Claude Lorrain
Cлауде Лорраин (франсузча: Cлауде Лорраин; ҳақиқий фамилия Геллéэ ёки Гелéэ; 1600-йил, Чамагне, Лотарингия — 1682-йил 23-ноябр, Рим) — франсуз рассоми, чизмачи ва ўймакор, франсуз классицизмининг ажойиб манзара рассоми усталаридан бири. Романист. У Италияда ишлаган ва у ерда „Лорраин“ лақабини олган (франсузча: Ле Лорраин — „Лотарингия“)[1][2].
| Cлауде Геллéэ | |
Автопортрет | |
| Ҳақиқий исми | Cлауде Геллéэ |
| Таваллуди | 1600 Шаман |
| Вафоти | 23.11.1682 Рим, Папа вилояти |
| Соҳаси | Рассом |
| Оқим | Пейзаж |
Биография
Cлауде Лорраин 1600-йилда ўша пайтдаги мустақил Лотарингия герсоглигида (Lorrain, ҳозир Франсиянинг шимоли-шарқидаги Восгес департаменти) Чамагне шаҳрида деҳқон уйида туғилган. У оиладаги беш ўғилдан бири эди. Cлауде қишлоқ мактабида ўқиди, лекин у деярли ҳеч нарса ўрганмаётганини кўриб, ота-онаси уни қандолатчига шогирд қилишди. Ўн икки ёшида ота-онасидан айрилган Cлауде бир мунча вақт Фрибоургда ёғоч ўймакор бўлиб ишлаган акаси билан бирга яшаган бўлиши мумкин (ғарбий Швейсариядаги Фрибоург шаҳри, Германиянинг Фреибург им Бреисгау шаҳри билан адаштирмаслик керак)[3].
Ўн тўрт ёшида, 1613-1614-йилларда Cлауде Римга бир гуруҳ қандолатчи ошпазларга эргашди. У ерда у Пол Брилнинг шогирдларидан бири бўлган манзара рассоми Агостино Тасси учун уй ошпази бўлиб ишга жойлашди ва у ерда манзара расмининг баъзи бадиий ва техник усулларини ўрганди. Бироқ, рассомнинг дастлабки таржимаи ҳоллари Ёахим фон Сандрарт ва Филиппо Балдинуччи уни Римда билар эди, лекин унинг дастлабки машғулотларини бошқача тасвирлайдилр. Римда ёки Неаполда у немис асли рассом Гоффредо Wалсдан (тахминан 1590-1640-йилгача) таҳсил олган бўлса керак[4].
Йигирма беш ёшида у Италияни тарк этиб, Франсия ва Швейсарияга узоқ сафарлар қилди. Аммо унинг ҳаётининг катта қисми Римда ўтди, фақат икки йил (1625-1627), у ўз ватанига қайтиб, Нансида яшади, у ерда Нансидаги кармелит черковининг расмларида Лотарингия герсоги сарой рассоми Cлауде Деруэт билан ҳамкорлик қилди[5].
1626-йил охирига келиб у Римда доимий жойлашиб, рассомлар кварталидаги Виа Маргуттада яшади. Римда Cлауде Лорраин хорижий рассомлар жамиятига қўшилди „Ўтиш қушлари“(Бент Вогелс). 1634-йилда у Авлиё Луқо академиясига қабул қилинди. Кейинчалик, 1650-йилда унга академиянинг принcепси (президенти) бўлишни таклиф қилишди, аммо Лорраин бундай шарафдан воз кечиб, тинч ишни афзал кўрди. 1635-йилдан бошлаб унинг ижоди тан олинди ва унинг расмлари катта талабга эга эди. Унинг муҳим мижозлари бор эди.
1637-йилда Франсиянинг Ватикандаги элчиси Лорраиндан иккита расм сотиб олди, улар ҳозир Лоуврда сақланмоқда: „Рим форумининг кўриниши“ ва „Капитолий портидан манзара“. 1639-йилда Испания қироли Филипп ИВ Лорраиндан (ҳозирги Прадо музейида) еттита расмга буюртма берди, улардан иккитаси зоҳидлар тасвирланган манзара эди. Бошқа мижозларга Папа Урбан ВИИИ (тўртта асар), Кардинал Бентивоглио, Шаҳзода Колонна киради[6].
