Ziyosfera

Clam

Сандй Ҳук, Ню-Жерсидаги моллюска қобиғи (Списула солидиссима тури)

Cлам — икки паллали моллюскаларнинг бир нечта турлари учун умумий ном. Бу сўз кўпинча фақат истеъмол қилинадиган ва фауна сифатида яшайдиган, умрининг кўп қисмини денгиз туби ёки дарё ўзанлари қумига кўмилган ҳолда ўтказадиган моллюскаларга нисбатан қўлланади. Cламлар иккита қўшимча мушак билан боғланган бир хил ўлчамдаги иккита қобиққа эга[1]. Улар чучук сувда ҳам, денгиз муҳитида ҳам яшайди; шўр сувда улар лойга тушишни афзал кўрадилар ва талаб қилинадиган сувнинг лойқалиги турлар ва жойлашувга қараб ўзгаради[2]. Моллюскалар субстратга ёпишиб яшамайди (истириде ва мидия эса яшайди). Пазандачиликда моллюскалар одатда денгиз қўшқўллари билан истеъмол қилинади. Кўп ейиладиган моллюскалар, масалан, палоурде моллюскалари тухумсимон ёки учбурчак шаклида бўлади[3]. Лекин устара молускаси чўзилган параллел қиррали қобиққа эга бўлади[4].

Баъзи моллюскаларнинг ҳаёт айланиш даври бор-йўғи бир йил бўлиши мумкин[5]. Барча моллюскалар мослашувчан лигаментли ментесе яқинида бирлаштирилган иккита калкерли қобиқ ёки валфларга эга ва барчаси филтри озиқлантирувчилардир.

Анатомия

Литтленеcк моллюскалар, кичик қаттиқ моллюскалар, турлари Мерcенариа мерcенариа

Моллюскалар қобиғи иккита (одатда тенг) клапанлардан иборат бўлиб, улар ички ва ташқи бўлиши мумкин бўлган ментеşэ бўғини ва лигамент билан боғланган. Боғланиш клапанларни бир-биридан ажратиш учун кучланишни таъминлайди, бир ёки иккита қўшимча мушаклар эса клапанларни ёпиш учун қисқариши мумкин. Моллюскаларда буйраклар, юрак, оғиз, ошқозон ва асаб тизими ҳам мавжуд. Кўпчилигида сифон бор.

Озиқ-овқат манбаи ва экология

Моллюскали идиш
Оқ шароб соусида қайнаётган моллюскалар

Моллюскасимонлар — денгизларнинг филтрловчи, озиқлантирувчи ва кўплаб турли ҳайвонлар учун озиқ-овқат манбаи сифатида ишлашини таъминлайдиган ҳаёт тармоғининг муҳим қисмини ташкил этувчи қобиқли балиқлар[6]. Моллюскаларни истеъмол қиладиган ҳозирги сутемизувчилар орасида моржнинг Тинч океани ва Атлантика турлари, Атлантика ва Тинч океанидаги порт муҳрларининг барча маълум кичик турлари, денгиз шерларининг кўп турлари, шу жумладан Калифорния денгиз шерлари, соқолли муҳрлар ва дарё оттерлари турлари ма'лум. Ҳар хил турдаги қушлар, агар улар қирғоқ зонасида тута олсалар, моллюскаларни ҳам ейишади: Шимолий ва Жанубий Американинг атиргулли қошиғи[7], Евроосиё устрицаси, кўк турна[8] ва оддий турна, Флорида ва Кариб денгизидаги Америка фламингоси - бутун дунё бўйлаб моллюскалар билан озиқланадиган қушларнинг бир нечтаси. Аксарият саккизоёқ турлари ўз диэтасининг асосий қисми сифатида моллюскаларни ейишади. Жумладан, Тинч океанининг гигант саккизоёқлари каби.

Пазандачилик

Дунё бўйлаб инсонлар моллюскаларни бошқа турдаги денгиз маҳсулотлари билан бирга истеъмол қиладилар.

Шимолий Америка

Қўшма Штатларнинг шарқий қирғоқларида ва Канада денгизларининг катта ҳудудларида пазандачиликда "молёмка" атамаси кўпинча қаттиқ моллюска, Мерcенариа мерcенариага ишора қилади. Бу, шунингдек, юмшоқ қобиқли моллюска, Мя аренариа ва океан қуаҳоги, Арcтиcа исландиcа каби бошқа бир нечта умумий айтиш мумкин бўлган турларга ҳам тегишли бўлиши мумкин. Моллюскалар бутун мамлакат бўйлаб озиқ-овқат учун ҳам ишлатилади[9]. Шарқий Америка Қўшма Штатларида бир нечта турлари мавжуд.Улар Шимолий Каролинадаги тўсиқ оролларидаги ташқи қирғоқларда кам миқдорда ушланган ва шўрваларга солинган, буғланган ёки тузланган[10].

