Cheklanmagan monarxiya
Чекланмаган монархия[1] (абсолютизм) — монархиянинг ўзига хос тарзда ҳукмронлик қиладиган шакли. Бундай монархия шароитида қирол ёки малика ҳокимияти одатда конституция билан чегараланади (замонавий даврдан бошлаб). Бироқ, чекланмаган монархия давлатларда қирол ёки малика ҳеч қандай чегараланмаган ва мутлақ ҳокимиятга эга бўлишган ва баъзи мамлакатларда бу тузум ҳозир ҳам сақланиб қолмоқда.[2].

Умумий тавсиф
Европада чекланмаган монархия Франсия инқилоби ва Биринчи жаҳон урушидан кейин сезиларли даражада пасайиб кетди ва бу ҳодисалар халқ суверенитети тушунчасига асосланган ҳукумат назарияларининг оммалашишига олиб келди. Бугунги кунда мутлақ монархияларга Бруней, Эсватини, Уммон, Саудия Арабистони, Ватикан ва Бирлашган Араб Амирликлари каби давлатлар мисол бўла олади.[3][4][5][6][7][8]
Тарихда монархия
Усмонли империясида Султон давлат устидан чекланмаган (мутлақ) ҳокимиятга эга эди ва ўз халқи томонидан „Буюк подшоҳ“ маъносини англатувчи падишаҳ ҳисобланган. Кўпгина султонлар ўзларининг унвонларида акс эттирилган самовий номлар орқали мутлақ ҳокимиятга эга эдилар, масалан, „Ердаги Худонинг сояси“. Шунингдек, Қадимги Месопотамияда, Оссурия, Бобил ва Шумернинг кўплаб ҳукмдорлари ҳам мутлақ монархлар бўлган.
Хитой империяси кўплаб императорлар Осмон фарзандлари номи остида мутлақ ҳокимиятга эга эдилар. Колумбгача бўлган Америкада Инклар Империясини қуёш илоҳи ва халқлар устидан мутлақ ҳукмдор худо Интининг ўғли деб таърифланадиган ҳужкронлар бошқарган. Жосеон сулоласи ва қисқа муддатли Империя давридаги Корея ҳам мутлақ монархия эди, гарчи Шимолий Кореядаги Ким сулоласи ҳозирда ҳам амалда монархия ҳисобланади.[9]
Сўнгги ўзгаришлар
- Демократлашув
Илгари мутлақ монархияларга эга бўлган кўплаб давлатлар, масалан, Иордания, Қувайт ва Марокаш конституциявий монархияга ўтишди. Бироқ, ушбу давлатларда монарх ҳали ҳам улкан ҳокимиятни сақлаб қолган, ҳаттоки баъзи чоралар билан парламентнинг сиёсий ҳаётга таъсирини чегаралаб қўймоқда[10][11][12].
Бутанда давлат бошқаруви 2003-йилда Цҳогдуга режалаштирилган парламент сайловлари ва 2008-йилда Миллий Ассамблея сайловларидан кейин мутлақ монархиядан конституциявий монархияга ўтди.
Непалда конституциявий бошқарув ва Непал фуқаролар уруши, маочилар қўзғолони ва 2001-йилдаги Непал қироллик қирғини билан боғлиқ тўғридан-тўғри бошқарув ўртасида бир қанча ўзгаришлар сабабли Непал монархияси 2008-йил 28-майда бекор қилинган[13].
Тонгада қирол 2010-йилгача Қонунчилик Ассамблеясини мутлоқ назорат қилган.
- Монархлашув
Лихтенштейн монарх ҳокимиятини кенгайтириш томон юрди: Лихтенштейн шаҳзодасига 2003-йилда Лихтенштейн Конституциясига ўзгартиришлар киритиш бўйича референдумдан сўнг кенгайтирилган ваколатлар берилди, бу эса ББCнинг шаҳзодани „яна мутлақ монарх“ деб таърифлашига сабаб бўлди[14].
Манбалар
- ↑ Леопарди, Гиаcомо. Зибалдоне. Фаррар Страус Гироух [оригинал 1898], 2013 — 1438-бет. ИСБН 978-0374296827.
- ↑ Ҳаррис, Натҳаниал. Сйстемс оф Говернмент Монарчй (эн). Эванс Бротҳерс, 2009. ИСБН 978-0-237-53932-0.
- ↑ Степҳенс, Мичаэл. „Қатар: регионал баcкwатер то глобал плаер“. ББC Неwс (2013-йил 7-январ).
- ↑ „Қ&А: Элеcтионс то Оман'с Cонсултативе Cоунcил“. ББC Неwс (2011-йил 13-октябр).
