Cлаус Пҳилипп Мариа Жустиниан Сченк Граф вон Стауффенберг (1907-йил 15-ноябр — 1944-йил 21-июл) — 1944-йил 20-июлда Адолф Ҳитлерга Бўрилар уйида суиқасд уюштиришга муваффақияциз уриниши билан машҳур бўлган немис армияси офицери. Демократияга қарши бўлишига қарамай[1] ва дастлаб фашистлар партиясининг миллатчилик жиҳатларига рози бўлса ҳам, уруш давом этар экан, у Вермахт ичидаги немис қаршиликларига қўшилди. У Ҳитлер урушда ютқазаётганига ишонди ва диктатуранинг жиноий характерига қарши чиқди. Ҳеннинг вон Тресcкоw ва Ҳанс Остер билан бир қаторда у Вермахт ичидаги Ҳитлерга қарши фитнанинг марказий шахсларидан бири эди. Ҳаракатдаги иштироки учун у Валкирия операциясидан кўп ўтмай отиб ўлдирилган.

Cлаус вон Стауффенберг
Cлаус Пҳилипп Мариа Жустиниан Сченк Граф вон Стауффенберг
Файл:Cлаус вон Стауффенберг (1907—1944).жпг
Таваллуди 15-ноябр 1907-йил
Вафоти 21-июл 1944-йил(1944-07-21)
(36 ёшда)
Берлин, Нацистлар Германияси
Касби ҳарбий
Миллати немис

У „Граф“ (граф) ва „Сченк“ ирсий унвонларига эга эди. У Полшага ҳужумда, Германиянинг Совет Иттифоқига бостириб киришида ва Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Тунис юришида қатнашган.

Оиласи тарихи

Стауффенбергнинг тўлиқ исми Cлаус Пҳилипп Мариа Жустиниан бўлиб, ундан кейин „Граф Стауффенберг“ унвони берилган. У Сwабианинг шарқий қисмида, Улм ва Аугсбург ўртасидаги Жеттинген Стауффенберг қал’асида, ўша пайтда Германия империясининг бир қисми бўлган Бавария Қироллигида туғилган[2][3]. Стауффенберг тўрт ўғилнинг учинчиси эди, жумладан эгизаклар Бертҳолд ва Алехандер ва ўзининг эгизак укаси Конрад Мария, улар 1907-йил 16-ноябрда Жеттингенда туғилганидан бир кун ўтиб вафот этдилар. Унинг отаси Алфред Сченк Граф вон Стауффенберг, Wüрттемберг қироллигининг сўнгги Оберҳофмаршалли бўлган. Стауффенбергнинг онаси Cаролине Сченк Грäфин вон Стауффенберг, қизлик қизи Грäфин вон Üхкулл-Гйлленбанд, Алфред Ричард Август Граф вон Üхкулл-Гйлленбанд ва Валериэ Грäфин вон Ҳоҳентҳалнинг қизи эди[4].

Дворянларнинг аждодлар қал’аси унвоннинг охирги қисми бўлиб, у Сченк Граф вон Стауффенберг эди ва номнинг бир қисми сифатида ишлатилган. Стауффенберглар оиласи Германия жанубидаги энг қадимги ва таниқли аристократик католик оилаларидан биридир. Унинг протестант аждодлари орасида бир қанча машҳур пруссияликлар, жумладан, фелдмаршал Аугуст вон Гнеисенау ҳам бор эди[5].

1919-йил 11-ноябрда Веймар Республикаси таркибига кирувчи янги конституциявий қонун дворянларнинг имтиёзларини бекор қилди. 109-моддада, шунингдек, „Туғилиш ёки ижтимоий мавқеига кўра қонуний имтиёзлар ёки камчиликлар бекор қилинади. Олийжаноб унвонлар фақат исмнинг бир қисмини ташкил қилади; олийжаноб унвонлар бошқа берилмайди“[6].

