Ziyosfera

Chimyon kurorti

Чимён – Тошкент вилояти Бўстонлиқ тумани Чимён қишлоғи яқинидаги тоғ курорти. Тошкент шаҳридан 90 км шарқда, Чатқол тизмасининг этакларида, Чимёнсой водийсида жойлашган. Декабрдан мартгача тоғ чанғи мажмуаси ва канатлар ишлайди. Баҳор, ёз ва кузда пиёда саёҳат қилиб туристик ва алпинизм йўл кўрсатувчидан фойдаланиш мумкин. Дам олиш маскани 1879-йилда ташкил этилган. ХВИИИ асрнинг 80-йилларидан Чимён иқлимий ва шифобахш курорт сифатида танилган. Курорт 1400-1450 м баландликда жойлашган. Ёзи иссиқ, қуруқ (июлнинг ўртача температураси 20°С), қиши ўртача юмшоқ (январнинг ўртача ҳарорати 5 °C) бўлади. Йилига ёғингарчилик миқдори 790 мм ни ташкил этади[1].

Чимён
Skyline of Chimyon
Мамлакат Ўзбекистон
Туман Бўстонлиқ
Маркази баландлиги 3309 м

Этимологияси

„Чимён“ сўзи – „яшил жой“, „майсазор“ маъносини англатади. Бу сўз 1353-йилда Ҳофиз Хоразмий қаламига мансуб, Олтин Ўрда адабий тилида ёзилган „Мухаббатнома“ адабий ёдгорлигида учрайди. Рус сайёҳи Филипп Ефремов 1811-йилда нашр этилган китобида Ўрта Осиё бўйлаб қилган саёҳатларини таърифлаб, „чимён“ни „яшил“ деб таржима қилинишини кўрсатди[2][3].

Тарихи

Чимён курорти 1879-йилда Россия ҳарбий қўмондонлиги томонидан қурилган ҳарбий санитария-гигиена стансияси сифатида ташкил этилаган[4][5][6]. Ўша пайтда Тошкент, Андижон, Хўжанд ва Қўқон ҳарбий гарнизонлари безгакдан катта зарар кўрган. Ҳаттоки айрим бўлинмаларда аскарларнинг 90% гача ҳарбий хизматдан четда қолиши мумкин эди. Яна бир муаммо ёзда текисликдаги ноқулай иқлим шароити „чилла“ эди. Ушбу муаммоларни ҳал қилиш учун ёзда қўшинларни шаҳарлардан юқори жойларга олиб чиқиш ва ҳарбий санитария стансияларини ташкил этишга қарор қилинди. Шундай қилиб, Каспийбўйи минтақасида Хайробод, Самарқанд вилоятида Ура-Тўба, Сирдарё вилоятида Чимён санитар-гигиена стансиялари пайдо бўлди.

Чимён. Курортнинг умумий кўриниши (тахминан 1910-йиллардаги откритка)

1878-йилда Туркистондаги рус императорлик армиясининг бош ҳарбий санитар инспектори Эмилий Околов Тошкент яқинидаги тоғларда Британия армияси ва Британия Ҳиндистони инглиз армияси томонидан қурилган тоғ стансияларига ўхшаш санитария стансиясини қуришни таклиф қилди. Ҳар томонлама изланишлардан сўнг Чимён ҳудуди танланди. Околов Чимённинг ёздаги мўтадил ҳарорати ва тиниқ ҳавосининг шифобахш хусусиятларини таъкидлади. 1879-йилда Туркистон генерал-губернатори Константин Кауфман Чимёнда аскарларни даволаш пункти ташкил этиш тўғрисида буйруқ берди. 1879-йилнинг ёзидаёқ Туркистон ҳарбий округи қўмондонлиги биринчи марта Тошкент ҳарбий госпиталининг Чимён ҳудудида „иситма ва бошқа оғир касалликларни“ даволаш учун вақтинчалик бўлимини очди. Беморларга қимиз билан муолажа қилинди ва натижа нисбатан ижобий деб баҳоланди[7]. 1880-йилда „ижобий тажриба туфайли“ шифохона бўлими қайта очилди ва ўша йили 304 беморни қабул қилди. 1882-йилда ҳарбий бўлим Чимёнда касалхона, казарма ва бошқа хўжалик эҳтиёжлари учун бинолар қуришни бошлади. 1883-йилда касаллар учун қамишдан қилинган казармалари қурилди. Кейинчалик 8 та бино, бундан ташқари ҳаммом, ошхона, новвойхона, устахона (ҳарбий кийим ва жиҳозлар омбори) қурилди[8]. Барча бинолар камида 1930-йилларнинг бошларига қадар бузилмаган. Ҳарбий бўлим Чимённи Тошкент билан боғлайдиган тупроқ йўлни доимо ушлаб турди. Стансия ҳудуди икки қисмга бўлинган: бири ҳарбийлар томонидан ишлатилган, иккинчиси хусусий шахсларга ривожлантириш учун ижарага берилган.

