Chezare Lombrozo

Marko Edzekiya (Chezare) Lombrozo (ital. Marco Ezechia Lombroso, Cesare Lombroso; 1835-yil 6-noyabr, Verona, Avstriya imperiyasi — 1909-yil 19-oktabr, Turin, Italiya qirolligi) — italyan psixiatri va oʻqituvchi, kriminologiya hamda jinoyat huquqida antropologik yoʻnalish asoschisi hisoblanadi. Uning asosiy gʻoyasi „tugʻma jinoyatchi“ nazariyasiga borib taqaladi.

Lombrozoning kriminologiya faniga qoʻshgan hissasi shundaki, u tadqiqot obyektini jinoyatning oʻzidan uni sodir etgan shaxs — jinoyatchiga qaratdi va bu masalaga antropologiya nuqtai nazaridan yondashdi. U ayrim tashqi, oson ajralib turadigan disrafik belgilar asosida shaxsning jinoyatchilikka patologik moyilligini aniqlashga oid bir qator amaliy tavsiyalarni ishlab chiqdi.

Biroq Lombrozoning jinoyatchilikka tugʻma moyillik haqidagi qarashlari keyinchalik ilmiy doiralarda koʻp marotaba tanqid qilingan.

Biografiyasi

U 1835-yil 6-noyabrda Verona shahrida boy yahudiy oilasida tugʻilgan. U Arone Lombrozo va Dzefora Levi oilasidagi olti farzandning uchinchisi edi. Dastlab Padua, Vena va Parij universitetlarida adabiyot, tilshunoslik hamda arxeologiyani oʻrgandi, biroq keyinchalik rejalari oʻzgarib, 1859-yilda armiya safida jarroh sifatida faoliyat boshladi. 1866-yilda u Paviya shahrida taklif etilgan lektor etib tayinlandi, 1871-yilda esa Pesarodagi ruhiy kasalliklar shifoxonasiga rahbarlik qildi. 1876-yilda Turin universitetida sud tibbiyoti va jamoat gigiyenasi professori boʻldi. Aynan shu yili u oʻzining eng muhim va taʼsirli asari — „L’Uomo delinquente“ („Jinoyatchi inson“) ni yozdi. Ushbu asar italyan tilida besh marta nashr etilgan va keyinchalik Yevropaning turli tillariga tarjima qilingan.

1862-yildan boshlab Paviya universitetida professor lavozimida faoliyat yuritgan, 1896-yildan esa Turin universitetida psixiatriya professori, 1906-yildan esa shu universitetda jinoyat antropologiyasi boʻyicha professor boʻlgan.

U 1909-yilda Turin shahrida vafot etgan.

Oilasi

Uning qizi Paola (1871–1954) — italyan yozuvchisi, sotsializm va feminizm tarafdori boʻlib, uning asarlari asosan ijtimoiy masalalar hamda bolalar psixologiyasiga bagʻishlangan. Lombrozoning nabirasi Nora esa fizik Bruno Rossi bilan turmush qurgan.

Ilmiy faoliyati

Chezare Lombrozo fransuz psixiatri B. O. Morel qarashlarining (Morelning degeneratsiya — „inqiroz“ haqidagi taʼlimoti) izdoshi edi. U oʻzining biologik xulosalariga, ayniqsa tashqi morfologik belgilar (bosh suyagi shakli, quloq suprasining noodatiy tuzilishi va boshqalar)ga tayangan holda, bu belgilar jinoyatchilarga xos deb hisoblagan.

Lombrozoning fikricha, huquqiy normalarni buzuvchilar jismoniy va ruhiy jihatdan „gʻayritabiiy“ tashkil topgan, alohida turdagi insonlar boʻlib, jinoyat ularning tugʻma xususiyatlari va atavizm (ajdodlarga xos belgilar qayta namoyon boʻlishi) natijasidir. U bunday shaxslar uchun jinoyat qilish muqarrar deb hisoblagan va jazolash ularni tuzatolmaydi, degan fikrni ilgari surgan. Shu bois, jamiyat uchun xavfli boʻlgan bunday shaxslarni nomaʼlum muddatga qamash va hatto koʻpincha oʻlim jazosi qoʻllash zarur, deb hisoblagan. Lombrozo tugʻma jinoyatchilikka moyil shaxslarni „homo delinquent“ (lotincha — „qoidani buzuvchi inson“) deb atagan. Bu atama uning 1876-yilda chop etilgan mashhur asari — „Jinoyatchi inson“ (L’Uomo delinquente) nomi bilan ham bogʻliq.

Shuningdek, Lombrozo „siyosiy jinoyatlar“ni ham alohida ajratib koʻrsatgan va ularning ildizini ham jinoyatchining biologik tabiatida deb izohlagan. Unga koʻra, „oddiy“ inson tabiatiga yangilikka nisbatan nafrat (mizoneizm) xos boʻlsa, yangilikni sevish (filoneizm) esa „tugʻma jinoyatchilar“ga xos kasallik sifatida talqin qilingan.

Lombrozo kriminologiyada keng qoʻllanilgan „jinoyatchilikka moyillik formulasi“ni ham ishlab chiqqan. Ushbu formulaga koʻra, sudlangan shaxslarning antropologik belgilarining oʻrtacha koʻrsatkichlari voyaga yetmaganlar orasida spirtli ichimlik isteʼmoli darajasi bilan solishtiriladi. Olingan natija shartli „E“ koʻrsatkichiga koʻpaytirilib, umumiy qonuniyat sifatida talqin etiladi. Bu yondashuv jinoyatchilik sabablarini aniqlashga qaratilgan boʻlib, yakunda u inson tanasining ayrim qismlari oʻlchamlariga bogʻlab izohlangan.