Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Chernogoriya va yevro

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Черногория Жанубий-Шарқий Европадаги давлат бўлиб, у Европа Иттифоқи, Еврозона аъзоси эмас ва у билан расмий пул келишувига эга эмас. лекин у (Косово билан бирга) бир томонлама евро Еврони қабул қилган икки ҳудуддан бири ҳисобланади[1]. Бу шуни англатадики, евро у ерда қонуний тўлов воситаси эмас, аммо ҳукумат ва аҳоли томонидан унга тўлов воситаси сифатида қаралади[2].

Тарихи

ХХ асрнинг бошларида, қисқа муддатли Черногория Қироллиги даврида ҳукумат 1906-йилдан 1918-йилгача Черногория перперини жорий қилди. Бироқ, бошқа хорижий валюталар параллел равишда ишлатилган, масалан, Австрия крони[3]. 1922-йилдан 1941-йилгача Серблар, Хорватлар ва Словенлар Қироллигининг бир қисми сифатида, кейинчалик Югославия Қироллиги деб номланувчи Черногория мамлакатнинг расмий пул бирлиги Югославия диноридан фойдаланган[3].

Асосий мақола: Деуцче Марк
5000 динорлик банкнот (1985)

Черногория Иккинчи жаҳон урушидан кейин Югославия Социалистик Федератив Республикаси таркибига киргач, у Югославия пул-кредит сиёсатига боғланган ва 1999-йилгача Югославия динорини расмий пул бирлиги сифатида ишлатган[4] СФРЙ парчаланганидан сўнг, 1992-йилда собиқ аъзо республикалар - Черногория ва Сербия Югославия Федератив Республикасини туздилар. Янги мамлакатда пул тизими қайта марказлаштирилди, унда Черногория Миллий банки ўз автономиясини йўқотди ва қароргоҳи Белградда жойлашган Югославия Миллий банкининг минтақавий идорасига айланди[5].

Ҳар қандай ҳуқуқий давлат ва молиявий интизом мавжуд бўлмаганлиги сабабли бошқариш осон бўлган юқори даражадаги пул ва молиявий марказлашув ўрнатилди ва бу 1992—1994-йилларда гиперинфляцияга олиб келди[6]. Икки собиқ Югославия республикасида умумий бозорнинг қулаши ва бир вақтнинг ўзида уруш бошланганидан сўнг, Сербия ва Черногориядаги ойлик инфляция даражаси 1992-йил феврал ойида 50% ни ташкил этди ва ўша йилнинг июн ойида 100% га этди[6]. Бу жиддий ва узоқ давом этган гиперинфляцияни келтириб чиқарди, бу эса минтақанинг вайронагарчиликка олиб келди[7]. Югославия динори дунёдаги энг ёмон ишлаётган валюталардан бири ҳисобланади[8].

Деуцче Марк

100 маркали банкнот

1999-йил бошида ҳукумат Черногориянинг иқтисодий манфаатларини ва унинг пул мустақиллигини ҳимоя қилиш йўлини излай бошлади[9]. Ҳукумат икки томонлама валюта тизимини ўрнатди, унга кўра, динор ҳам, Германия маркаси ҳам қўлланади. Бу қарор, асосан, Югославия Миллий банкининг беқарор, кенгайтирувчи пул-кредит сиёсати позицияси билан боғлиқ эди.[10][11].

Долларизациянинг жорий этилиши, шунингдек, Черногория пул-кредит, молия ва банк секторларидаги вазиятнинг яхшиланиши фуқароларнинг янги пул режимига ишончини оширишга олиб келди[5]. 2001-йил январ ойидан бошлаб мамлакат Германия маркасини ягона қонуний тўлов воситаси сифатида олишга қарор қилди[12], чунки Германия маркасининг этарли миқдори муомалада бўлган ва шу сабабли миллий валюта сифатида Динордан фойдаланишга ҳожат йўқ эди[12].