Ёшлиги

Ёшлигида у акалари билан Неупфадфиндер немис скаутлари уюшмасининг аъзоси ва немис ёшлар ҳаракатининг бир қисми эди[7][8][9][10].

Стауффенберг 1926-йил

У акалари сингари пухта ўқиган ва адабиётга мойил бўлган, аммо охир-оқибат ҳарбий фаолиятини бошлаган. 1926-йилда у оиланинг анъанавий полки — Бамбергдаги 17-сонли полк (17-отлиқ полки) таркибига кирди. Тахминан ўша пайтда, уч ака-ука Албречт вон Блументҳал томонидан шоир Стефан Георгенинг нуфузли доираси Жоржкреис билан таништирилди, кейинчалик немис қаршиликларининг кўплаб таниқли аъзолари пайдо бўлди. Георге 1928-йилда Дас неуэ Реич („янги империя“), шу жумладан 1922-йилда ёзилган Геҳеимес Деуцчланд („махфий Германия“)ни Бертҳолдга бағишлади[11].

Стауффенберг 1930-йилда лейтенант (иккинчи лейтенант) лавозимига тайинланган. У Берлиндаги Криэгсакадемияда замонавий қуролларни ўрганган, аммо бутун эътиборини Иккинчи Жаҳон уруши давомида транспорт вазифаларининг катта қисмини бажаришда давом этган отлардан фойдаланишга қаратган. Унинг полки Ҳитлернинг Мюнхен келишувидаги кутилмаган дипломатик муваффақияти туфайли 1938-йил сентабрида Германия қаршилик кўрсатиш тўнтариши режаларида қатнашган генерал Эрич Ҳоэпнер бошчилигидаги Германиянинг 1-ёруғлик дивизияси таркибига кирди. Бирлик Мюнхен келишувига кўра Рейхга қўшилганидан кейин Судетлендга кўчиб ўтган Вермахт қўшинлари орасида эди.

Иккинчи жаҳон уруши

1939—1940-йиллардаги фаолияти

1939-йилда уруш бошланганидан кейин Стауффенберг ва унинг полки Полшага ҳужумда иштирок этди. У Полшанинг босиб олинишини ва фашистлар режими томонидан бошқарилишини ва немисларнинг гуллаб-яшнашига эришиш учун поляклардан қул ишчилари сифатида фойдаланишни, шунингдек, Германия мустамлакаси ва Полшани эксплуатациясини қўллаб-қувватлади. Немис аристократиясида кенг тарқалган чуқур илдиз отган эътиқод шундан иборат эдики, асосан поляклар яшайдиган ва қисман Пруссия томонидан Полшани бўлиниб олган, аммо Биринчи жаҳон урушидан кейин Германия империясидан тортиб олинган Шарқий ҳудудлар Тевтон рицарлари ўрта асрлардаги сингари мустамлака қилиниши керак эди. Стауффенберг, „Биз Полшада тизимли мустамлака қилишни бошлашимиз муҳим. Лекин бу содир бўлмайди, деб қўрқмайман“ деди.

Унинг амакиси Николаус Граф вон Üхкüлл-Гйлленбанд, Фритз-Диэтлоф вон дер Счуленбург билан бирга Ҳитлер режимига қарши қаршилик ҳаракатига қўшилиш учун унга мурожаат қилган бўлса-да, Стауффенберг буни фақат Полша кампаниясидан кейин кўриб чиқа бошлади. Петер Ёрcк вон Wартенбург ва Улрич Счwерин вон Счwаненфелд уни Ҳитлерга қарши тўнтаришда иштирок этиш учун ўша пайтдаги Армия Олий қўмондони Wалтҳер вон Браучицчнинг адютанти бўлишга ундадилар. Ўша пайтда Стауффенберг рад этди, чунки барча немис аскарлари 1934-йилда жорий этилган фюрейд туфайли Германия Рейхининг президентлик институтига эмас, балки Адолф Ҳитлер шахсига содиқ бўлишга ваъда беришган.

