41°37′44″Н 69°57′57″Э / 41.62889°Н 69.96583°Э / 41.62889; 69.96583

Чорвоқ ГЕС (ГЕС-6)
Мамлакат  Ўзбекистон
Жойлашуви Тошкент вилояти Бўстонлиқ тумани Чорвоқ
Дарё Чирчиқ
Каскад Чирчиқ-Бўзсув сувенергетика тракти
Бошқарувчиси „Ўзбекгидроэнерго“ АЖ
Мақоми Амалда
Қурилиши бошланган йил 1963
Агрегатлар ишга тушган йиллар 1970, 1972
Асосий тавсифи
Йиллик электр энергияси ишлаб чиқариши 2 165
Электростансия тури тўғонли
Қисман кучланиш 148
Электр қуввати, МВт 666[1][2]
Ускуналар тавсифи
Турбиналар сони ва русуми радиал-ўқли трубина (4×РО-170/638а-ВМ-410)
Турбиналардан чиқиш, м³/с 4×147
Электр генераторлар 4×СВ-850/235-32
Генераторлар қуввати , мегаватт 3×168, 1×162
Асосий иншоот
Тўғон тури тупроқли тош билан тўлдирилган
Тўғон баландлиги, м 168
Шлюз мавжуд эмас
Тақсимловчи қурилма 220 кВ
Харита
Чорвоқ ГЕС (ГЕС-6) (Дунё)
Чорвоқ ГЕС (ГЕС-6)
Чорвоқ ГЕСнинг тўғон ва сув олиш иншоотларининг юқори беф томонидан кўриниши

Чорвоқ ГЕС (ГЕС-6) – Чирчиқ дарёсида, Тошкент вилояти Бўстонлиқ тумани Хўжакент қишлоғи яқинида жойлашган. Ўрта Чирчиқ ГЕСлар каскади таркибига киради. ГЕСда умумий қуввати 620,5 МВт бўлган 4 гидроагрегат ўрнатилган. ГЕС қурилиши 1963-йилда бошланган. 1970-йил 1-декабрда қуввати 150 МВт бўлган радиал турбинали 1-гидроагрегат, 1972-йилда охирги – 4-гидроагрегати ишга туширилган. ГЕСдан 220 кВ ли узатиш линиялари орқали саноат корхоналари электр қуввати билан таъминланади. Ўрта Осиё „Энергия“ бирлашган энергетика тизимига уланган. 2003-йилда 2470,1 млн. кВцоат электр энергияси ишлаб чиқарилган[3]. Стансияга давлат номидан „Ўзбекгидроэнерго“ АЖ эгалик қилади.

Табиий шароитлар

Сув иншооти Сирдарёнинг ўнг ирмоғи бўлган Чирчиқ дарёсининг юқори оқимида, ёнбағирлари тик, туби текис бўлган, бардошли оҳактошлардан ташкил топган дарада жойлашган. ГЕСни ишга туширадиган сув омбори Чирчиқ дарёси ҳосил бўладиган жой устига қурилган ва ҳозирги вақтда унинг ирмоқлари – Писком, Кўксув ва Чатқол тўғридан-тўғри сув омборига қуйилади[4]. ГЕСдаги дарёда ўртача узоқ муддатли сув сарфи 208 м³ / с, максимал ўлчанган сув сарфи – 1600 м³ / с, ўртача узоқ муддатли оқим – 6,6 км³, тўхтатилган чўкиндининг ўртача узоқ муддатли оқими 2,9 миллион тоннани ташкил қилади.

Умумий маълумотлар

Чорвоқ ГЕС Тошкент вилоятининг шимолида, Чирчиқ дарёси бўйида, Ғарбий Тян-Шаннинг Чатқол тизмаси этакларида, Чорвоқ шаҳарчаси яқинида жойлашган. Чорвоқ ГЕС Чирчиқ-Бўзсув сувенергетика тракти – Чирчиқ дарёсидаги гидротехник иншоотлар мажмуаси таркибига кирувчи бош ва энг кучли гидроэлектр стансия ҳисобланади. Тўғон ёнида энергетиклар ва гидроқурувчилар шаҳарчаси – Чорвоқ жойлашган[5]. ГЕС иншоотлари таркиби қуйидагича[6]:

  • Максимал баландлиги 168 метр бўлган, марказий сув ўтказувчанлигига қарши ўзаги тупроқдан бўлган тош тўғон қумли-шағал филтрлардан ва тош массасидан ясалган суриш призмаларидан иборат. Тўсиқнинг ҳажми 18,8 миллион м³ ни ташкил қилади. Юқори ва пастки ён бағирларининг ўртача нисбати 1: 2 ни ташкил қилади. Босим фронтининг умумий узунлиги 770 м.