Евро

Эвро тангалар ва турли номиналдаги банкноталар

2002-йил 1-январда евро купюралари ва тангалари кўпгина Европа мамлакатларида, шу жумладан Германияда расмий пул бирлиги бўлган Германияда расман муомалага киритилди[13]. Шундай қилиб, немис маркаси евро қабул қилингандан сўнг дарҳол қонуний тўлов воситаси бўлишни тўхтатди. Ушбу воқеалардан сўнг 2002-йил бошида Черногория еврони расмий ва бир томонлама қабул қилиш тўғрисида қарор қабул қилди[14]. Асосий мотивлар аввалгидек эди - пул барқарорлигини таъминлаш ва олдинги ўн йилликларда кузатилган юқори/гипер инфляциянинг олдини олишда давом этиш ва бошқаларни ўз ичига олади[15]. Ҳозиргача Черногория ва Европа Марказий банки ўртасида евродан расмий валюта сифатида фойдаланишни маъқуллайдиган расмий алоқалар ёки келишувлар мавжуд эмас.

Тангалар

Еврозона мамлакатлари умумий тангасига эга бўлиб, унда Европа харитасини тасвирлайди, лекин олд томонида ўз дизайни мавжуд, яъни ҳар бир танга бир вақтнинг ўзида муомалада турли хил дизайнларга эга. Еврони валюта сифатида ишлатадиган тўртта Европа микродавлати (Андорра, Монако, Сан-Марино ва Ватикан Сити)[а][16] ҳам олд томонида ўз дизайни билан тангалар зарб қилиш ҳуқуқига эга[17].

Эврозона аъзоларидан фарқли ўлароқ, Черногория ўзининг евро тангаларини зарб қилиш ҳуқуқига эга эмас ва шунинг учун тангаларнинг ўзига хос миллий томони йўқ. Аксинча, улар муомалада бўлган векселлар ва тангаларга боғлиқ.

Европа Иттифоқи позицияси

Черногория евродан миллий валюта сифатида фойдаланишни бошлаганида, Европа Марказий банки дастлаб бу қадамга эътироз билдирмади[18]. Бироқ, ўшандан бери Европа Комиссияси ва ЭCБ Черногориянинг евродан бир томонлама фойдаланишидан норозилигини билдирди, Европа Комиссияси матбуот котиби Амелиа Торрес 2007-йилда "Эврони қабул қилиш шартлари аниқ, Бу, биринчи навбатда, Европа Иттифоқига аъзо бўлишни англатади” деб таъкидлайди[19]. Шунингдек, Европа Иттифоқи билан Барқарорлаштириш ва ассоциация тўғрисидаги битимга илова қилинган Декларацияда шундай ёзилган: “Еврони бир томонлама жорий этиш Шартномага тўғри келмайди”. 2010-йилда Черногория расмий номзод мақомини олганига қарамай[20], Европа Иттифоқи Черногорияда еврони бекор қилиш масаласини кўтаришда давом этди[21]. Кейинчалик евролаштириш Европа Комиссияси томонидан ўзига хос ёндашув орқали эътироф этилди, бу евролаштириш еврони жорий қилиш пайтида мамлакатда мавжуд бўлган „фавқулодда вазиятлар“ туфайли содир бўлганлигини ҳисобга олади[22]. Натижада, Черногория евро валютасидан қонуний тўлов воситаси сифатида фойдаланишда давом этмоқда ва имкон қадар тезроқ Европа Иттифоқига қўшилишга умид қилмоқда.

Черногория позицияси

Черногория Марказий банки расмийлари бир неча бор Европа институтлари Черногориядан Европа Иттифоқига кириш тартиб-қоидаларининг бир қисми сифатида ЭРМ қоидаларига қатъий риоя қилишини кутишларини бир неча бор таъкидладилар[23]. 2009-йилда Черногория Марказий банкининг бош иқтисодчиси Никола Фабрис фикрича, еврони қабул қилганда вазият бошқача бўлганини ва кейинги босқичда бир томонлама равишда еврони қабул қилишни кўриб чиқаётган бошқа давлатлар, жумладан Босния ва Герцеговина, Европа Иттифоқи санксияларига дуч келган бўларди ва агар улар шу ҳолатда давом эцалар, аъзо бўлиш жараёни тўхтатиларди[23].

