000 Сепой бирликлари „Чарминар гарнизони“ таркибида яшашган. Одатда бу мажмуани Тож Маҳал билан қиёслашади.

Британия Ражи

Чарминар Ҳайдаробод Низоми деб номланувчи князлик давлати томонидан бошқарилган.

Тузилиши

  • Charminar minorasi
    Чарминар минораси
  • Bezaklar
    Безаклар
  • Charminar soati, 6-Nizom Mir Mahbub Alixon tomonidan oʻrnatilgan.
    Чарминар соати, 6-Низом Мир Маҳбуб Алихон томонидан ўрнатилган.
  • Ichki koʻrinishi
    Ички кўриниши
  • 2-qavat
    2-қават
  • Koʻchdan koʻrinishi
    Кўчдан кўриниши
  • Tungi koʻrinishi
    Тунги кўриниши
  • Ikki minorasi
    Икки минораси
  • Charminarning Hindiston bayrogʻi ranglari bilan yoritilishi
    Чарминарнинг Ҳиндистон байроғи ранглари билан ёритилиши
  • Charminar - may 2023-yil
    Чарминар - май 2023-йил

Чарминар масжиди квадрат шаклида бўлиб, ҳар бир томони 20 метр (66 фт) узунликка эга. Тўрт томоннинг ҳар бирида тўртта катта арк ўрнатилган, уларнинг ҳар бири тўғридан-тўғри кўчага очиладиган асосий киришга қараган. Ҳар бир бурчакда нафис шаклдаги 56 метр (184 фт) баландликдаги минора бўлиб, уларнинг ҳар бири икки қаватли балконга эга. Ҳар бир минора юқориси гулбаргларга ўхшаш нафис нақшли гумбаз билан қопланган. Тож Маҳал минораларидан фарқли ўлароқ, Чарминарнинг тўртта найли минораси асосий иншоот асосига қурилган. Юқори қаватга чиқиш учун 149 та ўралган зинапоялардан ўтиш керак. Бундан ташқари, структура ўзининг кўплаб стукко безаклари ва балустрадлар ва балконларининг жойлашуви билан ҳам машҳур[18].

Мажмуа гранит, оҳактош, оҳак ва майдаланган мармардан ясалган бўлиб, ҳар бирининг оғирлиги тахминан 14 000 тоннани ташкил қилади[19]. Дастлаб ёдгорлик шу қадар мутаносиб равишда режалаштирилган эдики, қал’а биринчи марта очилганда, тўртта катта аркнинг ҳар бири орқали гавжум Ҳайдаробод шаҳрининг тўрт бурчагини кўриш имконият мавжуд эди, чунки ҳар бир арка қиролликнинг энг серқатнов кўчаларидан бирига қараган эди.

Масжид очиқ томнинг ғарбий қисмида жойлашган. Томнинг қолган қисми Қутб Шоҳи даврида қироллик саройи вазифасини бажарган. Ҳақиқий масжид тўрт қаватли бинонинг юқори қаватинигина эгаллаган. Гумбаздаги галереяларнинг тепасида тошли балкон билан чегараланган том вазифасини ўтаган терасса мавжуд. Асосий галереяда жума намозига кўпроқ одамларни сиғдириш учун олдида катта очиқ майдон бўлган 45 та ёпиқ ибодат жойлари ҳам қурилган.

Тўртта асосий йўналишга қаратилган соатлар 1889-йилда ўрнатилган. Чарминар масжидида намоз ўқишдан олдин таҳорат олиш учун ўртада вазу (сув сардони) жойлаштирилган[20].

Атрофдаги ҳудуд

Чарминар мажмуаси панорамаси, Чарминар, Макка масжиди ва Низомий касалхонаси кўрсатилган

Чарминар атрофидаги ҳудуд ҳам худди шу ном билан машҳур. У Чарминар сайлов округи таркибига киритилган.

