Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Chihuahua

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Чиҳуаҳуа ёки испанча: Чиҳуаҳуэñо ўйинчоқ кўринишидаги итнинг мексика зоти. У Мексиканинг Чиҳуаҳуа штати учун номлаган ва барча ит зотларининг энг кичиги ҳисобланади[1]. Одатда у ҳамроҳ уй ҳайвони ёки намойишлар учун боқилади.

Тарихи

ДНК тадқиқотларига кўра, маҳаллий америкалик итлар Шимолий Америкага Сибирдан тахминан 10 000 йил олдин кириб келган. Биринчи европаликлар келгунигача тахминан 9000-йил давомида итлар назорат қилинган. Бу контактли итлар деярли йўқолиб кетган ноёб генетик наслни намойиш этди[2]. 2020-йилда нашр этилган қадимги ит геномларининг кетма-кетлигига асосланган тадқиқотларга биноан бу мустамлакачиликдан олдинги аждод белгилар икки мексикалик зотда сақланиб қолган. Чиҳуаҳуада эса тахминан 4% белгилар сақланган (Холоитзкуинтлида 3%)[3].

Мустамлака ёзувларида ХИХ асрнинг бошларида кичик, деярли туксиз итлар ҳақида ёзилган. Шундай ёзувлардан бирида ҳақида ХВИ асрдаги конкистадорлар уларни кейинчалик Чиҳуаҳуа деб номланувчи минтақада кўп топадилар[4]. 1520-йилда ёзган мактубида Ҳернан Кортес Азтеклар кичик итларни озиқ-овқат сифатида боқишган ва сотишганлиги ёзилган[5].

Америка Кеннел клуби биринчи марта 1904-йилда Техаслик Х. Райнорга тегишли бўлган Мидгет чиҳуаҳуани рўйхатдан ўтказган[6][7].

Хусусиятлари

Кийик бош ко'ринишдаги Чиҳуаҳуа
Profile of apple-head dog
Олма бошли чиҳуаҳуа

Чиҳуаҳуа баъзи кеннел клублари томонидан тан олинган энг кичик зотдир[8]. Регистрлар томонидан белгиланган жорий зот стандартлари итнинг бош суягини „олма боши“ ёки „олма гумбази“ шаклини белгилайди[9]. Чиҳуаҳуа деярли ҳар қандай ранг кўринишларида учрайди[10]. Олма гумбазли чиҳуаҳуаларнинг катта, юмалоқ кўзлари ва баланд, кескин юмалоқ бош суягига ўрнатилган катта, тик қулоқлари бор[8]. Тўхташ жойи яхши аниқланган бўлиб, тумшуқ бош суяги билан учрашадиган жойда 90 градуслик бурчак ҳосил қилади[11]. Боши текис, кўзлари кенгроқ ўрнатилган, қулоқлари каттароқ ва узунроқ. Ингичка оёқлари бўлган кекса „кийик“ типидаги итлар рўйхатга олиниши мумкин, аммо кийик боши рақобатда алоҳида тур ҳисобланмайди. Кийик бошли итнинг зот стандартидан четга чиқиши хато деб ҳисобланган[9][11].

Бу ит учун зот стандартлари одатда баландликни белгиламайди, фақат вазн ва уларнинг умумий нисбатларининг тавсифлайди. Одатда, баландлик 15 ва 23 см[8] бўлади, аммо баъзи итларнинг бўйи 12 дан 15 см гача ўсади. Британия ва Америка зоти стандартлари чиҳуаҳуа вазни 5.9 лб (2.7 кг) дан ошмаслиги кераклигини таъкидлайди[8].

Британия стандарти оғирлиги 4–6 лб (1.8–2.7 кг) ҳисобланади. 2009-йилда „агар иккита итнинг тури бир хил бўлса, шунча кам тарқоқлик итга афзаллик берилади“ деган банд олиб ташланди[12] ва Федератион Cйнологиқуэ Интернатионале стандарти бўйича 1,5 дан 3,0 гача бўлган итларни 3,3 ва 6,6 лбс деб ҳисобланади ва кичикроқ бўлса-да, шоу ҳалқасида қабул қилинади[13].

