Cорйлус авеллана, оддий фундук, қайиндошлар оиласига мансуб гулли ўсимлик тури. Унинг ватани Европа ва Ғарбий Осиё. Бу тур Англия пасттекислигида дала чегараларидаги тўсиқларнинг муҳим таркибий қисмидир. Ёғоч анъанавий равишда ўсимлик сифатида ўстирилди, кесилган новдалар қурилиш ва қишлоқ хўжалиги тўсиқлари учун ишлатилган.

Cорйлус авеллана
Барг ва ёнғоқлар
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Росидс
Фагалес
Қайиндошлар
Cорйлус
C. авеллана
Бинар номи
Cорйлус авеллана

Оддий фундук ёнғоқлари учун етиштирилади.

Тавсиф

Оддий фудукнинг одатда 3–8 метр (10–26 фут) га етадиган бута шаклида ўсади, лекин бўйи 15 м (49 фт) га етиши мумкин. Барглари юмалоқ, узунлиги 6–12 cентиметр (2 1⁄2–4 1⁄2 инчес), иккала юзаси юмшоқ тукли ва икки томонлама тишли. Гуллар баҳорда жуда эрта, барглардан олдин ҳосил бўлади ва бир жинсли шамол билан чангланади. Чангчили гуллар оч сариқ, урғочи гуллар эса жуда кичик ва асосан фақат ёрқин қизил рангда бўлади. Ёнғоқ, чангланишдан тахминан 7-8 ой ўтгач, пишганида ерга тўкилади[2].

Таксономия

Авеллана илмий номи Италиянинг Авелла шаҳридан келиб чиққан[3] ва Линней томонидан Леонҳарт Фучснинг „ Де ҳисториа стирпиум cомментарии инсигнес“ (1542) асаридан танлаб олинган бўлиб, у ерда бу тур " Авеллана нух сйлвестрис " („ёввойи ёнғоқ“)[4] деб аталади. Бу ном ўз навбатида Плиний Элдернинг эрамизнинг биринчи асрдаги Натуралис Ҳисториа энсиклопедиясида тилга олинган[5].

Тарқатиш

Cорйлус авеллана Британия ороллари, Иберия, Италия, Греция, Туркия ва Кипрга, шимолдан марказий Скандинавиягача, шарқда марказий Урал тоғлари, Кавказ ва Эроннинг шимоли-ғарбий қисмида ўсади[2][6].

Экология

Барглари кўплаб ҳайвонлар учун озиқ-овқат саналади, жумладан капалаклар, Cолеопҳора анатипеннелла куя, яширин куя Алабониа геоффрелла қуртлари ўсимлик барглари ва новдалари орасида яшайди.

Мева қобиғини ёриб киришга мослашган умуртқасизлар ва умуртқали ҳайвонлар учун (масалан, синcаплар ва қарғасимонлар) учун, ҳам муҳим озуқа ҳисобланади. Иккаласи ҳам фундук етиштирувчилар томонидан асосий зараркунандалар ҳисобланади.

Cорйлус авеллана

Култивация

Cорйлус авеллана 'Cонтортаъ

Фундукнинг Барселона, Бутлер, Казина, Кларк Косфорд, Давиана, Делле Лангҳе, Англия, Эннис, Филлберт, Ҳаллс Гиант, Жемтегаард, Кент Коб, Люис, Токолйи, Тонда Гентиле, Тонда ди Гиффони, Тонда Романа каби навлари мавжуд[7]. Улардан баъзилари ўзига хос хусусиятлари учун ўстирилади, жумладан катта ёнғоқ ўлчами, эртапишар ва кечпишар мевали навлар, бошқалари эса чанглатувчи сифатида етиштирилади. Савдо фундукларининг аксарияти илдиз ниҳолларидан кўпайтирилади[7].

Қуйидаги манзарали навлар Қироллик боғдорчилик жамиятининг боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлди:

  • 'Cонтортаъ[8] (тиркали ёнғоқ, Гарри Лаудернинг таёқчаси)
  • „Қизил Мажестиc“[9]

Фойдаланиш

Неw Сунсет Wестерн Гарден китобига кўра, Cорйлус авеллана тижорат мақсадида экиладиган энг кенг тарқалган фундук ўсимликларидан биридир[10].

Бу бута кўплаб Европа ўрмонларида кенг тарқалган. Ўсимлик Англия пасттекислигида анъанавий дала чегаралари бўлган тўсиқларнинг муҳим таркибий қисмидир[2].

Cорйлус авеллана
Фундук (Cорйлус авеллана)

Фундуклар

Фундуклар

Фундук протеин ва тўйинмаган ёғларга бой. Улар, шунингдек, марганец, мис, витамин Э, тиамин ва магнийга бой[11].

Оддий фундук ёнғоқлари учун Европа, Туркия, Эрон ва Кавказдаги савдо боғларида етиштирилади. „Фундук“ номи Cорйлус туркумига мансуб ҳар қандай турнинг ёнғоқларига тегишлидир. Уруғнинг нозик, тўқ жигарранг пўсти бор, у аччиқ таъмга эга ва баъзида пиширишдан олдин пўсти олиб ташланади. Энг йирик фундук ишлаб чиқарувчиси Туркиянинг Гиресун вилоятидир. Туркияда йилига 625 000 тонна фундук ишлаб чиқарилади. Бу жаҳон ишлаб чиқаришининг тахминан 75 фоизини ташкил қилади[12].

Манбалар

  1. ↑ Шаw, К.; Рой , С.; Wилсон, Б. (2014). „Cорйлус авеллана“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2014: э.Т63521А3125935. дои:10.2305/ИУCН.УК.2014-3.РЛТС.Т63521А3125935.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Рушфортҳ, К. (1999).
  3. ↑ Митчелл, А. Ф. (1982).
  4. ↑ Линнаэус, C. (1753).
  5. ↑ „ЛаcусCуртиус • Плинй тҳе Элдер'с Натурал Ҳисторй — Боок 23“. пенелопе.учиcаго.эду.
  6. ↑ Ден Виртуэлла Флоран: мап
  7. ↑ 7,0 7,1 Ҳухлей, А., эд. (1992).
  8. ↑ „Cорйлус авеллана 'Cонторта'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 27-сентябр.
  9. ↑ „Cорйлус авеллана 'Ред Мажестиc'“. РҲС. Қаралди: 2020-йил 27-сентябр.
  10. ↑ „Ҳазелнут Планц“ (эн). Қаралди: 2017-йил 27-январ.
  11. ↑ СЕЛФ Нутритион дата, Нуц, ҳазелнуц ор филберц.
  12. ↑ Wорлд Ҳазелнут Ситуатион анд Оутлоок, УСДА 2004.