Евродан фойдаланишга оид баҳс таҳлилчилар томонидан қўшилиш бўйича музокаралар чоғида ҳал қилиниши кутилган эди[24]. Дипломатларнинг таъкидлашича, Черногория ўз мамлакатида евро муомаласини тўхтатишга мажбур бўлиши даргумон[18]. 2013-йилда Черногория молия вазири Радоже Зуги “кейинроқ еврога қайтиш учун ўз валютасига қайтиш иқтисодий жиҳатдан мантиқсиз бўлишини” та’кидлади[25]. Бунинг ўнига, у Черногорияга еврони сақлашга рухсат берилишига умид қилмоқда ва „Черногория ҳукумати еврони сақлаш учун бир қатор муҳим шартларга жавоб беради, масалан, фискал қоидаларга риоя қилиш“ га ваъда берди.

Жорий ҳолат

2007-йилда Черногория Европа Иттифоқи билан Барқарорлик ва Ассоциация шартномасини имзолади[26]. кейин 2008-йил декабр ойида аъзолик учун ариза топширди ва ниҳоят 2010-йилда расмий номзод мақомини олди[20]. 2012-йилда Черногория Ғарбий Болқоннинг амалдаги олтита давлати орасидан Европа Иттифоқи билан а’зо бўлиш бўйича музокараларни бошлаган биринчи давлат бўлди ва кўплаб расмийларнинг фикрича, у Европа Иттифоқига а’зо бўлиш йўлида етакчи ҳисобланади[27].

Давом этаётган музокараларнинг бир қисми сифатида Европа Иттифоқи ушбу мисли кўрилмаган ҳолат билан шуғулланиши керак бўлади, унга кўра, умумий валютадан аллақачон фойдаланаётган, барча мажбурий иқтисодий шартларни бажармасдан туриб, Европа Иттифоқи ва Еврозонага қўшилишга интилмоқда. Ушбу шартлар (конвергенция мезонлари) маълум бир мамлакатнинг евро ҳудудининг пул режимига интеграциялашувига тайёр бўлишини таъминлаш учун Европа Иттифоқининг фаолияти тўғрисидаги шартноманинг 140 (1) моддасида белгиланган[28]. Иқтисодий яқинлашувнинг 4 та мезони мавжуд[29]:

  1. Нархларнинг барқарорлиги : инфляция даражаси энг яхши натижаларга эришган 3 та аъзо давлат даражасидан 1,5 фоиз пунктдан юқори бўлиши мумкин эмас.
  2. Соғлом ва барқарор давлат молияси : Ҳукумат тақчиллиги ЯИМнинг 3% дан юқори бўлиши мумкин эмас. Давлат қарзи ЯИМнинг 60% дан ошмаслиги керак.
  3. Айирбошлаш курсининг барқарорлиги : номзод камида 2 йил давомида ЭРМ ИИ марказий курсидан кучли оғишларсиз ва ўз валютасининг еврога нисбатан икки томонлама марказий курсини девалвация қилмасдан камида 2 йил давомида валюта курси механизмида (ЭРМ ИИ) иштирок этиши керак.
  4. Узоқ муддатли фоиз ставкалари : Узоқ муддатли фоиз ставкаси нарх барқарорлиги нуқтаи назаридан энг яхши 3 та аъзо давлат ставкасидан 2 фоиз пунктдан юқори бўлмаслиги керак.

Бундан ташқари, евро ҳудудига қўшилиш учун номзодлар ўзларининг миллий қонунлари ва қоидалари ўзларининг миллий марказий банкларининг мустақиллигини таъминлаши ва низомлари шартномалар қоидаларига мувофиқлигини ва Европа Иттифоқи низомларига, Марказий банк ва Европа марказий банклари тизимига мос келишини таъминлаши керак.

