Chatqol tizmasi

Чатқол тизмаси — Ғарбий Тян шандаги тоғ тизмаси Қирғизистон ва Ўзбекистон ҳудудларида жойлашган. Фарғона ва Чатқол водийларини бирбиридан ажратиб туради. Жануби-ғарбдан шимоли-шарққа 220 км чўзилган. Шимоли-шарқий қисмида Талас Олатовидан Терекбел довонининг ғарброғида ажралган, жануби-ғарбда Чирчиқ водийсида тугайди. Баландлиги 3000-3500 м, энг баланд жойи 4503 м. Чатқол тизмасида бир-биридан дарёлар билан ажралган бир канча тоғ массивлари бор. Булардан йириклари Суренота, Қизилнура, Учтош, Арашон, Саргардон, Қумбел ва бошқа. Чатқол тизмаси асимметрик тузилишга эга. Шимолий ва шимоли-ғарбий ён бағирлари Чатқол дарёси водийсидан тик кўтарилган. Жанубий ва жануби-шарқий ён бағирлари эса кияроқ. Сувайирғич қисмида кўплаб тик кўтарилган чўққилар бор. Ён бағирлари зич дарё водийлари билан кесилган, денудацион юзалар тарқалган.

Тектоник жиҳатдан герсин бурмаланиши даврида шаклланган антиклинорий. Ҳозирги баландлигига бугунги кунларда ҳам давом этаётган янги тектоник ҳаракатлар таъсирида кўтарилган. Чатқол тизмаси, асосан, палеозой даври чўкинди, метаморфик, отқинди тоғ жинслари (сланец, оҳактош, гранит, гранодиорит, порфир ва бошқалар)дан ташкил топган. Этакларида палеоген, неоген, тўртламчи давр шағал, гил, конгломерат, лёсс қатламлари учрайди. Сувайирғич ва унга ёндош қисмларида қад. музликлар қолдирган музлик ётқизиқлари (мореналар) ҳам тарқалган. Иқлими континентал, киши совуқ, ёзи салқин, сернам. Йилига 1000 мм дан зиёд ёғин тушади (ғарбий қисмида ёғингарчилик камроқ). Тупроқ-ўсимлик қоплами баландлик минтақалари бўйича тоғдашт минтақасидан бошланиб, абадий қорлар билан қопланган нивал минтақада тугайди. Тизманинг этакларида бўз тупроқлар тарқалган. Уларда лола, лолақизғалдоқ, ранг, қўнғирбош, оқ каврак, буғдойиқ, чалов, бетага, тактак, бўтакўз, буталардан дўлана, тоголча, аччиқбодом ва бошқа ўсади. Юқорироқ қисмларида қўнғир тоғўрмон, каштан тупроқларда баланд бўйли ўтлар, тиканли бодом, дўлана, зирк, арча, ёнғоқ, қорақарағай, заранг, қайин ва бошқа учрайди. 3000 м баландликда субалп, алп ўтлоқдари мавжуд. ТТГунингдек, мушукқуйруқ, алп лоласи, ёввойи пиёз, кизилтикан, каврак ва бошқа ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қобон, бўрсиқ, олмахон; тизманинг баланд қисмларида кийик, қор қоплони, силовсин, бўри, айиқ, тулки ва бошқа; қушлардан каклик, каптар, булбул, қирғий, лочин, калхат ва бошқа учрайди.

CҲ.т. ҳудудида Саричелак қўриқхонаси ва УгомЧатқол давлат табиат миллий боғи ташкил этилган. Чатқол тизмасининг табиий ресурсларидан энг муҳимлари: қазилма бойликлар, сувенергия ресурслари, шифобахш иқлими, мевали ва доривор ўсимликларидир.

Иқлими

Чотқол тизмаси, бутун Марказий Осиё каби, кескин континентал иқлим зонасида жойлашган бўлиб, у турли фаслларда сезиларли ҳарорат ва нотекис намлик билан ажралиб туради. Қишда, тизма этагига яқин жойда ҳаво ҳарорати −15 °C гача, ўрта тоғларда −20 °C гача, баланд тоғларда −20° … −40 °C гача тушиши мумкин. Ёзда паст тоғларда максимал ҳарорат тахминан +40 °C бўлиши мумкин, лекин ўрта ва юқори зоналарда одатда +20 °C … +30 °C дан ошмайди. 2000 м дан юқори баландликларда қор қоплами ноябрдан майгача туради, энг баланд чўққиларда ёзда ҳам эримайди.

Чотқол тизмаси бўйлаб ўртача йиллик ёғингарчилик миқдори 575 мм га яқин, лекин тоғ этакларидан чўққиларга кўтарилганда ҳар 100 м баландликда 11-19 мм га ошади. Энг кўп ёғингарчилик совуқ мавсумга тўғри келади: қишда, баҳорнинг бошида ва камроқ кузда юз беради. Бошқа томондан, ёзда (яъни, майдан сентябргача) Чотқол тизмаси устида кучли антисиклон ҳаракат қилади, бунинг натижасида ҳаво очиқ, шамолсиз ва иссиқ, ёмғир кам ёғади. Ёғингарчиликнинг бундай нотекис тақсимланиши Чотқол дарёларининг ўзига хос гидрологик режимини белгилайди.

Гидрологияси

Чотқол тизмасидаги шаршаралар: Катта Чимён тог'идаги Қора шаршара (чапда) ва Қораарча шаршараси.

