Ziyosfera

Chrysopelea ornata

Чрйсопелеа орната (тайча: кҳрйсỹлḵยวระอินทร์) — Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиёда учрайдиган колубрид илон. У ўзининг Чрйсопелеа жинсидаги бошқа турлар қатори жуда ғайриоддий, чунки у қандайдир сирпаниб учиш қобилиятига эга. Шунингдек, у орқа тишли. Ҳозирги вақтда учта кичик тур тан олинган. Илоннинг ажойиб кўриниши ва сирпаниш қобилияти уни тутқунлик учун машҳур танловга айлантиради.

Чрйсопелеа орната
Сcиэнтифиc cлассифиcатион edit
Кингдом: Анималиа
Пҳйлум: Чордата
Cласс: Рептилиа
Ордер: Сқуамата
Субордер: Серпентес
Фамилй: Cолубридаэ
Генус: Чрйсопелеа
Спеcиэс:
C. орната
Биномиал наме
Чрйсопелеа орната

(Шаw, 1802)
Умумий исмлар : олтин дарахт илон,[1][2][3] безакли учувчи илон, олтин учувчи илон (кўпроқ).

Тавсиф

Шимолий Бенгалия, Ҳиндистондаги Чрйсопелеа орната нинг қизил доғли шакли

Чрйсопелеа орната одатда яшил рангга эга, қора ўзаро фаолият ва сариқ ёки олтин рангли аксанлар билан. Тана нозик бўлса ҳам, бошқа дарахт илонларига қараганда анча камроқ. Унинг боши яссиланган, бўйни қисилган, бурни тўмтоқ, кўзлари юмалоқ қорачиқлари бор.[1]

Вентралларнинг латерал, ўткир ва аниқ эгилган ҳолати бу илонни одатдаги, катталаштирилмаган, умуртқали тарози қатори билан боғлайди.

Чрйсопелеа орната. Илоннинг ажойиб кўриниши ва сирпаниш қобилияти уни тутқунлик учун машҳур танловга айлантиради.

Бу илон 11.5 то 130 cентиметр (0.38 то 4.27 фт) узун. Етукликка тахминан 1 метр (3.3 фт) ёшда эришилади узунликда.[4] Қуйруқ умумий узунликнинг тўртдан бир қисмини ташкил қилади.[1]

Чрйсопелеа орната иккита асосий ранг шаклига эга ва уларнинг тавсифи қуйида келтирилган:[1]

  • Шри-Ланкада ва Ҳиндистоннинг жанубий қисмида илон асосан яшил-сариқ ёки оч яшил рангга эга. Ҳар бир шкалада қора мезиал чизиқ ёки нуқта бор ва у кўпроқ ёки камроқ қора рангга эга. Илонда оралиқда қоронғу шпаллар ҳам бор. Бир қатор йирик, гул шаклидаги, қизғиш ёки тўқ сариқ рангли вертебрал доғлар мавжуд ёки йўқ бўлиши мумкин. Вентраллари яшил рангга эга, ўтин ташқарисида қора ёки доғли. Бош қора рангда, сариқ рангли устунлар ва доғлар. Гул шаклидаги доғлар Ҳиндистон жанубига қараганда Шри-Ланкада кўпроқ учрайди.
  • Жануби- Шарқий Осиёда кенг тарқалган иккинчи ранг хилма-хиллигида қизил рангли умуртқали доғлар йўқ ва камроқ кўзга ташланадиган қора тиргакларга эга. Аммо барча навларни унинг тарқалиш ҳудудида топиш мумкин.

Заҳар

Бу тур энгил заҳарли ҳисобланади, тиббий аҳамиятга эга заҳарланиш ҳолатлари тасдиқланган.[5][6] Чрйсопелеа турлари тиббий аҳамиятга эга бўлгани учун одамлар учун хавфли эмас.[7]

Умумий номлар

C. орната боши порлоқ рангли тил билан очилган
  • Инглизча — олтин дарахт илони,[1][2][3] сузувчи илон,[1] безакли учувчи илон, олтин учувчи илон, олтин ва қора дарахт илони, учувчи дарахт илони[8]
  • ҳиндча — кала жин .[1]
  • Синҳала — пол-мал-каравала, малсара .[1]
  • Немис — Гелбгрüне Счмуcкбаумнаттер, Геwöҳнличе Счмуcкбаумнаттер .[9]
  • Бангал — কালনাগিনী (каалнагини), উড়ন্ত সাপ, সুন্দরী সাপ, কালনাগ, কালনাগ
  • Конкани — Нането
  • Непалча номи — Сеэрисе
  • Таиландча исм: тҳạлạлạҳ (Нгоо кеэ-оw дорк маак)
  • Кхмер номи: ពស់តុកកែ (Поус Ток Каэ)
  • Малаяламча: нагатҳан памбу

Географик диапазон

Ҳиндистон (Шимолий Бенгалия), Бангладеш, Шри-Ланка, Мянма, Таиланд, Ғарбий Малайзия, Лаос, Камбоджа, Ветнам, Хитой (Гонконг, Хайнан, Юннан) ва Сингапур (таништирилди).