Стауффенберг бўлинмаси 6-панзер дивизиясига айлантирилди ва у Франсия жангида унинг Бош штабида офицер бўлиб хизмат қилди, бунинг учун у биринчи даражали Темир хоч ордени билан тақдирланди[12].

Барбаросса операцияси, 1941-42

Барбаросса операцияси, Германиянинг Совет Иттифоқига бостириб кириши билан 1941-йил 22-июнда бошланди. Оберкоммандо дес Ҳеэрес („Армия Олий қўмондонлиги“; ОКҲ) Шарқий фронтдаги операцияларни бошқарган. Франсия жангидан сўнг Стауффенберг 1940—1941-йилларнинг тинч ойларида ОКҲнинг ташкилий бўлимига ўтказилди. Стауффенберг бу вақтда ҳеч қандай давлат тўнтаришига уринмади. Бироқ, ака-ука Стауффенберглар (Бертҳолд ва Клаус) Креисау доираси каби режимга қарши шахслар ва Ҳоэпнер каби собиқ қўмондонлар билан алоқада бўлишди. Улар, шунингдек, Ҳитлердан кейинги маъмурият сенарийларига тинч аҳолини, ҳатто Жулиус Лебер каби социал-демократларни ҳам киритдилар[13].

Ҳоффманнинг бригадир Оскар Алфред-Бергернинг мактубларига таянган ҳолда сўзларига кўра, Стауффенберг 1942-йил ёзда Винница (Украина)даги Бош штаб штаб-квартирасида ўртоқ офицерларга бу борада ғазаб ва ҳайратни билдирганида, яҳудийларга нисбатан қўпол муносабатда бўлганлиги ҳақида очиқ фикр билдирган. Стауффенбергнинг дўсти маёр Жоачим Куҳн Қизил Армия томонидан асирга олинган. 1944-йил 2-сентабрда сўроқ пайтида Куҳнинг таъкидлашича, Стауффенберг унга 1942-йил августида „Улар яҳудийларни оммавий равишда отиб ташлашмоқда. Бу жиноятларнинг давом этишига йўл қўймаслик керак“ деган гапларини айтган[14].

Қаршилик ҳаракатлари, 1943-44

Стауффенберг (чапда) ва Албречт Мертз вон Қуирнҳеим 1944-йилда

Реабилитация қилиш учун Стауффенберг ўз уйига, Шлосс Лаутлингенга (бугунги кунда музей), ўша пайтда ҳам Германиянинг жанубидаги Стауффенберг қал’аларидан бири бўлган уйига юборилган. Месстеттен Буэлоч яқинидаги Торфелларга кўп марта ташриф буюришган[15]. Аввалига у ўзини тўнтаришга қодир эмаслигидан ҳафсаласи пир бўлган. Аммо 1943-йил сентабр ойининг бошига келиб, яраларидан бироз секин тузалгач, Берлиндаги Бендлерстрассе (кейинчалик Стауффенбергстрассе) да жойлашган фронтдаги биринчи қатор бўлинмаларини мустаҳкамлаш учун фитначилар уни таклиф қилишди ва Ҳеннинг вон Тресcкоw билан Эрсатжеэр („Ўзгартириш армияси“ — аскарларни тайёрлаш билан шуғулланган) штаб-квартирасида штаб офицери сифатида таништиришди[16].

У ерда Стауффенбергнинг бошлиқларидан бири қаршилик ҳаракатининг содиқ аъзоси генерал Фридрих Олбричт эди. Эрсатзҳеэр тўнтаришни бошлаш учун ноёб имкониятга эга эди, чунки унинг вазифаларидан бири Валкирия операциясини ўтказиш эди. Бу ички тартибсизликлар ҳарбий олий қўмондонлик билан алоқани тўсиб қўйган тақдирда Рейх устидан назоратни ўз зиммасига олишига имкон берадиган фавқулодда чора эди. Валкирия режаси Ҳитлер томонидан келишилган эди, лекин у ўлган тақдирда унинг режимининг қолган қисмини ҳокимиятдан олиб ташлаш учун яширинча ўзгартирилди. 1943-йилда Ҳеннинг вон Тресcкоw Шарқий фронтга жойлаштирилди, бу Стауффенбергга қаршиликни назорат қилиш имконини берди. Тресcкоw Германияга қайтиб келмади, чунки у фитна муваффақияцизлигидан хабар топгач 1944-йилда Полшанинг Крóлоwй Мост шаҳрида ўз жонига қасд қилди.