Тоғ ёнбағирларининг сезиларли даражада тик бўлиши, айрим ҳудудларда оҳактошнинг ўтказувчанлиги, шунингдек, ёғингарчиликнинг мавсум бўйича нотекис тақсимланиши Чотқол тоғларидан сезиларли сув массаларининг тез чиқиб кетишига ёрдам беради. Чотқол тизмасининг гидрографик тармоғи, биринчи навбатда, типик тоғ характерига эга бўлган кўплаб сой ва кичик дарёлардан иборат. Уларнинг барчаси тор, чуқур водийларга, тез ва совуқ оқимга эга ҳамда мовий рангдаги тиниқ сув билан ажралиб туради. Бу кичик сув оқимлари ўз сувларини Чотқол тизмасининг икки томонида оқиб ўтадиган йирикроқ дарёларга: Оҳангарон, Чотқол, Чирчиқ ва бошқаларга олиб боради. Уларнинг ирмоқлари ичида энг машҳурлари Оқбулоқ, Афлотун, Майдантал ва Косонсойдир.

Барча Чотқол дарёлари музлик ёки аралаш (музлик-ёмғир) билан озиқланади. Музликларнинг эриши ва баҳорги ёмғирли об-ҳаво бир вақтга тўғри келганлиги сабабли, баҳорнинг охиридан ёзнинг ўрталарига қадар маҳаллий дарёларнинг сув сатҳи кескин кўтарилади. Бундан ташқари, улардаги сув сатҳининг кескин кўтарилиши йилнинг исталган вақтида қисқа муддатли ёмғирдан кейин рўй мумкин. Бундай даврларда Чотқол сойлари ниҳоятда тез ва бўронли бўлиб, улар тоғлардан табиий қолдиқларни, илдизи билан қўпорилган дарахтлар ёки 2-3 м баландликдаги тошларгача олиб боради. Бу вақтда дарёлардан нафақат пиёдалар, балки баъзи жойларда отлар ҳам ўтолмайди. Сув тошқинлари кўпинча кичик кўприкларни бузиб ташлайди, кейин эса олиб келинган тошлар билан қирғоқ тошларини ҳосил қилади. Ёзнинг ўрталаридан бошлаб барча Чотқол дарёлари сийраклашиб, энг кичиги бутунлай қурийди. Кейин уларнинг пастки қисми тошли йўлга ўхшайди. Бундай водийлар уларни ташкил этувчи дарёлар номларига тегишли охири қўшиб, „саяс“ деб аталади.

Чотқол тизмасида бошқа турдаги сув омборлари кам учрайди. Баъзи жойларда унинг ён бағирларидан ер ости булоқлари оқиб чиқади ва баъзан баланд тоғларда музлик кўллари пайдо бўлади. Чотқол кўлларининг энг йириклари тоғ тизмасининг Қирғизистон қисмида тўпланган. Улардан энг машҳурлари Қорасубашикўл, Қиллакўл, Игрикўл, Чачакўл, Чуқуркўл, Харамкўл, Бакаликкўл ва айниқса, чуқурлиги 245 м гача бўлган катта Сари-Челек кўлидир. Чотқол тизмасида шаршаралар ҳам жуда кенг тарқалган. Уларнинг шаклланишига ён бағирларнинг умумий тиклиги ёрдам беради.

Чотқол тизмасининг гидрологияси

Катта Чимён ёнбағридаги Оқсой оқими.	Сувга тўлган Майдантал ўз сувларини Пскомга олиб боради.	Чотқолнинг қуйи оқими.	Сари-Челек кўли.

Иқтисодий қиймати

Милоддан аввалги ИИ-И минг йилликларда Чотқол тизмасида одамлар яшаган, буни унинг атрофидан топилган петроглифлар тасдиқлайди. Қадимги аҳоли овчилик, деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланган. Иқтисодиётнинг бундай тузилмаси ХХИ асргача сақланиб қолди (овчиликнинг солиштирма улушининг камайиши билан). Деҳқончилик пасттекисликларда, айниқса Фарғона водийсига туташ ҳудудларда кенг тарқалган. Бу ерда ғалла етиштирилган, боғдорчилик ва узумчилик билан шуғулланилган. Чотқол тизмаси этагида Чорвоқ сув омбори яратилди. Тоғ тизмасининг икки томонидаги қишлоқ хўжалиги ҳудудлари — Ўзбекистондаги Тошкент воҳаси, Ўзбекистон ва Қирғизистондаги Оҳангарон ва Фарғона водийлари тоғ довонлари орқали ўтувчи автомобил йўллари билан боғланган.

Чотқол тоғлари аҳолиси асосан қўй ва йилқичилик билан шуғулланади. Юқори тоғли яйловларнинг кўпчилиги пиёдалар ёки транспорт воситалари ҳаракатлана олмаслигини ҳисобга олсак, йилқичилик ҳанузгача маҳаллий ҳаётда муҳим рол ўйнайди. ХХ асрнинг охиридан бошлаб туризм тобора муҳим рол ўйнай бошлади. Угом-Чотқол миллий боғи экотуризм марказларидан бири бўлиб, қўриқланмаган ерларда ов ишқибозларини жалб қилган ҳолда халқаро туризм ривожлантирилмоқда. Муҳим дам олиш маскани Катта Чимён тоғи яқинида жойлашган. Бир қатор баланд тоғли санаторийлар ва тоғ-чанғи курортлари мавжуд. Чотқол тизмасининг этагида Чорвоқ сув омбори соҳилида ва Оҳангарон водийсида дам олиш масканлари мавжуд.

Чотқол тизмасида инсон фаолияти

Катта Чимён Тоғ яйловидаги сурув.	Чорвоқ сув омбори	Қояга чиқиш	Чимён тоғ-чанғи курорти.	Сари-Челек кўли бўйидаги асаларизор.