Clement Attlee
Cлемент Ричард Аттлеэ (талаффузи: Килмент Ричард Эттли, 3.1.1883, Лондон, – 8.10.1967, Лондон) – Британия сиёсатчиси, Лейбористлар партияси раҳбари, 1945-1951-йилларда Буюк Британия Бош вазири. 1940-йилда Чемберлен истеъфога чиққанидан сўнг, Черчилл бошчилигидаги коалиция кабинетига қўшилди. Иккинчи жаҳон уруши даврида фуқаролик ишлари учун мас’ул бўлган Лордлар палатасини бошқарган ва Уруш кабинетида Черчиллдан кейин иккинчи шахс бўлган. Доминионлар котиби (1942–1943), Бош вазир ўринбосари (1942–1945) ва Кенгашнинг лорд-президенти (1943–1945) бўлиб ишлаган. 1940-1945-йиллардаги Черчилл ҳукуматининг ягона аъзоси бўлган.
Биографияси
Лондонда адвокат оиласида туғилган. 1904-йилда Оксфорд университетини тамомлаган. Замонавий тарихни ўрганган. Кейинчалик Аттлеэ ҳуқуқшунослик даражасини олди. Ишчи синф болалари билан ишлаганда, ўз қарашларини консервативдан социалистикка ўзгартирди. 1908-йилда Мустақил меҳнат партиясига қўшилди. 1909-йилда қисқа муддат Беатрис Wеббнинг котиби бўлди. 1911-йилда Буюк Британия ҳукумати номидан мамлакат бўйлаб саёҳат қилиб, молия канслери Девид Ллойд Жорж ташаббуси билан ишлаб чиқилган Миллий суғурта тўғрисидаги қонунни тушунтирди. 1912-йилда Лондон Иқтисодиёт мактабида дарс бера бошлади.
Биринчи жаҳон уруши пайтида Жанубий Ланкашир полки[эн] капитани бўлган ва Дарданел операциясида қатнашган. Муваффақияциз бўлишига қарамай, Черчиллни стратег сифатида юқори баҳолади. У дизентерия билан оғриган, кейин армияга қайтган. Месопотамия юришида ҳам қатнашган, у ерда оёғидан яраланган. 1917-йилда маёр унвонини олди. Урушнинг сўнгги ойларини Ғарбий фронтда ўтказди.
Урушдан кейин Лондон Иқтисодиёт мактабида дарс берди ва маҳаллий сиёсатга қайтди. 1919-йилда Лондондаги энг камбағаллардан бири бўлган Степней муниципал округининг мери этиб сайланди. Ушбу лавозимда Аттлеэ ижара ҳақини ошириб юборган, лекин уй-жойни яшашга яроқли ҳолатда сақламаган виждонсиз уй эгаларига қарши кураш чораларини кўрди. Уй эгаларини ижарага олинган биноларни таъмирлашга мажбур қилди. Шунингдек, ҳудуднинг санитария ҳолатини яхшилади, бу, хусусан, чақалоқлар ўлимини камайтирди.
1922 йилги сайловда Аттлеэ Степнейдаги Лимехаус сайлов округи бўйича Жамоатлар палатасига сайланди. Ўша пайтда у Жеймс Рамсай Макдоналднинг ашаддий тарафдори эди ва 1922 йилда унинг парламент шахсий котиби бўлиб ишлаган. У биринчи марта 1924 йилда ҳукуматга кириб, МакДоналд бошчилигидаги қисқа муддатли Биринчи Лейбористлар ҳукуматида уруш котиби ўринбосари (давлат котиби) лавозимида ишлаган.
1926-йилда мамлакат тарихидаги энг йирик умумий иш ташлашни қўллаб-қувватламади. Иш ташлашни сиёсий кураш воситаси сифатида қўллашга рози бўлмаган, аммо келишувга эришган. Улар бирлашма бўлиб, улар заводларга эмас, балки касалхоналарга электр энергиясини этказиб беришни давом эттиришган. 1927-йилда Ҳиндистондаги вазият ва унга ўзини-ўзи бошқариш имкониятини ўрганиш учун тузилган Саймон конституциявий комиссиясига қўшилди. Ҳиндистон миллий озодлик ҳаракати билан мулоқотга ижобий қараган бир неча британиялик сиёсатчилардан бири эди.
1930-йилда лейбористлардан кетган Освалд Мосли ўрнига Ланкастер герсоглиги канслери лавозимини эгаллаб, ҳукуматга қайтиб келди. Иккинчи лейбористлар кабинети даврида Аттлеэ аста-секин Макдоналддан ҳафсаласи пир бўлиб, уни беҳуда ва қобилияциз деб топди. 1931-йилдаги инқироз даврида, Макдоналднинг консерваторлар ва либераллар билан „миллий бирлик“ ҳукуматини тузиш арафасида генерал бўлган. Артҳур Ҳендерсон ва бошқа кўплаб партия етакчилари мағлубиятга учраган.
