1995-йил. Англия—Колумбия ўйини. Зарба бераётган Ҳигуита

„Чаён зарбаси“ (инглизча: сcорпион киcк, реверсе биcйcле киcк, баcк ҳаммер киcк, испанча: Эл эсcорпиóн) — дарвозабон ёки футболчи томонидан сакраган ҳолатда тўпга товони билан зарба бериш усули. Зарба ижроси кўриниш жиҳатидан ўз ўлжасига ҳужум қилаётган чаённи эслатганлиги сабабли шундай номланган[1]. Колумбиялик дарвозабон Рене Ҳигуита футболдаги ушбу техниканинг муаллифи ва илк ижрочиси ҳисобланади[2]. Учрашувдан сўнг, дарвозабон таваккал қилгани учун жамоадошларидан узр сўраган ва журналистларга берган интервюси давомида шундай деган: „Бу зарбани мажбурликдан ижро этганман, ўзимни кўрсатиш учунмас. Агар қўлим билан ушлашга интилганимда гол ўтазишим мумкин эди“[3][4]. „Чаён зарбаси“ телевидениеда қайта-қайта эфирга узатилди, матбуотда ушбу зарба ҳақида мақолалар чоп этилди[5].

Ташқи видеофайллар
Ҳигуита ижросида чаён зарбаси (1995).
Кейлор Навас ижросида чаён зарбаси (машʻулотда).
Оливиэр Гироуд ижросида чаён зарбаси (2017).

Илк марта ижро этилиши

Зарба бераётган чаён тасвири
Рене Ҳигуита 2007-йилда

1995-йил 6-сентябрда „Wемблей“ стадионида бўлиб ўтган Англияга қарши ўртоқлик учрашуви биринчи бўлимининг 21-дақиқасида „Телба“ (испанча: Эл Лоcо) лақаби билан танилган колумбиялик дарвозабон Рене Ҳигуита 16 000 га яқин британиялик ва 4 000 га яқин колумбиялик томошабинлар кўз ўнгида футбол тарихида илк бор „чаён зарбаси“ни амалга оширди[6]. Британиялик футболчилардан бири Колумбия терма жамоасининг жарима майдончасида офсайдга тушиб қолди. Буни кўрган ён ҳакам байроқчасини кўтаришга ҳозирлик кўраётган эди (бошқа версияга кўра, у ҳатто байроқни кўтарган, лекин бош ҳакам байроқ кўтарилганини пайқамаган[6]). Тўп Жамиэ Редкнаппнинг узатмасидан сўнг, офсайддаги футболчи тарафга эмас Рене Ҳигуита қўриқлаётган дарвоза томон йўл олган[3]. Ҳаводан келаётган тўпни кўрган дарвозабон уни кўздан қочирмаслик учун бир неча қадам орқага чекинган. Сўнг, ўлжасига зарба беришга тайёрланаётган чаён каби эгилиб тўпни қайтаради. Ҳигуита тўпни ўз устидан ўтишига имкон беради. Кейин эса кутилмаганда товони билан тўпни қайтариб юборади[6].

Футболчилар ва журналистлар томонидан билдирилган муносабатлар

Колумбия терма жамоасининг ҳужумчиси Ивáн Валенcиано ҳам ўша вазиятда ҳамма қатори дарвозабоннинг тўпни қўли билан ушлаб олишини кутганлиги айтиб ўтган. Баҳсда иштирок этган яна бир колумбиялик футболчи — Фаустино Асприлланинг таъкидлашича, шу пайтда иккала жамоа футболчилари ҳам ҳакамга қараб, унинг ҳуштак чалишини кутишган[6]. Британиялик футбол журналисти Жонатҳан Wилсон ХХ—ХХИ асрларнинг энг яхши дарвозабонлари ҳақидаги муаллифлик китобида Ҳигуита амалга оширган сейв ҳақида шундай деган:

„Ажойиб ижро. Ҳа, бу ҳаракат кулгили кўриниши мумкин. Лекин голсиз ўйинни мухлислар кейинчалик эслашлари учун Ҳигуитанинг сейвидан бошқа сабаб топа оласизми? Унинг ҳаракатлари Англия-Колумбия учрашувини тарихда қолдирди.“

— Жонатҳан Wилсон, [7]

Россиялик машҳур дарвозабон — Игор Акинфеэв: „Мен Рене Ҳигуитанинг машҳур „чаён зарбасини“ кўрганимда: „Бу одам телба! Умуртқаси синмагани унинг омади“ — деганман“[7].