Макка масжиди

Асосий мақола: Маккаҳ масжиди (Ҳайдаробод)

Ёдгорлик Макка масжиди деб номланган яна бир катта масжидни ҳамўз таркибига олади. Қутб Шоҳилар сулоласининг 5-ҳукмдори Муҳаммад Қули Қутбшоҳ ислом динининг энг муқаддас маскани Маккадан олиб келинган тупроқдан ғишт ясашни буюриб, ундан масжиднинг марказий аркасини қуришда фойдаланишга буйруқ беради, шунинг учун ҳам масжид шу номни олади.

Бозорлари

Асосий мақола: Лаад Базаар
A very busy colorful street with many people walking along rows of little shops
2000-йилда олинган Лаад бозори кўчаси

Чарминар атрофида Лаад Базаар номли машҳур бозор жойлашган. У заргарлик буюмлари, айниқса, билакузуклар савдоси билан машҳур. Яқин атрофдаги Патҳаргатти булвари ҳам ўзининг марваридлари билан машҳур бўлган муҳим бизнес кўчаларидан биридир. Чарминар бозори ўзининг энг гуллаган даврларида 14 000 га яқин дўконга эга бўлган. Чарминар атрофидаги бозорлар Сарожини Наидунинг „Ҳайдаробод бозорларида“ шеърида ҳам тасвирланган.

Чар Каман ва Гулзор Ҳоуз

Асосий мақола: Чар Каман ва Гулзар Ҳоуз
Чарминар тепасидан кўрилган Чар Каман

Чарминарнинг шимолидаги тўртта арка Чар Каман номи билан машҳур. Булар ХВИ асрда Чарминар билан бирга қурилган. Улар Кали Каман, Мачли Каман, Сеҳер-э-Батил ки Каман ва Чарминар Каман номлари билан аталади. Бу аркларнинг марказида Гулзор ҳоуз деб номланган фаввора жойлашган. Чар Каманнинг ҳозирги аҳволи жуда ёмонлиги саббали, қайта таъмирланиши керак[21][22].

Махсус аталган номлар, кичик нусхалар ва банкноталардаги тасвири

2007-йилда Покистонда яшовчи Ҳайдарободлик мусулмонлар Карачи шаҳридаги Баҳодуробод маҳалласининг асосий чорраҳасида Чарминарнинг кичик ҳажмдаги нусхасини барпо этдилар[23].

Линдт фирмасининг шоколад тайёрловчи устаси Аделберт Боучер 50 килограмм шоколаддан Чарминарнинг кичик масштабли моделини ясашга муваффақ бўлди. Уч кунлик меҳнат талаб қиладиган модел 2010-йил 25 ва 26-сентябр кунлари Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳридаги Тҳе Wестин кўргазмасида намойиш этилган[24].

Чарминар Эхпресс – Ҳайдаробод ва Ченнай ўртасида ҳаракатланадиган Чарминар номи билан аталувчи тезкор поезд ҳисобланади.

Чарминар, шунингдек, эски Ҳайдаробод давлатининг пул бирлигида ҳам тасвирлнган, ҳозирда муомаладан чиқарилган Ҳайдарабад рупиясининг танга ва банкнотларида ҳам унинг тасвири учрайди.

Ҳайдаробод шаҳри ва Телангана штатининг рамзи сифатида мазкур иншоот Какатия Кала Торанам билан бирга Телангана гербида ҳам тасвирланган[25][26].

