Chirchiq GES
41°30′13.8″Н 69°36′39.8″Э / 41.503833°Н 69.611056°Э
| Чирчиқ ГЕС | |
|---|---|
| Мамлакат |
|
| Жойлашуви | Ўзбекистон |
| Дарё | Чирчиқ |
| Каскад | Чирчиқ-Бўзсув сувенергетика тракти |
| Бошқарувчиси | „Ўзбекгидроэнерго“ АЖ |
| Мақоми | Амалда |
| Қурилиши бошланган йил | 1932 |
| Агрегатлар ишга тушган йиллар | 1940, 1952, 1956 |
| Асосий тавсифи | |
| Йиллик электр энергияси ишлаб чиқариши | 466 |
| Электростансия тури | деривацион |
| Қисман кучланиш | 35,5 |
| Электр қуввати, МВт | 84 |
| Ускуналар тавсифи | |
| Турбиналар сони | Радиал-ўқли турбина |
| Турбиналар сони ва русуми | 4×РО 122-ВМ-305 |
| Турбиналардан чиқиш, м³/с | 4×68,5 |
| Генераторлар қуввати , мегаватт | 4×21 |
| Асосий иншоот | |
| Тўғон тури | мавжуд эмас |
| Шлюз | мавжуд эмас |
| Тақсимловчи қурилма | 35 кВ |
| Харита | |
Ф. Г. Логинов номидаги Чирчиқ ГЕС (Комсомол ГЕСи, ГЕС-7) – Ўзбекистондаги гидроэлектр стансия, Чирчиқ шаҳрида. Чирчиқ дарёсида (Чирчиқ ГЕСлар Деривация канали) жойлашган, Чирчиқ-Бўзсув ГЕСлар каскади, Чирчиқ ГЕСлари гуруҳи таркибига киради. Ўзбекистондаги энг қадимги электр стансияларидан бири, 1940-йилда ишга туширилган. Стансияга давлат номидан „Ўзбекгидроэнерго“ АЖ эгалик қилади[1].
Стансия тузилиши
Чирчиқ гидроэлектр стансияси дервация канали шаклидаги табиий оқим билан таъминланган бурилишга эга, иншоот таркибида тўғон йўқ. Электр стансиясининг ўрнатилган қуввати 84 МВт, ўртача йиллик электр энергияси ишлаб чиқариш прогнози 466 миллион кВт/соатни ташкил этади. У Чирчиқдан сув олиш ва уни чўкиндилардан тозалашни таъминлайдиган юқори сатҳда жойлашган Товоқсой ГЕС билан ягона гидроэнергетика мажмуасининг бир қисми ҳисобланади. Стансияга қуйидагилар киради[1][2][3]
- Узунлиги 7046 м бўлган, бир вақтнинг ўзида Товоқсой ГЕС учун сув чиқариш канали бўлиб хизмат қиладиган деривация канали;
- Бўш турган сув оқими;
- Босимли ҳовуздан сув чиқаргич;
- Тўрт ипли металл турбинали сув ўтказгич, ҳар бир ипнинг диаметри 4,5 м ва узунлиги 88,4 м;
- ГЕС биноси;
- Сув чиқиб кетиш канали;
- Чирчиқ дарёсидаги сув оқими иншооти.
ГЕС биносида ҳар бирининг қуввати 21,4 МВт бўлган тўртта вертикал гидроагрегат жойлашган. Гидроагрегатлар перванел диаметри 3 м, ўтказувчанлиги 68,8 м³/с бўлган РО 122-ВМ-305 радиал эксенел турбиналар билан жиҳозланган бўлиб, сув оқимининг 35,5 метргача баландлигида ишлайди. Стансия электроэнергияси энерго тизимга 35 кВ кучланишли очиқ коммутатор (ОСД) орқали тизим орқали берилади[1][2][4].