Жорж Лансбери ва Эттли ҳукумат тажрибасига эга бўлган кам сонли лейбористлар депутатларидан эди – собиқ партия раҳбари (ва мухолифат) ва Этли унинг ўринбосари этиб сайланган. 1933 йил охирида Лансберининг жароҳатидан сўнг, Атли тўққиз ой давомида раҳбар вазифасини бажарувчи сифатида хизмат қилди, аммо хотинининг касаллиги туфайли шахсий молиявий қийинчиликлар унинг сиёсатдан кетиши ҳақида саволлар туғдирди. Стаффорд Крипс хотинининг даволаниши учун Аттлига қўшимча маош тўлашга рози бўлди ва уни қолишга кўндиради.
1935 йилдан 1955 йилгача Аттлеэ Лейбористлар партияси раҳбари бўлган. Жорж Лансбери 1935 йилги партия конференциясида делегатлар фашистик Италияни Эфиопияга бўлган тажовузи учун санкция қилиш учун овоз берганидан кейин Лейбористлар партияси раҳбари лавозимидан истеъфога чиқди. 1935-йил 25-октабрда Лейбористлар партиясининг муваққат партияси раҳбари этиб тайинланган Аттлеэ уларни ўша йили сайловларга олиб борди, бунда партия 1931-йилдаги мағлубиятдан қисман қутулди. 1935-йил 26-ноябрда у Герберт Моррисон ва Артур Гринвуд томонидан қаршилик кўрсатган ички партия сайловларидан сўнг расман янги раҳбар сифатида тасдиқланди.
Дастлаб, Атли фашистлар Германиясининг экспансионистик кайфияти хавфини етарлича баҳоламади ва Британиянинг қайта қуролланишига қарши чиқди. Бироқ, 1937 йилга келиб, Учинчи Рейхдан таҳдид кучайганлиги сабабли, Лейбористлар партияси ўзининг пасифистик шиорларидан воз кечди ва Бош вазир Невилл Чемберлен томонидан олиб борилаётган тажовузкорни тинчлантириш сиёсатига (хусусан, Мюнхен келишувига қарши) қарши чиқди. 1937 йилда Аттлеэ испан республикачилари билан бирдамлик изҳор қилиб, фуқаролар уруши бўлган Испанияга ташриф буюрди ва Британия халқаро бригадалари баталёнига ташриф буюрди.
1940 йилда у Черчиллнинг консерваторлар, лейбористлар ва либералларнинг коалицион ҳукуматига қўшилди ва Лорд Привй Сеал лавозимини эгаллади. 1942 йил февралдан – Бош вазир ўринбосари. У бир мунча вақт Доминион ишлари бўйича Давлат котиби лавозимида ҳам ишлаган. Уруш кабинетининг бошидан охиригача фақат Аттлеэ ва Черчилл қолишган. Аттлеэ 1940 йилда Франсия таслим бўлганидан кейин Буюк Британияга қаршиликни давом эттиришда Черчиллни қўллаб-қувватлади ва экса кучлари билан музокараларга қарши овоз берди.
Атли уруш тўлиқ тугамагунча (Япониянинг таслим бўлиши) коалицияни сақлаб қолишга қарор қилди, бироқ унинг партияси иттифоқчилар Европадаги ғалабага яқинлашар экан, янги сайловлар ўтказишни талаб қила бошлади; Натижада, Аттлеэ Черчиллдан 1945 йил октябрига парламент сайловларини белгилашни сўради, лекин у уруш даврида миллий лидер сифатида машҳурлигига таяниб, олдинда ўйнашга қарор қилди ва сайловларни ундан ҳам эртароқ, 5 июлда ўтказди.
Ўзларининг ғалабалари олдиндан айтиб бўлинган хулоса эканлигига ишонган консерваторлар ўз кампаниясини фақат ўз етакчисининг шахсиятига асосладилар, лейбористларнинг сайловолди дастури урушдан кейин нафақат мамлакатни тиклашни, балки Буюк Британияда „фаровонлик“ давлатини яратишни ҳам ваъда қилган эди. демократик социализм ғояларига мувофиқ (1945 йил апрелдаги дастурда „Келажак олдига“ Лейбористлар партияси тарихида биринчи марта „Британияда социалистик жамиятни яратиш“ якуний мақсадини эълон қилди).
26 июл куни парламент сайловларининг якуний натижалари эълон қилинди, бу лейбористларнинг 1945 йилги сайловлардаги шов-шувли ғалабасини тасдиқлади. Овозларни санаб чиқиш натижаларига кўра, лейбористлар биринчи марта Жамоатлар палатасида мутлақ кўпчиликни (393 ўрин) қўлга киритди. Ўша куни Аттлеэ Черчиллдан кейин Буюк Британия Бош вазири лавозимини эгаллади ва 28 июлдан бошлаб Поцдам конференциясида унинг ўрнини эгаллади.