Маастрихт шартномаси Европа Иттифоқининг барча аъзолари яқинлашув мезонлари бажарилгандан кейин евро ҳудудига қўшилишларини назарда тутади.

Бугунги кунга келиб, Черногориянинг Европа Иттифоқига ва кейинчалик Еврозонага аъзолигига йўли ҳали ҳам ноаниқ. Баъзи экспертларнинг фикрича, бундай вазиятда яқинлашув мезонлари Черногориянинг Европа Иттифоқига аъзолиги учун қўшимча шарт сифатида белгиланиши ва мамлакат Иттифоққа қўшилишидан олдин бажарилиши керак[30].

Яна қаранг

Изоҳлар

  1. ↑ Андорра, Монаcо, Сан Марино, анд Ватиcан Cитй ҳаве формал агреэменц wитҳ тҳе ЭУ то усе тҳе эуро ас тҳеир оффиcиал cурренcй анд иссуэ тҳеир оwн cоинс.

Манбалар

  1. ↑ наме="иҳт">„Эуро усед ас легал тендер ин нон-ЭУ натионс – Бусинесс – Интернатионал Ҳералд Трибуне – Тҳе Неw Ёрк Тимес“. иҳт.cом. 2008-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-март 2020-йил.
  2. ↑ „Тҳе эуро оуциде Эуропе“. Эуропеан Cентрал Банк. Қаралди: 3-март 2020-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Моней ин Монтенегро тҳроугҳ ҳисторй“. Cентрал Банк оф Монтенегро www.cбcг.ме. Қаралди: 22-март 2020-йил.
  4. ↑ Фабрис, Н. (2014) “Тҳе Ҳисторй оф Моней ин Монтенегро”, Cентрал Банк оф Монтенегро анд Фаcултй оф Эcономиcс, Белграде Университй. Жоурнал оф Cентрал Банкинг Тҳеорй анд Праcтиcе, пп. 5-18
  5. ↑ 5,0 5,1 Лиэбсчер, К., Чристл, Ж., Моослечнер, П., Ритзбергер-Грüнwалд, Д. (2005) “Эуропеан Эcономиc Интегратион Анд Соутҳ-Эаст Эуропе: Чалленгес Анд Проспеcц”, Эдwард Элгар Пуб, пп. 155-176
  6. ↑ 6,0 6,1 Богетиc, З., Петровиc, П., Вужосевиc, З.,(1999) “Тҳе Югослав Ҳйперинфлатион оф 1992-1994: Cаусес, Дйнамиcс, анд Моней Супплй Проcесс”, „Югославиа: Монтенегро Адопц Герман Марк Ас Cурренcй“. Жоурнал оф Cомпаративе Эcономиcс. Қаралди: 22-март 2020-йил.
  7. ↑ Тҳаер Wаткинс. „Тҳе Wорст Эписоде оф Ҳйперинфлатион ин Ҳисторй: Югославиа 1993-94“. Сан Жосе Стате Университй. 7-декабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-март 2020-йил.
  8. ↑ Стеве Ҳ. Ҳанке. „Тҳе Беаутй оф а Параллел Cурренcй“. CАТО Институте. Қаралди: 22-март 2020-йил.
  9. ↑ „Моней ин Монтенегро тҳроугҳ ҳисторй“. www.cбcг.ме Cентрал Банк оф Монтенегро. Қаралди: 22-март 2020-йил.
  10. ↑ Ö. Олгу (2011) „Эуропеан Банкинг: Энларгемент, Струcтурал Чангес анд Реcент Девелопменц“. Палграве Маcмиллан Студиэс ин Банкинг анд Финанcиал Институтионс
  11. ↑ Регулатион он тҳе Усе оф тҳе Герман Марк ас тҳе Меанс оф Паймент Wитҳ а Виэw то Протеcтинг тҳе Эcономиc Интересц оф Монтенегро (Оффиcиал Газетте оф тҳе РМ, но. 41/99 анд 22/00)/Службен весник на РМ, бр. 41/99 и 22/00