Чарминарни пиёдаларга айлантириш лойиҳаси

Чарминарни пиёдаларга айлантириш лойиҳаси бу Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳридаги машҳур Чарминар ёдгорлиги атрофидаги ҳудудни пиёдалар учун қулай ҳудудга айлантиришга қаратилган ташаббусдир. Лойиҳа 2016-йилда Телангана ҳукумати томонидан таклиф қилинган ва шаҳарнинг шаҳар инфратузилмасини яхшилаш бўйича катта саъй-ҳаракатларнинг бир қисми ҳисобланади. Чарминар ҳар йили миллионлаб сайёҳларни ўзига тортадиган тарихий ёдгорлик бўлса ҳам, унинг атрофидаги ҳудуд тирбанд ва пиёдалар юриш учун қулай эмас. Пиёдалар ҳаракатини йўлга қўйиш лойиҳаси ушбу муаммони ҳал этиш, ёдгорлик атрофида автомобиллардан ҳоли ҳудуд яратиш ва умумий пиёдалар учун мавжуд ҳолатни яхшилашга қаратилган.

Лойиҳа меҳмонлар учун янада қулай ва меҳмондўст муҳит яратиш мақсадида кенгроқ бўлган пиёдалар йўлаклари, пиёдалар ўтиш жойларини қуриш ва ёритиш ҳолатини яхшилаш, шунингдек, кўчага курсиларини ўрнатиш ва ободонлаштиришни назарда тутилган. Режага Чарминарга ташриф буюрувчилар учун пиёдалар зонасидан ташқарида жойлашган махсус автотураргоҳни барпо этиш ҳам киритилган.

Лойиҳа кўплаб баҳс-мунозараларга сабаб бўлган, чунки у амалга оширилиши ҳозирда ҳудудда фаолият юритаётган бир қанча кўча сотувчилари ва корхоналарни бошқа жойга кўчиришга сабаб бўлар эди. Бироқ лойиҳа тарафдорларининг таъкидлашича, Чарминар атрофида пиёдалар учун қулай муҳит яратишнинг фойдаси бу бузиш ишларидан кўра кўпроқ бўлади.

Умуман олганда, Чарминар пиёдаларни йўлга қўйиш лойиҳаси Ҳайдарободнинг шаҳар инфратузилмасини яхшилаш ва шаҳарнинг энг диққатга сазовор жойларидан бирига ташриф буюрувчилар учун янада ёқимли ва қулай муҳит яратиш бўйича амалга оширилаётган муҳим саъй-ҳаракатларни ўзида ифодалайди[27]. Кейинчалик, 2017-йил январ ойида Телангананинг янги ҳукумати ёдгорликни экологик тоза туризм ва мерос обекти сифатида ривожлантиришнинг мақсадга мувофиқлигини баҳолаш учун лойиҳани ўз зиммасига олиш мақсадида 14 кишидан иборат Франсия делегациясини тақдим этди[28][29]. Жамоа атрофдаги Гулзор уйи, Макка масжиди, Лад Бозори ва Сардор Маҳал каби ҳудудларни кўздан кечириб чиққан[30][31][28][29].

УНЕСCОнинг Жаҳон мероси рўйхати

Чарминар булутли кунда

Чарминар, Ҳайдарободнинг Қутб Шоҳи ёдгорликлари билан бир қаторда: Голконда қал’аси ва Қутб Шоҳи мақбаралари УНЕСCОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Ёдгорликни рўйхатга киритиш таклифи Ҳиндистоннинг УНЕСCОдаги доимий делегацияси томонидан 2010-йил 10-сентябрда берилган[32][33].