Уй ҳайвонлари чиҳуаҳуалари (кўргазма итлари сифатида эмас, балки ҳамроҳ сифатида етиштирилган ёки сотиб олинганлар) кўпинча бу вазндан юқори бўлади, агар улар катта суяк тузилмаларига эга бўлса ёки ортиқча вазнга рухсат берилса, ҳатто 10 лб (4.5 кг) дан кўп бўлиши мумкин[8]. Бу меёрлар ҳаммаси ҳам уларнинг наслли Чиҳуаҳуас эмаслигини англатмайди. Улар фақат бир конформасён кўрсатиш киритиш учун талабларига жавоб бермайди. Катта ўлчамли чиҳуаҳуалар баъзи энг яхши ва энг ёмон қон гуруҳларига ажратилади. Катта наслдор урғочиларда дистосия (тўсиқли туғилиш) камроқ учрайди. Кўпгина селекционерлар чиҳуаҳуаларни иложи борича кичикроқ кўпайтиришга ҳаракат қилишади, чунки „чой пиёла“ ёки „майда чой пиёла“ катталигида сотиладиганлар юқори нархларни талаб қилади[14].

84 та давлатнинг йирик кинеология клубларини ифодаловчи Халқаро Cйнологиқуэ Федератион федерацияси лекели кўринадиган палто (ит кўйлаги) моделини намойиш қилди[13]. 2007-йил май ойида Кеннел Cлуб мас’ул ген билан боғлиқ соғлиқ учун хавфлар туфайли ушбу рангга эга бўлган кучукчаларни рўйхатдан ўтказмасликка қарор қилди. Ўша йилнинг декабр ойида зотдор итларни дисквалификация қилиш учун зот стандартига расман ўзгартириш киритди[15].

Бошқа кўплаб кичик итлар каби Чиҳуаҳуа ҳам одамларга ва бошқа итларга нисбатан ўртача даражадан юқори тажовузкорлик кўрсатиши мумкин.

Саломатлиги

Чиҳуаҳуа бир нечта неврологик касалликларга генетик мойилликка эга. Улар орасида атлантоаксиял беқарорлик, сероид липофуссиноз, туғма карлик, туғма гидросефалия, мушак дистрофияси, некротизан менингоэнсефалит ва нейроаксонал дистрофия учрайди[16][17]. 2001-йилда итларнинг периодонтал касалликларини рентгенологик текширишда чиҳуаҳуа ўрганилган олти зот ичида энг кам касал эканлиги аниқланди[18][19]. Медиал пателлар люксациясига мойиллиги бор деб ҳисобланади[20].

Чиҳуаҳуадаги ўлимнинг асосий сабаби юрак етишмовчилиги эканлиги аниқланди. Юрак етишмовчилиги касалликлари уларнинг ёшлик йилларида содир бўлиши эҳтимоли кўпроқ. Юрак касалликларининг 75%и клапанларнинг бузилиши билан боғлиқ. Уларнинг қон оқимини тартибга солувчи моддалар вақт ўтиши билан деформацияланади. Деформация йиллар давомида кучайиб боради ва уларнинг қонининг қопқоқ атрофидан оқишига олиб келади, бу эса охир-оқибат юракни зўриқтиради ва ўлимга сабаб бўлиши мумкин[21].

Чиҳуаҳуа ўн икки йил ёки ундан кўпроқ йил умр кўриши мумкин[22].