Эътироф этилиши

2008-йилда Англиянинг Фоотй Бооц портали томонидан ўтказилган сўров натижаларига кўра, „чаён зарбаси“ футбол тарихидаги энг яхши финт деб топилди[6]. Британиянинг „Спорт“ журнали Ҳигуитанинг сейвини спорт тарихидаги энг муҳим воқеликлар рейтингида 93-ўринга жойлаштирган[8]. Россиядаги кўп жилдли „Футбол энсиклопедияси“ муаллифлари Ҳигуитанинг бу ҳаракати барча даврлардаги энг ажойиб сейв эканлигини таъкидлашган. Диэго Марадона ажойиб сакрашни яна бир бор кўриш учун хайлашув ўйинида Ҳигуитага қарши ўйнаган[9].

Ҳаракатнинг такрорланиши

Кейинроқ турли жамоалар футболчилари Ҳигуитанинг ҳаракатини такрорлашди. Роналдинҳо ва унинг дўстлари Бразилия чемпионати юлдузларига қарши ўртоқлик учрашуви ўтказишди. Мазкур учрашувда Бразилиянинг „Сан Паулу“ клуби дарвозабони Сидãо томонидан чаён зарбаси амалга оширилганлиги ҳақида хабар берилди[10]. 2018-йилда Германиянинг „СВ Сандҳаусен“ клуби яримҳимоячиси Мануэл Стиэфлер „Бочум“ дарвозасига[11], Туланинг „Арсенал“ клуби ҳужумчиси Лука Đорđэвиć эса „Оренбург“ дарвозасига „чаён зарбаси“ усулида тўп киритишган[12]. Франсиялик футболчи Оливиэр Гироуд 2017-йилнинг 1-январида „Арсенал“ клуби таркибида „чаён зарбаси“ усулида „Кристал Пелас“ дарвозасини ишғол қилди[13].

Муаллифлик учун баҳслар

Ҳигуитанинг ўзи бундай сейвни амалга ошириш ғояси болаларнинг тўп билан машқ қилишини томоша қилганда пайдо бўлганини айтган:

Болалар ҳар доим мени илҳомлантирган. Кўпинча кўчада уларнинг қайчи услубини машқ қилишаётганини кўрар эдим. Болаларга бу ҳаракатни тескарисига амалга ошириш яхшироқ бўлишини айтганман.

— Рене Ҳигуита, [14]

Колумбиянинг „Эл Тиэмпо“ газетаси мухбири Пабло Ромеронинг таъкидлашича, Ҳигуита биринчи марта чаён зарбасини 1990-йил „Фрутиñо“ алкоголсиз ичимликлар рекламасида кўрган ва беш йил давомида зарба йўллашни машқ қилган. Колумбиялик собиқ футболчи Вícтор Аристизáбал: „Одамлар Ҳигуита чаён зарбасини ўша куни стадионнинг ўзида ўйлаб топган дейишади. Лекин ундай эмас. У ҳар куни чаён зарбасини машқ қиларди ва бизга имкон бўлиши билан сейвни расмий ўйин давомида амалга оширишга тайёрланётганини айтган[а]. Бу кутилмаган ҳолат. Лекин биз қачондир шундай бўлишини билар эдик“, – деган[6]. Вícтор Аристизáбалнинг ўзи 1993-йил 30-майда Чилига қарши ўйинда чаён услубида гол урган[6][16]. Парагвайлик футболчи Роберто Cабаñас ҳам 1983-йилда Американинг „Неw Ёрк Cосмос“ клуби сафида шундай гол урган. Бундан анча олдин, 70-йилларда немис дарвозабони Сепп Маиэр чаён зарбасини амалга оширган. Аммо, у расмий ўйинда эмас, балки машғулотларда мазкур зарбани амалга оширган. 2012-йилда мексикалик Ҳуго Сáнчез „Реал Мадрид“ сафида ҳаракат қилаётган пайтда бу ҳаракат („чаён зарбаси“)ни ўйлаб топганини, аммо ўйин пайтида ижро эта олмаганлигини айтган[б]. Сáнчез бу ҳаракатни „хачир зарбаси“ деб атаганди. „Ушбу техникани машҳур қилган Ҳигуитага раҳмат айтаман. Уни мен ўйлаб топдим“, — дейди Сáнчез[6].

Жанубий Америка футбол конфедерациясининг расмий сайти „чаён зарбаси“нинг муаллифи сифатида „Индепендиэнте“ клуби сафида ҳаракат қилган парагвайлик ҳужумчи — Арсенио Эриcони кўрсатган. Эриcо 1934-йилнинг августида Аргентина чемпионати доирасида „Боcа Жуниорс“ клубига қарши баҳсда чаён услубида зарба берган[18]. Кейинчалик, финт Лотин Америкаси футболида „беланчак“ (испанча: баланcинес) номини олди. Парагвайлик журналист Алберто Cандиа Арсенио Эриcодан кейин финтни такрорлаган футболчилар рўйхатини тузди. Рўйхатдан Алфредо Ди Стефано ҳам жой олган[16].