Эттлининг бош вазирлик лавозими урушдан кейинги реконструксия ва Совуқ уруш бошланишининг оғир йилларида келди; Унинг даврида Буюк Британия ривожланаётган Европа тузилмаларида иштирок этишда эҳтиёткор позицияни эгаллади, аммо ташқи сиёсатда у Қўшма Штатлар томонидан бошқарилди (1948 йил июл ойида АҚШ армиясининг биринчи бўлинмалари Шарқий Англияда жойлашган эди), урушда қатнашди. " Маршалл режаси " ни амалга ошириш, НАТО га асос солган, шунингдек, Малаядаги мустамлакачилик урушида қатнашган ва Ҳиндистон-Покистон ва Араб-Исроил можаролари пайтида баҳсли рол ўйнаган. Шу билан бирга, Ҳиндистонга мустақиллик бериб, Атли Британия империясини Миллатлар Ҳамдўстлигига айлантириш йўлидаги биринчи ва энг муҳим қадамни қўйди.
Ички сиёсатда ишчилар синфининг турмуш даражасини ошириш мақсадида бир қатор ижтимоий ислоҳотлар амалга оширилди, урушдан кейин иш ўринлари таъминланди. Британия иқтисодиётининг бир қатор тармоқлари миллийлаштирилди.
Эрнест Бевин ташқи ишлар вазири, Герберт Моррисон ички ишлар вазири; Лейбористларнинг чап қанот раҳбари Анеурин Беванга Соғлиқни сақлаш вазирлиги топширилди. 1948-йилда миллий соғлиқни сақлаш хизматини яратиш ташаббуси билан чиқди. 1946-йилдаги Соғлиқни сақлаш қонуни касалхоналарни миллийлаштириш ва тиббий суғурта фондига кичик бадаллар ҳисобидан бепул тиббий ёрдам кўрсатишни, дори воситалари учун субсидиялар ва тиббий хизматлар турларини кенгайтиришни назарда тутган. 1951-йилда уруш давридаги иш ташлашларни тақиқловчи қонунни қабул қилишда муҳим рол ўйнади.
Умуман олганда, Аттлеэ даврида ижтимоий ҳимояга давлат харажатлари 2,5 баробар ошди. Кам таъминланганларга ёрдам, қарилик пенсиялари, ногиронлик ва боқувчисини йўқотганлик пенсиялари, болалар нафақалари ва бошқа давлат мажбуриятлари тўғрисида қонунлар киритилди. Шундай қилиб, янги ҳукумат 1946-йилдаги ижтимоий суғурта тўғрисидаги қонунни қабул қилди. „Таълим тўғрисида“ги қонун мактаб тизимини қайта ташкил этишни назарда тутди ва умумий бепул ўрта таълимни жорий қилди. Кенг кўламли уй-жой қурилиши доирасида 1 миллионга яқин турар-жой бинолари қурилди. Бундан ташқари, Жамоатлар палатаси аъзоларининг сони қисқартирилди. 1948-йилда Лордлар палатасининг фаолиятини тўхтатишни режалаштирган.
Аттлеэ тўлиқ парламент муддатини эгаллаган ва Жамоатлар палатасида кўпчиликни эгаллаган биринчи Лейбористлар Бош вазири эди. 1950-йил 23-февралда эълон қилган навбатдан ташқари парламент сайловларида лейбористлар заиф бўлса-да ғалаба қозонишга муваффақ бўлди.
Буюк Британиянинг Корея урушидаги иштироки ва ҳарбий харажатларнинг кўпайиши фонида молия вазири (молия канслери) Хю Гаицкелл томонидан киритилган „тежамкорлик“ режими ҳукуматдаги инқирозга ва чап қанот вакилларининг чиқишига сабаб бўлди. Бунга жавобан, Аттлеэ 1951-йил октябр ойида сайловларга борди. Уларда лейбористлар биринчи ўринни эгаллади ва ҳар қачонгидан ҳам яхшироқ натижа кўрсатди, лекин мажоритар тизимнинг ўзига хос хусусиятлари туфайли консерваторларга ютқазди. Аттлеэ Черчилл тимсолида яна консерваторларга ўз мавқеини йўқотди.
1955-йилда Лордлар палатасига қайта сайланди[1][2].
Манбалар
- ↑ „Тҳе дефаcинг оф Чурчилл'с статуэ | ОУПблог“. 2023-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 13-август.
- ↑ Ермолович Д. И. Англо-русский словар персоналий. – Андоза:М.: Рус. яз., 1993. – 336 с. – С. 39.