Зиёратгоҳнинг тузилиши

Бҳагялакшми зиёратгоҳи Чарминар этагида жойлашган. Чарминарни бошқарадиган Ҳиндистон археологик тадқиқоти (АСИ) зиёратгоҳ тузилишини ҳокимият рухсатисиз қурилган деб эълон қилган[34]. Ҳайдаробод Олий суди ибодатхонани янада кенгайтириш ишларини тўхтатиб қўйган[35]. Зиёратгоҳнинг келиб чиқиши ҳақидаги қарашлар ҳозирда баҳсли бўлса-да, ҳозирги иншоот 1960-йилларда қурилганлиги аниқ. 2012-йилда Тҳе Ҳинду газетаси ибодатхонанинг ҳеч қачон мавжуд бўлмаганлигини кўрсатадиган эски фотосуратни нашр этди[36][37]. Нашриётдагилар, шунингдек, фотосуратларнинг ҳақиқийлигини тасдиқловчи эслатмани ҳам эълон қилган ва 1957 ва 1962-йилларда олинган фотосуратларда зиёратгоҳ тузилишига алоқадор ҳечнима йўқлигини таъкидлаган. Бундан ташқари, унда зиёратгоҳ яқинда қурилган иншоот эканлигини тасдиқловчи фотосуратлар кўрсатилган – ибодатхона иншоотини 1990 ва 1994-йилларда олинган фотосуратлардагина кўриш мумкин. Шунингдек, зиёратгоҳ 1986-йилда олинган фотосуратда ҳам кўзга ташланади, у Оға Хон визуал архивида, МИТ кутубхоналари коллексияларида сақланади[36].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Кҳан, Асиф Яр. „Ҳере слеэпс тҳе эарлиэст урбан планнер“ (2013-йил 18-июн).
  2. ↑ „Ремемберинг тҳе ман беҳинд Чарминар'с арчитеcтуре“. тҳеҳансиндиа.cом (2016-йил 5-апрел). Қаралди: 2023-йил 24-май.
  3. ↑ „Какатия арч, Чарминар ин Телангана стате лого“. Тҳе Деccан Чрониcле (2014-йил 30-май). Қаралди: 2015-йил 1-июл.
  4. ↑ „Чарминар Ҳйдерабад Тоурисм“. симплефоодревиэwс.cом. Қаралди: 2023-йил 24-май.
  5. ↑ Чарминар Энcйcлопæдиа Британниcада
  6. ↑ 6,0 6,1 „Чарминар: Ҳйдерабад“. Британниcа Cомптон'с Энcйcлопедиа. 2010-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 24-май.
  7. ↑ „Алпҳабетиcал Лист оф Монуменц - Телангана“. ҳолидифй.cом. Телангана Тоурисм. 2014-йил 25-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 27-август.
  8. ↑ „Тиcкетед монуменц-Телангана“. Арчаэологиcал Сурвей оф Индиа (2011). Қаралди: 2012-йил 19-декабр.
  9. ↑ „Индиа: Чарминар ис ин фаcт а мадраса анд масжид“. ИРИБ Wорлд Сервиcе (2012-йил 18-ноябр). 2013-йил 12-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 23-декабр.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Тҳе Қутб Шаҳи монуменц оф Ҳйдерабад-Голcонда Форт, Қутб Шаҳи Томбс, Чарминар“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре (2010-йил 10-сентябр). Қаралди: 2012-йил 21-декабр.
  11. ↑ Билграми, Сед Али Асгар. Ландмаркс оф тҳе Деccан. Асиан Эдуcатионал Сервиcес [1924], 1992. ИСБН 8120605438. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Гаер, Лаурен. Муслимс ин Индиан cитиэс: тражеcториэс оф маргиналисатион. Cолумбиа Университй Пресс, 2011. ИСБН 9780231800853. Қаралди: 2012-йил 21-декабр. 
  13. ↑ "Меccа Мосқуэ". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/371808/Меccа-Мосқуэ. Қаралди: 3 Новембер 2011. 