Тўғон ўзаги тагида 3,8×4,0 м кесимли сементланган галереяси жойлашган бўлиб, ундан 10-12 м чуқурликда мустаҳкамловчи сементланган қисми ва 40 метрдан 100 метргача бўлган чуқурликда икки қаторли сементланган пардаси жойлаштирилган. Галерея шунингдек, ўзакни асосий жинс билан боғловчи тиш вазифасини ҳам бажаради;

  • Иккинчи даражали сув ўтказгич каллак, таъмирлаш дарвозаси шахтаси, диаметри 9 м бўлган туннел, таъмирлаш эшиги хонасидан ва очиқ чиқиш трубкасидан иборат;
  • Сув оқимининг фалокатли юзаси шахта типида;
  • Фавқулодда юзаки мина типидаги сув оқими. Дренаж фронтининг узунлиги 56 м. Каллагининг бўсағаси ортидан кириш воронкаси жойлашган бўлиб, у диаметри 11 м, баландлиги 134 м бўлган вертикал шахтага айланади. Вал диаметри 10 м бўлган қиялик орқали чиқиш туннели билан боғланган. Сув тўкиш линияси диаметри 11 м бўлган биринчи даражали қурилиш туннелининг охирги қисмига уланган (юқори оқим томондан туннел темир-бетон тиқин билан ёпилган). Сув оқимининг қуввати 1200 м³/сек;
  • Ортиқча чиқиндиларни ушлаб қолувчи панжаралар, таъмирлаш ва фавқулодда таъмирлаш эшиклари билан жиҳозланган сув олиш иншооти;
  • Диаметрлари 9 метрдан ва узунлиги мос равишда 770 ва 852 метр бўлган иккита таъминот туннеллари иккита даражада ишлайди. Улар ҳар бири иккита гидроагрегат учун металл вилкалар билан тугайди;
  • ГЕС биноси тўғон яқинида ёпиқ тур бинодаги бўлиб, тўғоннинг қуйи оқимида жойлашган. Бинонинг режадаги ўлчамлари 102 × 26,4 м, максимал баландлиги 44,8 м. Тўртта гидроагрегат, спирал камералар, ассимиляция қувурлари, турбиналар ва насос хоналари сув ости массивида битта блокда жойлашган;
  • Сув чиқиш канали.

ГЕСнинг қуввати 666 МВт, ўртача йиллик ишлаб чиқариш 2,165 млрд. кВт/соатни ташкил қилади[7]. ГЕС биносида 4 та гидроагрегат ўрнатилган бўлиб, улардан биттаси 162 МВт, қолган учтаси эса 168 МВтдан қувватга эга[8]. Гидроагрегатлар радиал-ўқли турбиналар ва 5 м диаметрли турбинагача бўлган капалак клапанлар билан жиҳозланган, 148 м қисман кучланишда ишлайди. Гидравлик турбина перванелларининг диаметри 4,4 м, айланиш тезлиги 187,5 рпм. Дастлаб, ҳар бир гидравлика қуввати 150 МВт эди, реконструксиядан сўнг уларнинг қуввати оширилди. Турбиналар Ленинград металл заводида, генераторлар эса Электросила корхонасида ишлаб чиқарилган. Электр энергияси генераторлардан ТДЦ-200000/220 қувват трансформаторлари орқали 220 кВ кучланишли очиқ коммутаторга, кейин эса энергия тизимига узатилади.

ГЕС тўғони мавсумий тартибга солиш учун умумий сиғими 2006 миллион м³, фойдали ҳажми 1580 млн м³ ва ер юзаси 40,1 км² бўлган Чорвоқ сув омборини ташкил қилади. Чорвоқ сув омборидан Чирчиқ-Бўзсув сувенергетика трактининг бутун каскади учун сув оқимини бошқариш ҳамда Чирчиқ водийсидаги ирригация ва суғориладиган деҳқончилик учун сув сарфини тартибга солиш учун ҳам фойдаланилади (300 минг гектарга яқин ерни суғоради).

Реконструксия қилиниши

2011-йил июн ойида „Ўзбекенерго“ аксиядорлик жамияти ва Россиянинг „Силовиэ машини“ аксиядорлик жамияти ўртасида Чорвоқ ГЕС гидроагрегатларини генератор статор ўрашлари, қўзғатувчи тизимлар, мой босими блоклари, барча тўртта гидроагрегатда бошқарув тизимларини алмаштириш ҳамда учта гидравлика устидаги турбин перванелерини алмаштириш орқали модернизация қилишни кўзда тутувчи шартнома тузилди. 2014—2017-йилларда модернизация қилинган ускуналар ишга туширилди, бу эса стансиянинг қувватини 600 МВтдан 666 МВтгача ва ишлаб чиқаришни 2000 миллион кВт/соатдан 2165 миллион кВт/соатгача ошириш имконини берди[1].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Распоряжение Кабинета Министров Республики Узбекистан по утверждению акта Государственной приёмочной комиссии по приёмке в эксплуатацию модернизированной Чарвакской гидроэлектростанции“ (ру). АО «Узбекгидроэнерго». Қаралди: 2019-йил 9-апрел.
  2. ↑ „Чорбоғ ГЭС да режа асосидаги амалий ишлар олиб борилмоқда“ (уз). АО «Узбекгидроэнерго». Қаралди: 2020-йил 14-феврал.[сайт ишламайди]
  3. ↑ ЎзМЕ
  4. ↑ Қишда Чорвоқ сув омборининг сув сатҳи пастлиги сабабли Кўксув Чатқолга қуйилади
  5. ↑ „Чарвак — поселок строителей Чарвакской ГЭС“. 2007-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 16-июн.
  6. ↑ „Чарвакская плотина“. Қаралди: 2010-йил 10-июл.
  7. ↑ Аверина Л.А. „Гидроэнергетический комплекс и перспективы его развития в Чирчик-Ахангаранском бассейне и БД по энергетике, как составная часть моделирования“. 2012-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-июл.
  8. ↑ „Информация о каскадах и гидроэлектростанциях, действующих в Узбекистане“. ОАО «Узбекгидроэнерго». Қаралди: 2020-йил 6-март.