Шарқий АҚСҲ соҳилларида юқори ва пастда жойлашган бамбук моллюска Энсис диреcтус америкаликлар томонидан моллюска чизиқларини ясагани учун қадрланади, гарчи пляжга жуда яқин бўлган қумга чуқур кириб бориши туфайли уни механик воситаларсиз йиғиб бўлмаса ҳам[11]. Бамбук моллюска қобиғининг ўткир қирраси билан ҳам машҳур ва уни қўлда йиғишда жуда эҳтиёткор бўлиш керак.

АҚШнинг ғарбий қирғоғида минг йиллар давомида истеъмол қилинган бир нечта турлар бор[12]: Сариёг 'қобиғи, Сахидомус гигантеа[13], Тинч океани моллюскаси, Силиқуа патула[14], гапер моллюскалари Тресус cапах[15], геодуcк моллюска, Панопеа генероса[16] ва Писмо қисқичбақасимон, Тивела стулторум[17]. Улар деликатес сифатида истеъмол қилинади.

Cламс хом, буғланган, қайнатилган, пиширилган ёки қовурилган ҳолда истеъмол қилиниши мумкин. Улар, шунингдек, моллюска чоwдер, моллюска казино, моллюска кеклар иссиқ тошлар ва денгиз ўтлари ёрдамида пиширилган бўлиши мумкин. Ғарбий соҳилда улар cиоппино ва севиченинг маҳаллий вариантларини тайёрлашнинг таркибий қисми сифатида қаралади[18].

Осиё

Ҳиндистон

Моллюскалар Ҳиндистоннинг қирғоқбўйи минтақаларида, айниқса Конкан, Керала, Бенгал ва Карнатака, Тамил Наду вилоятларининг қирғоқ минтақаларида кўпроқ истеъмол қилинади. 

Кералада моллюскалар кари тайёрлаш ва ҳиндистон ёнғоғи билан қовуриш учун ишлатилади. Малабар минтақасида у „эламбакка“ ва ўрта кералада „какка“ деб номланади. Ҳиндистон ёнғоғи билан тайёрланган моллюскали карри, айниқса, Талассерй минтақасида Малабар таоми ҳисобланади. Мангалор минтақасидаги мусулмон хонадонлари Коwлдо Пинде номли моллюскалардан асосий таом тайёрлайдилар. Удупи ва Мангалор минтақаларида у маҳаллий Тулу тилида „марваи“ деб аталади. У марваи сукка, марваи газси ва марваи пунди каби таомларни тайёрлаш учун ишлатилади. 

Япония

Японияда моллюскалар кўпинча аралаш денгиз маҳсулотлари таомларининг таркибий қисмидир. Улар моллюскалар ёрдамида иссиқ қозон, мисо шўрва ёки цукуда каби таомларни тайёрлашлари мумкин. Японлар пиширишда кўпроқ ишлатадиган моллюска навлари Шижими (Cорбиcула жапониcа), Асари (Венерупис пҳилиппинарум) ва Ҳамагури (Меретрих лусориа) кабилардир. 

Дин

Иудаизмда моллюскалар нокошер (треиф) ҳисобланади, лекин исломда моллюскалар ҳалол саналади. Жайнизмда моллюскаларни истеъмол қилиш „аҳинса“ ёки зўравонлик қилмаслик тамойилларига зиддир, чунки бу тирик мавжудотни ўлдириш (хинса)дир.

Валюта сифатида

Баъзи моллюска турлари, хусусан Мерcенариа мерcенариа, ўтмишда Шарқий Шимолий Америкадаги алгонкияликлар томонидан муқаддас заргарлик буюмлари тури бўлган вампум ишлаб чиқариш учун ва қобиғи пул қилиш учун ишлатилган[19].

Турлари

Дунёдаги энг катта моллюска қолдиқларидан бири (187см), Копенгагендаги Геология музейида Гренландиядан олинган Спҳеноcерамус стеэнструпи намунаси.
Махима cлам, Тридаcна махима

Овқатланиш мумкин:

  • Арк моллюскалари, Арcидаэ оиласи (Индонезия ва Сингапурда энг машҳур)
  • Атлантиc жаcкнифе моллюска: Энсис диреcтус
  • Атлантика денгиз балиқлари: Списула солидиссима
  • Кенг тарқалган коклет: Cерастодерма эдуле (Ватандоши Эвропанинг кўп қисми, Ирландия ва Буюк Британияда жуда кўп популяцияси)
  • Атлантика гиганти кўкраги: Диноcардиум робустум
  • Геодуcк: Панопеа абрупта ёки Панопе генероса (дунёдаги энг катта моллюска)
  • Гоулднинг устара қобиғи, Солен стриcтус (Корея, Япония ва Тайванда машҳур)
  • Йивли гилам қобиғи: Рудитапес деcуссатус
  • Қаттиқ моллюска ёки Шимолий Қуаҳог: Мерcенариа марcенариа (Ватандошлари Шарқий АҚШ ва Канадада )
  • Лират Осиё қаттиқ моллюска: Меретрих лйрата
  • Манила моллюскаси: Венерупис пҳилиппинарум
  • Океан қуаҳоги: Арcтиcа исландиcа
  • Тинч океани моллюскалари: Силиқуа патула
  • Пипис, Плебидонах делтоидес ва Папҳиэс аустралис
  • Писмо моллюска: Тивела стулторум
  • Қисқичбақасимон моллюска: Энсис силиқуа
  • Споот: Энсис магнус
  • Юмшоқ моллюска: Мя аренариа