Академик санъатда манзара ҳар доим иккинчи даражали жанр ҳисобланган. Бироқ, Лорраин эътирофга сазовор бўлди ва фаровонликда яшади. У Италия пойтахти марказида, Пиазза ди Спагна яқинида катта, уч қаватли уйни ижарага олди. Унинг қўшниси Никола Пуссен болган 1660- йилларда ва уни ташриф буюрганеди. Бироқ, у оғир касал эди, подагра билан азоб чеккан. Умрининг сўнгги йилларида у фақат санъат билан яшади. Молиявий ташвишлардан холи бўлса-да, камтарона ҳаёт кечирди, камбағал санъаткорларни қўллаб-қувватлади. Ўлимидан сўнг, 1682-йил 23-ноябрда Cлауде Лорраин Римда франсуз Сантиссима Тринита деи Монти черковида дафн қилинди. 1836-йилда унинг қабри Сан-Луижи деи Франcеси черковига кўчирилди[7].
Ўз васиятномасида у туғилган қишлоғида оммавий байрамлар ўтказилишини сўради: Италиянинг табиати ва улкан бойлигига қойил қолганига қарамай, Cлауде Гелéэ ҳар доим Чамагнегабоғланиб қолган[8].
Лорраин уйланмаган, лекин 1653-йилда туғилган қизи (Агнес) бор эди. У бутун мол-мулкини унга васият қилди.
Ижод
Cлауде Лорраин ўзининг дастлабки услубини Аннибале Cарраccи манзаралари таъсирида ишлаб чиқарди. Дастлаб Лорраин буюртма асосида „манзра фрескалари“ деб номланган декор ишларини бажарган, аммо кейинчалик у мустақил манзара рассоми бўлишга ва дастгоҳ расмларига эътибор беришга муваффақ бўлди. Лорраин моҳир ўймакор ва офорт устаси эди; У фақат 1642-йилда офортни воз кечди ва ниҳоят рассомликни танлади. У кичик асарларни чизган: тувал ёки мисга пасторал „фигурали манзаралари“. У қадимий меъморчилик харобалари фонида хаёлий портлар, кемалар ва юк кўтарувчиларни ўзига хос „саёҳатга таклиф“ сифатида тасвирлаган („Денгиз манзараси“, 1634; „Қуёш ботишидаги денгиз порти“, 1639; „Клеопатранинг Тарсусга қўниши“, 1642).



Лорраиннинг санъати кўпинча ва сабабсиз эмас, Пуссен ёки Гаспард Дугуайнинг расмлари билан таққосланади, лекин Лорраин, бу мавзуга кўпроқ қизиққан Пуссендан фарқли ўлароқ, одатий классик манзарадан рамкадан чиқди. Унинг ишида ёруғлик доимо муҳим аҳамиятга эга. А. Н. Беноис Лорраинни „инсон зерикишидан кенг, саҳро табиатга қочган зоҳид“деб атаган[9].
Вақт ўтиши билан классицизм мафкураси таъсирида Cлауде Лорраин асарлари антик адабиёт сюжетларига ишоралар билан борган сари кенг кўламли бўлиб борди. Лорраин махсус гуманитар таълим олмаган — у ўзи ўқиган; шунга қарамай, у италян тилида ўқиган ва ёзган. Рассомнинг композициялари тобора кўпроқ „адабий“ бўлиб борган: кўпинча Вергилининг Аэнеид, Овидий ёки Ҳомер достонига ҳаволалар билан. Булар „Эней билан Делос қирғоғининг кўриниши“ (1672, Натионал Галлерй, Лондон), „Парнас“ (Тасвирий санъат музейи, Бостон). Бироқ, унинг манзаралари одатда жонлантирилган фигураларни кўпинча рассом дўстлари — Ф. Лаури, Ж. Мил, Фр. Аллегри ва Н. Колонбел.
Санкт-Петербург Эрмитажида Лорраиннинг „Куннинг тўрт вақти“ мавзусида бирлаштирилган тўртта расми мавжуд: „Пешин“, „Кечқурун“, „Тун“, „Портдагии тонг“ (рассомнинг жамида ўн иккита расми музейда мавжуд). Бу расмлардаги фигураларни Ф.Лаури чизган. Бутун серия 1815-йилда Малмейсон (Франсия) қал’асидаги император Жозефина коллексиясидан олинган[10]. А. Н. Беноис таъкидлаганидек, „Куннинг лаҳзалари“ „у [Лорраин] яратган нарсаларнинг энг яхшисига тегишли, гарчи бу унинг ишининг охирги даврига тегишли бўлса ҳам“[11]. Cлауде Лорраин — қуёш нурини эрталаб ва кечқурун ўз расмларининг асосий мавзусига айлантирган рассомларнинг биринчисидир; биринчи бўлиб ёруғлик ва ранг билан тўйинган ҳавонинг тасвирий тасвирига жиддий қизиқиш билдирган. Рассом куннинг турли соатларида қуёш нурларининг ўйнашини, тонгнинг янгилигини, пешин жазирамасини, алаcакаранлıкта ғамгин милтиллашини, илиқ тунларнинг салқин сояларини, сокинлик ёки бироз чайқалиш порлашини катта маҳорат билан тасвирлаган, сувлар, тоза ҳавонинг шаффофлиги ва энгил туман билан қопланган масофа. Унинг ишида иккита услубни ажратиб кўрсатиш мумкин: фаолиятининг илк даврига оид расмлар кучли, қалин, иссиқ рангларда бўялган; кейингилари совуқ оҳангда.