1943-йил ноябр ойи охирида Ахел вон дем Буссченинг ўз жонига қасд қилишга уринишидан сўнг, нафақат Берлинни эгаллаш, балки Германия армияси ва Ҳитлернинг Шарқий Пруссиядаги турли штаб-квартираларини ҳарбий куч билан эгаллаш учун батафсил ҳарбий режа ишлаб чиқилди. Стауффенберг вон дем Буссче Шарқий Пруссиянинг Растенбург яқинидаги Wолфссчанзе (Бўрилар уйи) га келганидан сўнг, маёр Куҳга бу ёзма буйруқларни шахсан етказди. Бироқ, Ҳитлер билан учрашув бекор қилинганидан сўнг, вон дем Буссче Wолфссчанзедан шарқий фронтга жўнаб кетди ва уриниш амалга ошмади[17].

20-июл фитнасидан сўнг Куҳн Советларнинг ҳарбий асирига айланди. У 1945-йил февралида советларни ҳужжатлар яширинган жойга олиб борди. 1989-йилда Совет раҳбари Микҳаил Горбачев бу ҳужжатларни Германия канслери доктор Ҳелмут Коҳлга топширди. Урушдан бери Германияда бир неча йиллар давомида фитначиларнинг мотивлари муҳокама қилинмоқда. Кўпчилик фитначилар урушни тугатиш ва профессионал зобитлар ва зодагонлар аъзолари сифатидаги имтиёзларини йўқотмаслик учун Ҳитлерни ўлдирмоқчи деб ўйларди[18].

1944-йил 6-июн куни иттифоқчилар Франсияга қўнди. Стауффенберг, бошқа немис профессионал ҳарбий офицерлари сингари, урушнинг йўқолганига мутлақо шубҳа қилмади. Фақат зудлик билан сулҳ тузиш кераксиз қон тўкилишини ва Германияга, унинг халқига ва бошқа Европа халқларига қўшимча зарар етказилишининг олдини олади. Бироқ, 1943-йил охирида у Германия зудлик билан тинчликка рози бўлиши учун иттифоқчилар бажариши керак бўлган талабларни ёзди. Бу талаблар Германиянинг 1914-йилги шарқий чегараларини, шу жумладан Полшанинг Wиэлкополска ва Познан ҳудудларини сақлаб қолишини ўз ичига олади. Бошқа талаблар орасида Австрия ва Судетландия каби ҳудудий ютуқларни Рейх таркибида сақлаб қолиш, Элзас-Лотарингияга автономия бериш ва ҳатто Тиролни Бозен ва Мерангача қўшиб олиш орқали жанубдаги Германиянинг ҳозирги уруш чегараларини кенгайтириш киради. Ҳудудий бўлмаган талаблар иттифоқчилар томонидан Германияни ҳар қандай босиб олишни рад этиш, шунингдек, „халқларнинг ўз жиноятчилари билан курашиш“ ҳуқуқини талаб қилиб, ҳарбий жиноятчиларни топширишни рад этиш каби фикрларни ўз ичига олган. Бу таклифлар фақат Ғарбий иттифоқчиларга қаратилган эди — Стауффенберг Германиянинг шарқдаги ҳудудий ютуқларини ҳарбий босиб олишни давом эттириш ҳуқуқини талаб қилиб, Германиянинг фақат ғарбий, жанубий ва шимолий позицияларидан чекинишини хоҳлади.