  12. ↑ 12,0 12,1 „Югославиа: Монтенегро Адопц Герман Марк Ас Cурренcй“. рферл.орг. Қаралди: 19-март 2020-йил.
  13. ↑ „Инитиал чангеовер (2002)“. Эуропеан Cентрал Банк. Қаралди: 22-март 2020-йил.
  14. ↑ Разми, А.,(2018) “Монтенегрўс Унилатерал Эуроизатион”, УМАСС Амҳерст Эcономиcс Wоркинг Паперс 2018-13, Университй оф Массачусетц Амҳерст, Департмент оф Эcономиcс.
  15. ↑ Wинклер, А., Маззаферро, Ф., Нерлич, C., Тҳиманн, C., (2004). „Оффиcиал долларисатион/эуроисатион - мотивес, феатурес анд полиcй имплиcатионс оф cуррент cасес.“ Оccасионал Папер, Эуропеан Cентрал Банк.
  16. ↑ „Агреэменц он монетарй релатионс (Андорра, Монаcо, Сан Марино, анд Ватиcан Cитй)“. Эуропеан Cоммунитиэс. Қаралди: 3-март 2020-йил.
  17. ↑ „Натионал сидес оф эуро cоинс“. Эуропеан Cоммиссион. Қаралди: 19-март 2020-йил.
  18. ↑ 18,0 18,1 „ЭУ то қуэстион Монтенегро'с усе оф эуро“. эуобсервер.cом. Қаралди: 5-март 2020-йил.
  19. ↑ „ЭУ то wарн Монтенегро он эуро“. фт.cом. Қаралди: 5-март 2020-йил.
  20. ↑ 20,0 20,1 „Cоммиссион Опинион он Монтенегро'с апплиcатион фор мембершип оф тҳе Эуропеан Унион“. Эуропеан Cоммиссион. Қаралди: 3-март 2020-йил.
  21. ↑ „ЭУ прижети Cрнож Гори укиданжем эура: Нисте способни за наšу валуту“ (ҳр). Индех.ҳр. Қаралди: 5-март 2020-йил.
  22. ↑ „Cоммиссион Стафф Wоркинг Доcумент - Монтенегро 2019 Репорт“. Эуропеан Cоммиссион. Қаралди: 21-март 2020-йил.
  23. ↑ 23,0 23,1 „Монтенегро Wарнс Агаинст Унилатерал Эуро Адоптион (Упдате1)“. Блоомберг.cом. 6-апрел 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-март 2020-йил.
  24. ↑ „ЭУ Wарнс Монтенегро овер тҳе Эуро“. балканинсигҳт.cом. Қаралди: 3-март 2020-йил.
  25. ↑ „Монтенегро'с пеcулиар патҳ то ЭУ мембершип“. дw.cом. Қаралди: 6-март 2020-йил.
  26. ↑ „Стабилисатион анд Ассоcиатион Агреэмент бетwеэн Монтенегро анд тҳе Эуропеан Унион“. Cоунcил оф тҳе Эуропеан Унион. Қаралди: 3-март 2020-йил.
  27. ↑ „Монтенегро – а леад cандидате фор ЭУ аccессион“. Эуропеан Парлиамент. Қаралди: 21-март 2020-йил.
  28. ↑ „Cондитионс фор жоининг тҳе эуро ареа: cонвергенcе cритериа“. Эуропеан Cоунcил.. 2024-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-март 2020-йил.
  29. ↑ „Cонвергенcе cритериа“. Эуропеан Cоунcил. Қаралди: 19-март 2020-йил.
  30. ↑ „Монтенегро'с эхпериэнcе wитҳ унилатерал эуроизатион“. обсерwаторфинансоwй.пл. Қаралди: 6-март 2020-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Chernogoriya_va_yevro" dan olindi