Сўнгги ўн йилликларда (1660-1680) Лорраин секинроқ ишлади, лекин ҳар доим муваффақиятга эришди. „Куннинг лаҳзалари“ бу даврга тегишли. У ўзининг „мифологик фигуралар“ билан антиқа манзаралар қадимий харобалар, денгиз, кемалар, осмон ва ботаётган қуёшни тасвирлаган — ҳар доим композициянинг марказида, ўзига хос ёруғлик „пулсацияси“ ни яратган истиқболли чизиқларнинг бирлашиши нуқтасида. Бу А. Н. Беноиснинг Лорраинни „луминист“ ва унинг расмларини „энгил архитектура“ (олмонча: Счеинарчитеcтур )[12].
Классизм санъатида расмларнинг композицион ташкил этилиши нақшларини тадқиқотчиси С. М. Даниэл Cлауде Лорраиннинг аксарият расмларини „тувалдан тувалга ўтиб, принципиал кучга эга бўлган“ барқарор композицион техника бирлаштирганини моҳирлик билан таъкидлади. Бундан ташқари, уфқ чизиғининг нисбий доимийлиги шундан иборатки, "агар Лорраиннинг расмлари бир қаторда жойлашган бўлса, бу чизиқ уларнинг ўқига айланади …
С. М. Даниэл томонидан таърифланган Лорраин санъатидаги табиат тасвири „мифологик“, аммо шунга қарамай, „Бахтли Аркадия“ нинг одатдаги тасвиридан анча мураккаброқ. Лорраиннинг сўнгги асари „Асканиус Силвина кийиғини овлаши“ (Ландсcапе wитҳ Асcаниус Шоотинг тҳе Стаг оф Сйлвиа, Охфорд) рассом вафот этган йили якунланган ва ҳақиқий шоҳ асар ҳисобланади.
Лорраин қалам ва чўтка чизмаларида бистре ва акварел билан кўплаб манзараларни яратди. Бундай расмлардан ўзининг ижодий жараёнини ёзиб, „Ҳақиқат китоби“ (Либер веритатис) деб номланган икки юз варақдан иборат тўпламни тузди; Тўплам Англиядаги Девоншире герсоги коллекциясида эди). Кейинчалик, 1799-йилда Лондоннинг машҳур ношири Жон Бойделл инглиз ўймакори Ричард Эрломга барча 200 та чизмани гравюра сифатида нусхалашни топширди, улар 1774-йилдан 1777-йилгача нашр этилган, ўшанда Лорраиннинг ўз расмлари тўплами ҳам икки жилддаб „Либер Веритатис“ номида нашр этилган. Китоб Лондондаги Британия музейида сақланади. Китоб кўплаб рассомларга катта таъсир кўрсатган, асосан Cлауде Лорраиннинг манзара расмининг ажойиб аҳамияти туфайли. „Либер Веритатис“ номи гравюралар учун яратилган, аммо кейинчалик у чизмалар учун ҳам ишлатилган[13] .
Лорраин расмларининг машҳурлиги кўплаб тақлидлар ва тўғридан-тўғри сохта расмларга сабаб бўлди. Лорраин таъсирида Б. Торреггиани, Р. Уилсон ишлашган. Лорраиннинг иши Европа манзарасининг ривожланишига, хусусан, инглиз рассоми Уилям Тёрнернинг ижодига сезиларли таъсир кўрсатди.
Лорраиннинг расмлари Европанинг деярли барча йирик галереяларида мавжуд. Уларнинг кўпчилиги Англиядаги жамоат ва шахсий коллекцияларда, шунингдек, Париждаги Луврда, Римдаги Палаззо Дориа-Пампҳилжда, Мüнчендаги Эски Пинакотҳекда, Дрезден галереясида ва Санкт-Петербург Эрмитажида мавжуд.