Манбалар

  1. ↑ Коҳлмаиэр, Маттҳиас „"Стауффенберг wоллте кеине парламентарисче Демократиэ"“. Сüддеуцче.де.
  2. ↑ Герд Wундер: Диэ Сченкен вон Стауффенберг. Мüллер & Грäфф, 1972, п. 480
  3. ↑ „Грäфин вон Стауффенберг: Абсчиэд вон эинер Зеитзеугин“. Аугсбургер Аллгемеине. 23-июн 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  4. ↑ „Алфред Клеменс Сченк вон Стауффенберг“. генеанет. Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  5. ↑ „Cоунтесс вон Стауффенберг“ (5-апрел 2006-йил). Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  6. ↑ „Фирст Чаптер: Тҳе Индивидуал“. Тҳе Реич Cонститутион оф 11-август 1919-йил (Wеимар Cонститутион) wитҳ Модифиcатионс. Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  7. ↑ Лöттел, Ҳолгер „Cлаус Сченк Граф вон Стауффенберг (1907—1944): Лебен унд Wüрдигунг- Вортраг анлäßлич дер Геденкверансталтунг зум 100.Гебурцтаг вон Cлаус Сченк Граф вон Стауффенберг, Кетрзйн/Растенбург, 22.Жули 2007“ (олмонча) (22-июл 2007-йил). 19-июл 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-феврал 2008-йил.
  8. ↑ Киэсеwеттер, Ренате „Им Портрäт: Cлаус Граф Сченк вон Стауффенберг“ (олмонча). 5-июн 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-феврал 2008-йил.
  9. ↑ Бентзиэн, Ҳанс. Cлаус Сченк Граф вон Стауффенберг-Дер Тäтер унд сеине Зеит (олмонча). Берлин: Дас Неуэ Берлин Верлагсгеселлсчафт мбҲ, 2004 — 24–29-бет. 
  10. ↑ Зеллер, Эберҳард. Оберст Cлаус Граф Стауффенберг (олмонча). Падерборн-Мунич-Виэнна-Зüрич: Фердинанд Счöнингҳ, 2008 — 7–10-бет. 
  11. ↑ Ҳерберт Аммон: Вом Геист Георгес зур Тат Стауффенбергс — Манфред Риэделс Реттунг дес Реичес, ин: Иаблис 2007 ат ҳттп://www.иаблис.де (Wайбаcк Мачине сайтида 26-июл 2007-йил санасида архивланган)
  12. ↑ Ҳоффманн, Петер. Cлаус Сченк Граф вон Стауффенберг: Диэ Биограпҳиэ. 4. Ауфлаге.. Пантҳеон, 2007 — 114-бет. ИСБН 978-3-570-55046-5. 
  13. ↑ „Тҳе Герман wҳо бомбед Ҳитлер wҳен а плот то килл Ҳитлер фаилед 50 еарс аго: ретрибутион фелл сwифтлй“. Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  14. ↑ Ҳоффманн, Петер „Тҳе Герман Ресистанcе анд тҳе Ҳолоcауст“, пагес 105-126 фром Cонфронт! эдитед бй Жоҳн Мичалcзйк, Петер Ланг. Неw Ёрк, 2004. паге 110
  15. ↑ „ЗАК-Wандерсоммер: Ауфтакт ауф Стауффенбергс Спурен“. зак.де. 2022-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-август.
  16. ↑ „Тҳе Герман оффиcер wҳо триэд то килл Ҳитлер“. ББC (20-июл 2014-йил). Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  17. ↑ „Обитуарй: Ахел вон дем Буссче“ (20-феврал 1993-йил). Қаралди: 23-июн 2018-йил.
  18. ↑ Петер Ҳоффманн (1-апрел 2007-йил). „Оберст и. Г. Ҳеннинг вон Тресcкоw унд диэ Стаацстреичплäне им Жаҳр 1943“. Виэртелжаҳршефте фüр Зеитгесчичте. 55-жилд, № 2. 331–364-бет. дои:10.1524/ВфЗг.2007.55.2.331. С2CИД 143574023.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()

Ҳаволалар