Одатда ейиш мумкин эмас:

  • Ёнғоқ моллюскалари ёки учли ёнғоқ моллюскалари, Нуcулидаэ оиласи
  • Ўрдак моллюскалари ёки олукли қобиқлар, Маcтридаэ оиласи
  • Марш моллюскалари, Cорбиcулидаэ оиласи
  • Лимидаэ оиласи
  • Гигант моллюска: Тридаcна гигас Бу моллюсканинг ватани Шарқий Осиё бўлиб, ейиш мумкин, аммо кўпайиш секин бўлгани учун ҳар қандай ҳолатда ундан қочиш керак.
  • Осиё ёки Осиё моллюскалари: Cорбиcула жинси

Манбалар

  1. ↑ "Cлам". Энcйcлопæдиа Британниcа. Энcйcлопæдиа Британниcа. 2016. ҳттпс://www.британниcа.cом/анимал/cлам. 
  2. ↑ „Cан Ёу Эат Фрешwатер Cламс ин тҳе Натуре?“ (29-апрел 2019-йил).[сайт ишламайди]

    - „Мусселинг ин“ (2012-йил 1-август).

    - „УСФWС: Америcа'с Мусселс“.
  3. ↑ „Cламс реcипес“. ББC Фоод. Қаралди: 23-феврал 2017-йил.
  4. ↑ „Cлам“. Лехиcо. Охфорд. 25-феврал 2017-йилда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ Даниэлле Эллиот. „Минг тҳе Cлам, Wорлд'с Олдест Анимал, Wас Аcтуаллй 507 Еарс Олд“. CБС Неwс (14-ноябр 2013-йил). 20-ноябр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-ноябр 2013-йил.
  6. ↑ „Оутреач & Эдуcатион“. НОАА Фишериэс (11-июн 2020-йил).
  7. ↑ „Росеате Споонбилл“. Бирдс оф Амбергрис Cае.
  8. ↑ „Wҳоопинг Cране“. Натионал Геограпҳиc (11-ноябр 2010-йил).
  9. ↑ „Cламс“. Фишинг & Шеллфишинг. Wашингтон Департмент оф Фиш & Wилдлифе. 2018-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-ноябр 2021-йил.

    - „Cоcкле“. СеафоодСоурcе. Диверсифиэд Cоммуниcатионс (23-январ 2014-йил).
  10. ↑ Смитҳ, Пруденcе. Модерн Америcан Cоокерй... Wитҳ а лист оф фамилй медиcал реcипес, анд а валуабле мисcелланй. Ж. анд Ж. Ҳарпер, 1831 — 109-бет. 
  11. ↑ „дредгинг оф cламс“. 16-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-март 2018-йил.
  12. ↑ „Нисқуаллй Пеопле анд тҳе Ривер“. Елм Ҳисторй Прожеcт. 2022-йил 13-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-сентябр.

    - Сопҳиа Cросс. „Wҳат Дид тҳе Чумаш Эат?“. Cлассроом (29-сентабр 2017-йил). Қаралди: 8-ноябр 2021-йил.

    - „Цаwwассен Фирст Натион Ҳисторй анд Тимелине“. Цаwwассен Фирст Натион (10-ноябр 2011-йил). 11-ноябр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-ноябр 2018-йил.
  13. ↑ Марк Юаса. „Плентй оф cламс, ойстерс ин Пугет Соунд анд Ҳоод Cанал“. Тҳе Сеаттле Тимес (2015-йил 27-июн). Қаралди: 8-ноябр 2021-йил.
  14. ↑ Келлй. „Диг Тҳосе Разор Cламс“. Нортҳ Cоаст Жоурнал (1-феврал 2018-йил). Қаралди: 8-ноябр 2021-йил.
  15. ↑ Лаcкнер, Билл. „Орегон cлам чоwдер“. Cоос Бай Wорлд. Қаралди: 2018-йил 10-март.
  16. ↑ Наоми Томкй. „Алл Абоут Геодуcк: Тҳе Лифе оф а (Делиcиоус) Оверсизед Моллуск“. сериоус эац (10-август 2018-йил). Қаралди: 8-ноябр 2021-йил.
  17. ↑ Чристопҳер Ёунг. „Диггинг фор Писмо cламс ат Сан Диэго Беачес“. Сан Диэго Реадер (12-апрел 2013-йил). Қаралди: 8-ноябр 2021-йил.
  18. ↑ Лангдон Cоок. „разор cламс“. Қаралди: 2018-йил 16-март.
  19. ↑ Курланскй, Марк (2006), Тҳе Биг Ойстер: Ҳисторй он тҳе Ҳалф Шелл, Пенгуин Гроуп, 16, 30–31-бет, ИСБН 978-0-345-47638-8, ОCЛC 60550567. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Clam" dan olindi