Тарихи
1932-йил 28-апрелда Меҳнат ва мудофаа кенгаши икки гидроэлектр стансиядан иборат Чирчиқ энергетика мажмуасини, шунингдек, генерация қилинган электр энергиясинин асосий истеъмолчиси бўлиши керак бўлган азотли ўғитлар заводини қуришни маъқуллади. Стансиялар ва завод қурилиши учун „Чирчиққурилиш“ – „Ўзбекгидроэнергоқурилиш“ давлат бошқармаси тузилиб, 1934-йилда „Чирчиққурилиш“ давлат қурилиш-монтаж трестига айлантирилди. Чирчиқ гидроэнергетика мажмуасининг қурилиши Ўзбекистон электроэнергетикаси ривожланишининг муҳим босқичи бўлди, чунки қурилиш бошланган пайтдаги биргина Чирчиқ ГЕСнинг лойиҳа қуввати Ўзбекистондаги барча электр стансиялари қувватларидан 3 баробар кўп эди. „Чирчиққурилиш“да сопол ва бетон ишларининг умумий ҳажми Днепр ГЕС қурилиши давридагидан ҳам ошиб кетди. Стансияларни қуришга тайёргарлик ишлари айни 1932-йилда, Чирчиқ ГЕС чуқурида қазиш ишлари 1935-йилда, бетон ишлари эса 1936-йил 17-ноябрда бошланди. Етарлича маблағ ажратилмагани, материаллар етишмаслиги ва бошқа сабабларга кўра гидроэнергетика мажмуаси қурилиши кечиктирилди. 1937-йил январида „Чирчиққурилиш“нинг биринчи директори Д. П. Розит саботажда айбланиб, ҳибсга олинган, кейин отиб ташланган. Ўша йилнинг ноябр ойида қурилишни бошқариш бўлажак СССР электр стансияларини қуриш бўйича биринчи вазири Ф. Г. Логиновга топширилди[1][2][5][6].
1940-йил 7-августда деривация канал сув билан тўлдирилиб, ўша йилнинг 30 сентябрида Чирчиқ ГЕСнинг биринчи гидроагрегати, 1940-йил октябрда иккинчи гидроагрегат ишга туширилди. 1944-йил 1-октябрда Товоқсой, Чирчиқ ва Оққовоқ ГЕС-1 негизида Чирчиқ ГЕСлар каскади тузилди. 1948-йилда Чирчиқ ГЕСнинг гидроагрегатлари автоматлаштирилди. 1952-йилда стансиянинг учинчи гидроагрегати, 1956-йилда тўртинчи гидроагрегат ишга туширилди, 1957-йилда стансия қурилиши якунланди. 1958-йил 3-ноябрда Чирчиқ ГЕСига Ф. Г. Логинов номи берилди[1][2][5].
Камолот ГЕС
2018-йилда Чирчиқ ГЕС чиқиш каналининг сув ўтказгич конструксиясида қуввати 8,5 МВт бўлган „Камолот“ ГЕС қурилиши бошланди ва 2022-йилда якунланди. Чирчиқ гидроэлектр стансиясини қувватини 86 МВтга ошириш орқали модернизация қилиш мўлжалланган. Лойиҳанинг умумий қиймати 40 миллион долларга баҳоланиб, ишларни 2027—2030-йилларда амалга ошириш режалаштирилган[7].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Чирчиқ ГЭСлар каскади“. АО «Узбекгидроэнерго». Қаралди: 2020-йил 4-июн.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Чирчикская ГЭС“. АО «Гидропроект». 2020-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-июн.
- ↑ Энергетические ресурсы СССР. Гидроэнергетические ресурсы. М.: Наука, 1967 — 501, 506-бет.
- ↑ „Исследование и разработка рекомендаций по повышению эффективности ГЭС Аккавак — 1“. Ташкентский государственный университет. 2019-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-июн.
- ↑ 5,0 5,1 „В нынешнем году городу Чирчик исполняется 80 лет“. 12неwс.уз. Қаралди: 2020-йил 4-июн.
- ↑ „История“ (ру). АО «Узбекгидроэнергокурилиш». Қаралди: 2020-йил 4-июн.
- ↑ „О мерах по дальнейшему реформированию гидроэнергетической сферы. Приложение 3“ (уз). Норма.уз. Қаралди: 2023-йил 6-апрел.
Ҳаволалар
- „Чирчикская ГЭС“. АО «Гидропроект». 2020-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-июн.
- „Чирчиқ ГЭСлар каскади“. АО «Узбекгидроэнерго». Қаралди: 2020-йил 4-июн.