Муаллифликка даъвогар футболчилар

Изоҳлар

  1. ↑ Ҳигуита ко'пинча о'йинни финтлар ва узатмалар билан безашга ҳаракат қилган, ҳужумга ўтган, жарима зарбаларини амалга оширган. Футболчилик фаолияти давомида рақиблари дарвозасига 44 тўп киритган. — [15]
  2. ↑ Эл Тиэмпо газетасининг ёзишича, шундай бўлишига қарамай Сáнчез Австриянинг Тирол Иннсбруcк клубига қарши о'ртоқлик учрашувида мазкур зарбани амалга оширган. — [17]

Манбалар

  1. ↑ Никитина 2010, с. 253.
  2. ↑ Энсиклопедия 2013, с. 93.
  3. ↑ 3,0 3,1 Егоров, Илья „«Если бы Игита не дотянулся, то этот момент стал бы большим позором на всю его жизнь». История вратаря, который перешагнул через наркотики и жизнь в гетто, чтобы навсегда стать звездой ЁуТубе“. мосcоw-питер.миртесен.ру. Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  4. ↑ Файзиев, Даврон „Дарвозабон ижросидаги «чаён зарба»га 26 йил тўлди (видео)“. стадион.уз (7-сентябр 2021-йил). Қаралди: 23-июл 2023-йил.
  5. ↑ Алексей Матвеев. „Сборная Колумбии. Авантюрист Игита изобрёл «удар-скорпион»“. www.спорт-эхпресс.ру. Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Пабло Ромеро. „Эл 'эсcорпиóн' де Ҳигуита, межор жугада де ла ҳисториа, cумпле 20 аñос“ (Испанча). Эл Тиэмпо (5-сентябр 2015-йил). Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 Уилсон 2016.
  8. ↑ 100 мост меморабле спортинг моменц: 91—100. // Тҳе Гуардиан : газета. — 2001.
  9. ↑ Энсиклопедия 2013, с. 381.
  10. ↑ „Вратарь "Сан-Паулу" исполнил "удар скорпиона". Видео“. Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  11. ↑ Вальханская, Наталья. „Немецкий футболист забил впечатляющий гол «ударом скорпиона».“. ТВ «Звезда» (2018-йил 22-март). Қаралди: 2019-йил 12-март.
  12. ↑ „Нападающий «Арсенала» Джорджевич забил «Оренбургу» «ударом скорпиона».“. Телеканал «РТ» (2018-йил 27-октябр). Қаралди: 2019-йил 12-март.
  13. ↑ „Видео: “Арсенал” футболчиси Оливе Жиру “чаён зарбаси” билан гол урди“ (2017-йил 2-январ). Қаралди: 2023-йил 22-июл.
  14. ↑ 14,0 14,1 Адам Шерголд. „Рене Ҳигуита wоwед тҳе wорлд wитҳ ҳис 'сcорпион киcк' wҳиле плайинг фор Cоломбиа агаинст Энгланд ат Wемблей 20 еарс аго“ (Инглизча). Тҳе Даилй Маил (7-сентябр 2015-йил). Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  15. ↑ Егоров, Илья „«Если бы Игита не дотянулся, то этот момент стал бы большим позором на всю его жизнь». История вратаря, который перешагнул через наркотики и жизнь в гетто, чтобы навсегда стать звездой ЁуТубе“. мосcоw-питер.миртесен.ру. Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  16. ↑ 16,0 16,1 Орландо Асcенcио. „Эл эсcорпиóн / Лас 10 межорес жугадас дел фúтбол“ (Испанча). Эл Тиэмпо (23-март 2018-йил). Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  17. ↑ Орландо Асcенcио. „Эл эсcорпиóн / Лас 10 межорес жугадас дел фúтбол“ (Испанча). Эл Тиэмпо (23-март 2018-йил). Қаралди: 22-июл 2023-йил.
  18. ↑ „А 20 анос атрáс, Ренé Ҳигуита универсализава а "жогада до эсcорпиãо"“ (пт). CОНМЕБОЛ (2015, сетембро 7). Қаралди: 2019-йил 12-март.

Адабиётлар

  • Футбол. Энциклопедия. Авторский коллектив: А. В. Елагин, Д. А. Еремин, В. С. Петров, А. В. Савин (руководитель коллектива и редактор), А. П. Шкурин, В. А. Яковлев.. М: Человек, 2013 — 912-бет. ИСБН 978-5-906131-05-8.