  14. ↑ „Қутб Шаҳи стйле (маинлй ин анд ароунд Ҳйдерабад cитй)“. апонлине.гов.ин. Говернмент оф Телангана (2002). 2013-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 21-декабр.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Моҳаммад Қули Қутб Шаҳ, волуме 216. Саҳитя Академи, 1996. ИСБН 8126002336. Қаралди: 2012-йил 21-декабр. 
  16. ↑ Лйнтон, Ҳарриэт Ронкен. Дайс оф тҳе беловед. Ориэнт Лонгман, 1974. ИСБН 0863112692. Қаралди: 2012-йил 19-декабр. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 „Финал абоде оф Моҳд. Қули Қутб Шаҳ анд сих отҳерс.“. Тҳе Ҳинду (2012-йил 31-май). Қаралди: 2012-йил 23-декабр.
  18. ↑ „Грандеур анд граcе“. Даwн.cом. 2007-йил 10-июнда асл нусхадан архивланган.
  19. ↑ Папри, Паулл. „Ис ит Чарминар'с 425тҳ биртҳдай тодай?“. Тҳе Тимес оф Индиа (2016-йил 9-октябр). Қаралди: 2016-йил 9-октябр.
  20. ↑ „Чарминар Мосқуэ“. аси.ниc.ин. Қаралди: 2012-йил 24-ноябр.
  21. ↑ „Чар каман ин Олд Cитй фаcес монументал неглеcт - Тимес оф Индиа“. Тҳе Тимес оф Индиа. Қаралди: 2018-йил 30-июл.
  22. ↑ „Глорй оф тҳе гатес“. Тҳе Ҳинду (2004-йил 10-март). 2016-йил 1-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 30-июл.
  23. ↑ Закариа. „Чарминар ин Карачи“. Даwн (2007-йил 22-апрел).
  24. ↑ „А Чарминар то дроол анд эат“. Ҳинду.cом. 2011-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган.
  25. ↑ „Эхcлусиве: Телангана то ҳаве униқуэ лого“ (эн). Индиа Тодай. Қаралди: 2018-йил 30-июл.
  26. ↑ „Телангана Стате Эмблем Лоокс Симпле Ет Профоунд“. Тҳе Неw Индиан Эхпресс. Қаралди: 2018-йил 30-июл.
  27. ↑ Нанисетти. „Чарминар Педестрианисатион Прожеcт геттинг cлосер то реалитй ноw“. тҳеҳинду.cом (2017-йил 2-ноябр).
  28. ↑ 28,0 28,1 Лиэрес, Беттина вон. Медиатед Cитизеншип: Тҳе Информал Политиcс оф Спеакинг фор Cитизенс ин тҳе Глобал Соутҳ. Спрингер, 8 Оcтобер 2014. ИСБН 9781137405319. 
  29. ↑ 29,0 29,1 „Френч Делегатион Висиц Чарминар Педестриан Прожеcт“. Тҳе Сиасат Даилй (2017-йил 23-январ).
  30. ↑ Нанисетти. „Чарминар Педестрианисатион Прожеcт ет то сеэ лигҳт оф тҳе дай“. тҳеҳинду.cом (2016-йил 2-апрел).
  31. ↑ „Чарминар Педестрианисатион Прожеcт гатҳерс паcе“. теланганатодай.cом (2017-йил 13-ноябр).
  32. ↑ „Тҳе Қутб Шаҳи Монуменц оф Ҳйдерабад Голcонда Форт, Қутб Шаҳи Томбс, Чарминар“. wҳc.унесcо.орг. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре.
  33. ↑ „Престиге ор Пресерватион?“. Тимес оф Индиа. 2018-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 3-декабр.
  34. ↑ „РТИ респонсе фром АСИ ҳостед он а wебсите“. тwоcирcлес.нет. Тwо Cирcлес. Қаралди: 2018-йил 12-апрел.[сайт ишламайди]
  35. ↑ „Труст дениэс эхпансион оф Бҳагялакшми темпле“. Тҳе Тимес оф Индиа (2012-йил 7-ноябр). 2013-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 7-ноябр.
  36. ↑ 36,0 36,1 „А ноте он тҳе Чарминар пҳотограпҳ“. Тҳе Ҳинду (2012-йил 21-ноябр).
  37. ↑ Сриватҳсан, А.. „Ас протесц роил Чарминар, Ҳйдерабад'с ҳеритаге слоwлй ванишес“. Тҳе Ҳинду (2012-йил 20-ноябр).

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Charminar" dan olindi