Chatishtirish

Чатиштириш — уруғланиш жараёнида ирсий жиҳатдан бир-бирига ўхшамайдиган иккита жинсий ҳужайра (гамета)нинг табиий ёки сунъий қўшилиши. Чатиштириш натижасида пайдо бўлган наел ген бўйича гетерозиготали ҳолатда туради. Унинг бир-бирига ўхшаш бўлмаган ота-она гаметалари билан турли аллеллари дурагай муртакка (зиготага) ўтган бўлади. Дурагай организм ота-онасининг белги ва хусусиятларига эга бўлиш билан бирга, ота-онасининг жинсий ҳужайралари орқали уларга ўтган ирсий имкониятларнинг муайян жуфтлашиши, ривожланиши ва намоён бўлиши каби хусусиятларга ҳам эга бўлади. Танлаш, одатда, дурагайларнинг иккинчи бўғинида ўтказилиб, кўпинча бешинчи-олтинчи бўғинларгача, гомозиготали нусхалар олингунгача такрорланади (қаранг Гомозиготалик). Дурагайда ота-онадан бирортасининг белги хусусиятларини кучайтириш учун такрорий (беккросс) чатиштириш (авлодни ота ёки она шакли билан қайта чатиштириш) ўтказилади.

Ўсимликлар амалий селексиясида оддий ва мураккаб чатиштириш қўлланади. Иккита она-она шакллари ўртасида бир маротаба ўтказилган чатиштириш оддий чатиштиришга киради (қаранг Жуфт чатиштириш). Чатиштиришга бирин-кетин иккитадан ортиқ ота-она шакллари жалб этилса, мураккаб чатиштириш ҳисобланади (қаранг Дурагайлаш).

Чорвачиликда молларнинг наел сифатини ошириш ҳамда янги сермаҳсул зотларни яратишда чатиштиришнинг: а) қон қуйиш; б) қон сингдириш; в) завод чатиштириши; г) саноат чатиштириши; д) навбатли чатиштириш усуллари қўлланади.

Ўзбекистон чорвачилигида маҳаллий қорамолларни швиц зоти билан чатиштиришнинг қон сингдириш усулида қўнгир тусли қорамол подалари шакллаширилган. Чатиштиришнинг мураккаб завод усулида бушуев зоти яратилган. Чатиштиришнинг қон қуйиш усулида республикада рнлаштирилган барча зотлар „яхшиловчи“ зотлар билан такомиллаштирилмоқда. Чатиштиришнинг саноат усули сут йўналишидаги қора-ола ва қизил чўл зотлари, гўшт йўналишидаги герефорд, абердинангус, шароле, киан, сантагертруда ва бошқа зотлар билан жуфтлаштиришда қўлланилиб, тез етилувчан ва серпушт бўлган биринчи чатишма авлодлари олинган.

Дурагай ва чатишмалар ўсимлик ҳамда ҳайвонларнинг хўжалик жиҳатидан фойдали белгилари бўйича танлаш, саралаш, янги зотлар ва навлар етиштириш учун дастлабки материал бўлади.