- ↑ Cавендиш, Маршалл. Wорлд анд Иц Пеоплес: тҳе Арабиан Пенинсула, 2007 — 78-бет. ИСБН 978-0-7614-7571-2.
- ↑ „Сwазиланд профиле“. ББC Неwс (2018-йил 3-сентябр).
- ↑ „Стате Департменц“. Ватиcанстате.ва. 2013-йил 2-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 25-январ.
- ↑ „Ватиcан то Эмиратес, монарчс кеэп тҳе реинс ин модерн wорлд“. Тҳе Тимес оф Индиа. 2013-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Чои, Санг-ҳун. Интериор Спаcе анд Фурнитуре оф Жосеон Уппер-cласс Ҳоусес. Эwҳа Wоманс Университй Пресс, 27-октабр 2017-йил — 16-бет. ИСБН 9788973007202. „Жосеон wас ан абсолуте монарчй“
- ↑ Тусалем, Роллин Ф. (16-сентабр 2021-йил). „Брингинг тҳе Легислатуре Баcк Ин: Эхамининг тҳе Струcтурал Эффеcц оф Натионал Легислатурес он Эффеcтиве Демоcратиc Говернанcе“. Говернмент анд Оппоситион (инглизча). 1–25-бет. дои:10.1017/гов.2021.32. ИССН 0017-257Х.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Тарттер, Жеан Р. „Говернмент анд политиcс“, . Мороccо, а cоунтрй студй, Ареа Ҳандбоок Нелсон: . Фореигн Ареа Студиэс: Тҳе Америcан Университй, 1986 — 246–247-бет. ОCЛC 12749718. „Бй 1985 тҳе легислатуре аппеаред то ҳаве беcоме море фирмлй эстаблишед анд реcогнизед ас а бодй ин wҳич нотаблес репресентинг аутҳентиc форcес ин тҳе политиcал спеcтрум cоулд аддресс натионал иссуэс анд проблемс. Бут ит ҳад нот гаинед реал аутономй ор а диреcт роле ин тҳе шапинг оф говернмент полиcиэс." [...] "Ин спите оф иц формаллй дефинед роле ин тҳе лаwмакинг анд будгетарй проcессес, тҳе парлиамент ҳад нот эстаблишед ицелф ас ан индепендент бранч оф говернмент, оwинг то тҳе рестриcтионс он иц cонститутионал аутҳоритй анд тҳе доминатинг инфлуэнcе оф тҳе кинг. Тҳе фаcт тҳат тҳе кинг ҳас беэн абле то говерн фор лонг периодс бй заҳир афтер диссолвинг тҳе легислативе бодй ҳас фуртҳер ундерсcоред тҳе маргиналитй оф тҳе чамбер.“
- ↑ Рафаяҳ, Шакир. „Wҳат роле фор политиcал партиэс ин Жордан?“ (эн). Араб Wеэклй (29-январ 2022-йил). Қаралди: 25-март 2022-йил.
- ↑ Шарма, Гопал. „Непал аболишес cентуриэс-олд Ҳинду монарчй“ (эн). Реутерс (2008-йил 29-май). Қаралди: 2020-йил 1-декабр.
- ↑ „Лиэчтенстеин принcе wинс поwерс“. ББC Неwс (2003-йил 16-март). Қаралди: 2015-йил 26-октябр.
Ҳаволалар
- Андерсон, Перри. Абсолютистик давлатнинг насл-насаби. Лондон: Версо, 1974.
- Белофф, Макс. Абсолутизм даври 1660-йилдан 1815-йилгача (1961)
- Блум, Жером ва бошқалар. Европа дунёси (1970-йил 1-жилд) 267-466-бетлар
- ——. ИХ асрдан ХИХ асргача Россияда лорд ва деҳқон. Принcетон, НЖ: Принcетон Университй Пресс, 1951-йил.
- Киммел, Майкл С. Абсолутизм ва унинг норозиликлари: ХВИИ асрдаги Франсия ва Англияда давлат ва жамият. Ню-Брунсвик, НЖ: Транзаксия китоблари, 1988-йил.
- Меттам, Рожер. Луи ХИВ давридаги Франсиядаги ҳокимият ва фраксия. Ню-Ёрк: Блаcкwелл Публишерс, 1988-йил.
- Миллер, Жон (таҳрир.). ХВИИ аср Эвропада абсолютизм. Ню-Ёрк: Палграве Макмиллан, 1990-йил.
- Уилсон, Питер Х. Марказий Эвропада абсолютизм. Ню-Ёрк: Роутледге, 2000-йил.
- Змоҳра, Хилай. Эвропада монархия, аристократия ва давлат — 1300-1800. Ню-Ёрк: Роутледге, 2001-йил