Қўқон хони Худоёрхннинг кенжа ўғли Ибн Яминбек Худоёрхоновнинг хотирасига кўра, 1893-йилдан бошлаб Чимён Тошкентдаги руслар учун ёзги уй вазифасини ўтаган. Май ойининг охиридан бошлаб Чимёнда 100 га яқин оилалар тўпланиб, шаҳарда иссиқлик сезиларли даражада пасайиб, август ойи келгунча у ерда қолишган[9].

Иван Геер ўзининг „Туркистон бўйича қўлланма“ (1901) асарида шундай ёзади:

„Ёзги аҳолининг севимли жойи шаҳардан 80-90 верст узоқликда жойлашган Чимён дарасидир. У ерда маҳаллий гарнизон учун санаторий ташкил этилган бўлиб, ҳар йили уни тузатиш учун қуйи даражадаги амалдорлар жўнатилади. Амалдорларга дам олувчиларга ёрдам берадиган тиббиёт ходимлари ҳамроҳлик қилади. Улар ўз маблағлари ҳисобидан қурилган казармаларда ёки қўшни қирғизларнинг ўтовларига жойлаштирилади. Йиғилган пулдан фойдаланиб, дам олувчилар ўзлари учун қулайликлар яратадилар: йўлни суғориш учун хизматчилар ёллашади, сойларни кесиб ўтиш учун кўприклар қурадилар, тунда ёритиш учун чироқлар ўрнатадилар, болалар ўйнаши учун ўйин майдончасини қурадилар ва баъзида катталар рақсга тушади. Дам олувчилар келиши билан Чимёнда кундалик бозор, бир нечта озиқ-овқат расталари ва қимиз савдоси очилади. Бозорда сайр қилиш учун отларни ва яшаш учун белгиланган жойга ўрнатиш учун ўтовларни ижарага олиш мумкин. Тошкентдан извошда саёҳат 25 рубл, аравада 5 дан 6 рублгача туради. Дам олиш мавсуми очилиши муносабати билан Тошкент билан алоқа қилиш учун Чимён шаҳрида гелиограф стансияси ташкил этилган. Стансия ҳарбий бўлимнинг тасарруфида бўлиб, почта алоқаси билан ҳам таъминлайди“[10].

Гелиограф стансияси кўзгулар тизими бўлиб, унинг ёрдамида қуёш нури Тошкент Астрономия расадхонасига йўналтирилган ва хабарлар Морзе алифбосида узатилган[11].

Княз В. И. Масалскийнинг ёзишича, ҳатто Сирдарё вилояти генерал-губернатори ва маъмурияти ҳам ёзда дам олиш учун Чимёнга келган[12]. Октябр инқилобидан олдин Чимёнда 40 тагача шахсий ёзги дала ҳовлилар бўлиб, улардан тошкентлик бой руслар фойдаланган.

Инқилобдан кейин курорт миллийлаштирилиб, Туркистон соғлиқни сақлаш халқ комиссарлиги тасарруфига ўтказилган. 1923-йилда Чимён давлат аҳамиятига эга курорт деб эълон қилинди[5].

1883-йилда қурилган ҳарбий казармалар 1924—1929-йилларда таъмирланиб, хоналарга бўлинган, тупроқ поллар ёғоч полларга алмаштирилган. 3 врачлик хонаси бўлган абулатория, беморлар ва хизматчилар учун уйлар, гидроэлектр стансия, электр ваннаси, души ва бассейнига эга қуёш нурида даволаш клиникаси, 300 ўринли овқатланиш хонаси, ошхона, театр, дўкон ва дорихона қурилган. Сантехника ва электр таъминоти мавжуд. Тошкент билан автобус қатнови йўлга қўйилган (сафар вақти 4-5 соат)[5].

Жойлашуви ва географияси

Чимёндаги совет меҳмонхонаси

Чимён тоғ-чанғи сайёҳлик мажмуаси Тошкентдан 85 км узоқликда, Чатқол тизмасининг этакларида, 1600 метр (5249 фут) баландликда, шарқий томондан Тошкентни ўраб турган Ғарбий Тян-Шан тоғларида жойлашган. Ушбу чанғи марказида меҳмонхона мажмуалари ва коттежлар мавжуд.