Ҳиндистонда Чрйсопелеа орната Ғарбий Гҳацдан Дангсгача, Уттар-Прадешдаги Катерния Гҳат, Шимолий Бихар, Ғарбий Бенгал шимолидан[1] шарқдан Аруначал-Прадешгача жойлашган.[9] Андаман ороллари ўрмонларида ҳам учрайди.[1]

Сақлаш

Хавф остида эканлиги маълум эмас.[8]

Кичик турлар

C. орната нинг учта кичик тури тан олинган:

  • C. о. орната (Шаw, 1802) — жануби-ғарбий Ҳиндистон
  • C. о. орнатиссима Wернер, 1925 — Шимолий ва Шарқий Ҳиндистон, Непал, Бангладеш ва Жануби-Шарқий Осиё
  • C. о. синҳалея Дераниягала, 1945 — Шри-Ланка.[10]

Хулқ-атвор

C. орната суткалик ва дарахтзор ҳисобланади. Илоннинг сирпаниш қобилияти жаннатда учувчи илон (C. парадиси) каби таъсирчан бўлмаса-да, барибир уни дарахтдан дарахтга нисбатан осонлик билан ҳаракатлана олади. Бу илонлар зўр алпинистлар бўлиб, ҳатто энг кичик новдалар ва ҳатто бир нечта новдалари бўлган тўғридан-тўғри дарахтлар бўйлаб дағал пўстлоғининг четидан ҳаракатлана оладилар. Улар тез-тез ҳиндистон ёнғоғи кафти ёки вертикал қоя юзлари юқорига кўтарилиб, ўзларининг тарозилари билан бироз нотекис юзаларни ушлаб туришади. Улар асабий, тез ҳаракатланувчи илонларга мойил бўлиб, агар безовталанса, қочишга ҳаракат қилишади, лекин одатда қўлланилса, тишлашдан тортинмайдилар. Улар энгил заҳарли, аммо заҳар одамлар учун хавфли деб ҳисобланмайди. Бу тез ҳаракатланувчи, дарахтзор ўлжасини бўйсундиришга ёрдам бериш учун мўлжалланган. C. орната калтакесаклар, ярасалар ва майда кемирувчилар каби майда дарахт ўлжасини олади.[11] Шунингдек, у қуш тухумлари ва ҳашаротлар билан озиқланиши мумкин. Бундан ташқари, илонларни вақти-вақти билан олиш ва қурбақалардан қочиш кераклиги ҳақида хабар берилган, аммо қурбақалар ҳам ейишади. Илон ўлжани пайпаслаб ёки қувиб, кучли жағларида эзилган бўйнидан ушлаб олади.[4]

C. орната ҳавога кўтарилишдан олдин юқорига кўтарилади

Парвоз

C. орната, ўзининг бошқа жинслари каби, сирпаниш ёки парашют. Бу, эҳтимол, масофани тезроқ босиб ўтиш, йиртқичлардан қочиш, ўлжани тутиш ёки ўрмонларда ҳаракат қилиш учун қилинган. Учиб юрувчи илонлар одатда дарахтдан дарахтга парашютда сакрашади, лекин баъзида дарахтлардан эрга тушишади. Улар 100 м масофани босиб ўтишлари маълум.[8]

У бу ишни баландликка кўтарилиш орқали амалга оширади, бу эса ўзининг қорни тарозилари туфайли осонлик билан амалга оширилади ва кейин ўзини ҳавога кўтаради. Илон қорин юзасини ичкарига қисқариб, танасининг бутун узунлиги бўйлаб У шаклидаги ботиқ чуқурчани ҳосил қилади ва қорин бўшлиғининг ташқи қирраларини қаттиқ ушлаб туради. Бу конкав сирт парашют каби ҳаракат қилади ва ҳаво қаршилигини оширади, бу эса илоннинг учиш кучи билан олдинга силжишига имкон беради. Илон сузишга ўхшаш ҳаракатда ҳавода тўлқинланади. У думини юқорига қараб қаттиқ ушлаб туради ва думни ёнма-ён буриш орқали мувозанатга эришади. Бу ҳаракат унга олдинга силжиш имконини беради ва парвоз охирида бемалол қўнади.[8]