Галерея
Cлауде Лорраин томонидан чизилган расм
-
Эрталаб. Ёқуб, Роҳила ва Леа қудуқ ёнида. 1666. Тувалга мойли бўёқ. Давлат Эрмитаж музейи, Санкт-Петербург
-
Денгиз порти. 1660-йил. Тувалга мойли бўёқ. Эски Пинакотҳек,Мüнчен
-
Делос оролидаги Аэнеас. 1671-1672. Тувалга мойли бўёқ. Миллий галерея, Лондон
Cлауде Лорраин томонидан графика
-
Делос оролидаги Аэнеас.1670-1672-йиллар орасида. Қоғоз, қалам, чўтка, акварел, оқ.Рижкс музейи,Амстердам
-
�М17�Либер Веритатис�М18�дан чизилган.1635-1682-йиллар олиғида. Қоғоз, қалам, чўтка, сепия, оқ. Британия музейи,Лондон
-
Ко'прик устидаги жанг билан манзара.�М21�Либер Веритатис�М23�дан чизилган. 1655. Қўғоз, қалам, чўтка, сепия, оқ
-
Думалоқ минора ва кўрфазли манзара.1635-1640-йиллар олиғида. Қоғоз, қалам, чўтка, сепия, оқ. Штадел санъат институти,Франкфуртмайн
-
Ноқулай об-ҳавода қайтиб келаётган пода.1650 ва 1651-йиллар оралиғида. Офорт
Манбалар
- ↑ Неуэс аллгемеинес Кüнстлер-Лехиcон; одер Начричтен вон дем Лебен унд ден Wеркен дер Малер, Билдҳауэр, Баумеистер, Купферстечер этc. Беарб. вон Др. Г. К. Наглер. — Мüнчен: Э. А. Флеисчманн, 1835—1852
- ↑ Власов В. Г. Лоррен, Лоррен, Клод // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Колна. — Т. 2. — Словар имён, 1996. — С. 526. — ИСБН-5-88737-005-Х
- ↑ Биограпҳиэ Метрополитан (Катҳарине Баэтжер 2014) [арчиве]
- ↑ Жоачим вон Сандрарт. Cлауде Геллéэ дит Ле Лорраин: Cинқуанте-деух репродуcтионс де Лéон Маротте авеc ун cаталогуэ эт уне виэ ду пеинтре. —Парис: Ҳеллеу эт Сергент, 1922
- ↑ Даниэл С. Ле Лорраин. — Парис: Литрес, 2017 (ИСБН 978-5-457-48283-8, лире эн лигне [арчиве]). — Р. 5
- ↑ Частел А. Ниcолас Поуссин. Парис: Cентре Натионал де ла Речерче Сcиэнтифиқуэ, 1960 (ОCЛC 721838739, лире эн лигне [арчиве]). — Р. 51
- ↑ Роме. — Парис: Мичелин эт Cиэ, 1997. — Р. 156
- ↑ Сйлвестре Мичел. Cлауде Геллéэ энтре Чамагне эт Роме: Ноувеаух доcуменц сур ле пеинтре эт са фамилле д’апрèс лес арчивес лорраинес // Мéлангес де л’Эcоле франçаисе де Роме. Моен-Аге, Темпс модернес. — Вол. 94, № 94, 1982. — Р. 929—947 (ДОИ 10.3406/мефр.1982.2678, лире эн лигне [арчиве], cонсултé ле 19 жуиллет 2017).
- ↑ А. Н. Бенуа. Путеводител по Картинной галереэ Императорского Эрмитажа (1910). — М.: Изобразителноэ искусство, 1997. — С. 82
- ↑ Государственний Эрмитаж. Западноэвропейская живопис. Каталог 1. — Л.: Аврора, 1976. — С. 200
- ↑ А. Н. Бенуа, 1997. — С. 83
- ↑ Бенуа А. Н. История живописи всех времён и народов. — СПб.: Шиповник. — Вип. 19. — 1913. — С. 204
- ↑ Ламберт С. Тҳе Имаге Мултиплиэд. Фиве cентуриэс оф принтед репродуcтионс оф паинтингс анд драwингс. — Лондон: Трефоил Публиcатионс, 1987. — ИСБН 0862940966. — Р. 112
Адабиёт
- Фридландер В. , Клод Лоррен, Берлин, 1921;
- Ротлисбергер М., Клод Лоррен. Расмлар, в. 1-2, Лондон, 1963-йил.
Ҳужжатли филм
- „Қуёш театри“, Ален Жобер филми (Франсия, 1989).
Ҳаволалар
- Cлауде Лаирреннинг ишига бағишланган сайт — Рассом ва унинг расмлари ҳақида.