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе 25 Смаллест Дог Бреэдс“. Америcан Кеннел Cлуб. Қаралди: 26-январ 2021-йил.
  2. ↑ Нí Леатҳлобҳаир, Мáире; эт ал. (Жулй 6, 2018). „Тҳе эволутионарй ҳисторй оф догс ин тҳе Америcас“. Сcиэнcе. 361 (6397): 81-85. Бибcоде:2018Сcи…361…81Н[сайт ишламайди]. дои:10.1126/сcиэнcе.аао4776. ПМC 7116273. ПМИД 29976825. С2CИД 206663458.
  3. ↑ Бергстрöм, Андерс; эт ал. (2020). „Оригинс анд генетиc легаcй оф преҳисториc догс“. Сcиэнcе. 370 (6516): 557-564. дои:10.1126/сcиэнcе.аба9572. ПМC 7116352. ПМИД 33122379. С2CИД 225956269.
  4. ↑ Педро Баптиста Пино й Жуан Лопез Cанcелада, Эхпосиcиóн суcинта й сенcилла де ла Провинcиа дел Нуэво Мéхиcо й отрос эсcритос. Эд. Жесус Паниагуа Перез. Валладолид: Жунта де Cастилла / Леóн: Универсидад де Леóн, 2007, п. 244: „эвен ин тҳе десерт тҳе тинй догс cоулд бе фоунд, ҳунтинг рац, миcе, анд лизардс.“ Тҳе фоотноте тҳат фоллоwс аллудес то старвинг Cонқуистадорес репортедлй ҳунтинг анд стеwинг тҳе догс (Универсидад Вераcрузана, Арқуиво Виэжо, ХХВИ.2711).
  5. ↑ „Ҳернан Cортéс: фром Сеcонд Леттер то Чарлес В, 1520“. Фордҳам Университй. 2014-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-март 2014-йил.
  6. ↑ Cоиле, C. (2013). Чиҳуаҳуас: Эверйтҳинг абоут пурчасе, cаре, нутритион, беҳавиор, анд траининг. Ҳауппауге, НЙ: Барронъс Эдуcатионал Сериэс, п. 7: „Онлй ин 1904 дид тҳе Америcан Кеннел Cлуб (АКC) регистер иц фирст Чиҳуаҳуа; а тотал оф фиве wере регистеред тҳат еар.“
  7. ↑ „Чиҳуаҳуа Ҳисторй: Фром Азтеc Треасуре то Популар Cомпанион“ (инглизча). Америcан Кеннел Cлуб (6-январ 2022-йил). Қаралди: 28-сентабр 2022-йил.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Чарлотте Wилcох „Қуиcк Фаcц“, . Тҳе Чиҳуаҳуа. Cапстоне, 1-апрел 1999-йил — 4–5-бет. ИСБН 978-0-7368-0158-4. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Wалкер, Жоан Ҳустаcе. Тҳе Эверйтҳинг Чиҳуаҳуа Боок: А Cомплете Гуиде то Раисинг, Траининг, Анд Cаринг фор Ёур Чиҳуаҳуа. Адамс Медиа, 2006 — 16–18-бет. ИСБН 9781440523687. Қаралди: 2019-йил 15-июн. 
  10. ↑ Америcан Кеннел Cлуб Чиҳуаҳуа паге, ретриэвед он Жулй 29, 2007.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Оффиcиал Стандард оф тҳе Чиҳуаҳуа“. Қаралди: 12-ноябр 2019-йил.
  12. ↑ „Тҳе Кеннел Cлуб“. тҳекеннелcлуб.орг.ук. 2017-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-октабр 2013-йил.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Чиҳуаҳуа стандард“. Фéдéратион Cйнологиқуэ Интернатионале (28-июл 2009-йил). Қаралди: 25-октабр 2011-йил.
  14. ↑ Сеговиа, Стаcей Смитҳ. „Рунт оф тҳе литтер“. Тҳе Леаф Чрониcле (21-март 2004-йил).
  15. ↑ „Кеннел Cлуб бреэд стандард“. Тҳекеннелcлуб.орг.ук (15-май 2006-йил). 2009-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14-август 2009-йил.
  16. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед деwей
  17. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед уфаw
  18. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед аcта
  19. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед жсап
  20. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед гоугҳ
  21. ↑ „Cаринг фор ёур Чиҳуаҳуа“. wпвет. Қаралди: 3-март 2023-йил.
  22. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед дк 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Chihuahua" dan olindi