Инсон яшаш жойлари

C. орната оддий илон бўлиб, одам яшаш муҳитига яхши мослашган. Таиланднинг жанубий қисмларида улар тунги вақтда гекконлар ва сичқонларни ўлжа қилиш учун бунгаловлар ичидаги том ёпиш материалининг сомонига яширинганлиги хабар қилинган. Бу ҳудудларда деярли ҳамма жойда C. орнатага нисбатан яқин бўлиши мумкин, эҳтимол яқин атрофдаги ҳиндистон ёнғоғи кафтининг тожида, дарахт илдизлари остида яширинган ёки ҳатто идишдаги ўсимликда ўралган ҳолда. Ов қилиш ва қочиб кетаётган ўлжани таъқиб қилишда улар ҳиндистон ёнғоғи палмалари тожидан тушиб кетишлари ҳақида хабар берилган. Илонлар кўпинча бефарқ ўлдирилади, чунки кўплаб маҳаллий аҳоли барча илонларни заҳарли деб нотўғри тахмин қилишади. C. орната баъзан овқат учун пиширилади.

Кўпайтириш

Наслчилик одатлари кам маълум. Илон тухум қўювчи[9] ва олтитадан 12 тагача чўзилган тухум[1] қўяди. Гравид урғочилар май ва июн ойларида ва июн ойида тухумдан чиққан. Бангкокда, Смитга кўра, жуфтлашиш июн ойида содир бўлади. Юмурталар 114-152 ўлчамда мм (41⁄2узунлиги дан 6 дюймгача, энг кичик оғирликдаги урғочи эса 1093 бўлган. мм (3 фут 7 дюйм) узунлиги.[1]

Асирликда

Сўнгги йилларда экзотик уй ҳайвонлари савдосида безакли учувчи илонлар тобора кўпроқ мавжуд бўлди; кўплари Ветнам ва қўшни мамлакатлардан экспорт қилинади. Асирликда этиштириш ҳолатлари деярли номаълум. Турларнинг асабий феъл-атвори ва асирликга мослашиш қийинлиги туфайли улар энг тажрибали судралиб юрувчилардан ташқари ҳамма учун ёмон асирга айланади. Кўпгина импорт қилинган намуналар оғир паразит юкларга эга ва асирликдаги стресс кўпинча тез ўлимга олиб келади.

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Даниэлс,Ж. C. (2002) Тҳе Боок оф Индиан Рептилес анд Ампҳибианс, БНҲС & Охфорд Университй Пресс, Мумбаи, пп 106-107.
  2. ↑ 2,0 2,1 Эcологй Асиа — Снакес оф Соутҳеаст Асиа: паге он Голден Треэ Снаке.
  3. ↑ 3,0 3,1 Энcйcлопæдиа Британниcа онлине Аccессед 07 Сеп 2007
  4. ↑ 4,0 4,1 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Сри Ланка
  5. ↑ Тан, Тоҳ Леонг; Исмаил, Аҳмад Кҳалдун; Конг, Киэн Wоо; Аҳмад, Нор Кҳатижаҳ (2012-йил апрел). „Биттен бй тҳе "флйинг" треэ снаке, Чрйсопелеа парадиси“. Тҳе Жоурнал оф Эмергенcй Медиcине. 42-жилд, № 4. 420–423-бет. дои:10.1016/ж.жемермед.2011.03.038. ИССН 0736-4679. ПМИД 22154775. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  6. ↑ Силва, Анжана; Wеэраwанса, Прасанна; Пилапития, Сенака; Мадуwаге, Тҳилина; Сирибаддана, Сисира (2013-йил сентабр). „Фирст аутҳентиcатед cасе оф Сри Ланкан флйинг снаке (Чрйсопелеа тапробаниcа) бите“. Wилдернесс & Энвиронментал Медиcине. 24-жилд, № 3. 273–276-бет. дои:10.1016/ж.wем.2013.01.008. ИССН 1545-1534. ПМИД 23590930. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  7. ↑ „WҲО Блоод Продуcц анд релатед Биологиcалс Анимал сера Антивенонс фрамес паге“. аппс.wҳо.инт. 2010-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-август 2018-йил.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 „Мангрове флора анд фауна оф Сунгеи Булоҳ Натуре Парк, Сингапоре“. 2016-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-сентабр 2007-йил.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Тҳе Рептиле Датабасе Аccессед 08 Септембер 2007.
  10. ↑ „Чрйсопелеа орната (Шаw, 1802) | CОЛ“. 2020-йил 19-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-август.
  11. ↑ „Жаке Соча'с . Флйинг снаке ФАҚ“. 2007-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-сентабр 2007-йил.

Қўшимча ўқиш

Ҳаволалар

Викиомборда „Чрйсопелеа орната“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Chrysopelea_ornata" dan olindi