Чимён ўзининг гўзаллиги ва шифобахш хусусиятлари учун „Ўзбек Швейсарияси“ деб номланади[манба керак]. Тоғ ён бағирлари реликт арча ўрмонлари билан қопланган. Тоғлар ва тепаликлардан сойлар оқиб ўтади. ҲавосисСон-саноқсиз гуллар ва ўтларнинг муаттар ҳидига эга.

Тоғли ҳудуднинг асосий чўққиси – Катта Чимён (3309 м) улкан юлдузнинг чўққисига ўхшайди, ундан қояли чўққилар билан безатилган ён бағирлари нурлари ҳар томонга тарқалади.

Денгиз сатҳидан 3000 метрдан ортиқ баландликка кўтарилган Тян-Шан тоғлари қишда тоғ этагига тушадиган абадий қор билан қопланган.

Тавсифи

Чимён тоғларида жойлашган тоғ-чанғи курорти

Чимёнда дор йўли мавжуд. Унинг узунлиги 800 м, энг юқори нуқтаси 1925 м баландликда. Қуйи ва юқорининг баландлиги фарқи: 275 м. Маршрут узунлиги 1500 м.

Чимёнда чанғи мавсуми декабр ойининг охири, январ ойининг бошларида бошланади ва унчалик узоқ давом этмайди – март ойининг ўрталарида ёпишқоқ, нам қор туфайли чанғи учиш қийинлашади. Чанғи учиш учун идеал вақт феврал ойидир.

Чимёндаги сўқмоқлар қор кўчкиси ўралари жойлашишини ҳисобга олган ҳолда қурилган, шунинг учун бу йўллар амалда хавфсиз ҳисобланади. Аммо Белдорсой сўқмоғи ҳақида бундай деб бўлмайди. Гап шундаки, йўналишнинг юқори қисмида хавфсиз йўналишдан четга чиқиш ва қор кўчкиси хавфи мавжуд ҳудудга тушиб қолиш жуда осон. Бундан ташқари, аҳён-аҳёнда баландликда кучли туманлар учраб туради. Туманда йўналишни йўқотиш жуда осон ва тоғнинг кўлами жуда катта. Шунинг учун, Қумбелга чиқаётганда овози баланд ҳуштак олиб чиқиш фойдали.

Чимён оромгоҳини янги Амирсой тоғ-чанғи курорти билан ягона тизимга бирлаштириш режалаштирилган.

Манбалар

  1. ↑ Большая советская энциклопедия. Москва: Советская энциклопедия, 1969—1978. 
  2. ↑ Хорезми. Мухаббат-Наме. Москва: Издательство восточной литературы, 1961 — 114, 163, 185-бет. 
  3. ↑ Ефремов Ф.С.. Странствование Филиппа Ефремова въ Киргизской степи, Бухарии, Хивъ, Персии, Тибетъ и Индии и возвращение его оттуда чрезъ Англию въ Россию, Казань, 1811 — 146-бет. 
  4. ↑ Всеподданнейший отчет о действиях Военного Министерства за 1880 год. Санкт-Петербург: Военное Министерство, 1882 — 70-бет. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Александров, В. А.. Киргизия и её курортные богатства // Климатический курорт Чимган. Москва: Советская Азия, 1931 — 322—339-бет. 
  6. ↑ Жефф Саҳадео. Руссиан Cолониал Соcиэтй ин Ташкент, 1865--1923. Блоомингтон & Индианаполис: Индиана Университй Пресс, 2007 — 71-бет. 
  7. ↑ Д-р Евсеев Р. И. Исторический очерк развития курортного дела в Средней Азии// Проф. Александров, В. А. Киргизия и её курортные богатства. Москва: Советская Азия, 1931 — 95—96-бет. 
  8. ↑ Всеподданнейший отчет о действиях Военного Министерства за 1883 год. Санкт-Петербург: Военное Ведомство, 1885 — 73—74-бет. 
  9. ↑ Остроумов, Н. П.. Сарты : этнографические материалы. Вып.3. Ташкент: Типо-лит. торг. дома "Ф. и Г. бр. Каменские", 1895 — 171-бет. 
  10. ↑ Гейер И.И.. Путеводитель по Туркестану 1-е изд., Ташкент, 1901 — 210—211-бет. 
  11. ↑ Благовещенский А. В.. Из воспоминаний о работе в первом университете в Средней Азии. / Сборник воспоминаний «Память трудных дорог». Ташкент: Укитувчи, 1980 — 5—55-бет. 
  12. ↑ Россия. Полное географическое описание нашего Отечества // Т. 19 : Туркестанский край / cоставил князь В. И. Масальский. Санкт-Петербург: Изд. А. Ф. Девриена, 1913 — 620-бет.  





"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Chimyon_kurorti" dan olindi