Dīpankara
Дипанкара (Пали: Дīпаṅкара; Санскрит: Дīпаṃкара, „Чироқ кўтарувчи“) ёки Дипанкара Буддаси – ўтмишдаги буддалардан бири ҳисобланади. У Ерда тўрт асанкҳейя ва юз минг калпа олдин яшаган деб ишонилади[1]. Буддистларнинг эътиқодига кўра, Дипанкара – тарихий Будда бўлмиш Гаутама Буддадан олдин, неча-неча эвлар аввалмаърифатга эришган қадимий Буддалардан бири ҳисобланади.
| Дīпанкара | |
|---|---|
_(8436396688).jpg) | |
| Маълумотнома | |
| Санскрит | Дīпаṃкара |
| Пали | Дīпаṅкара |
| Бенгалча | দীপঙ্কর |
| Бирмача |
бир.: ဒီပင်္ကရာ (мй) |
| Хитойча |
燃燈佛 (Пинйин: Рáндēнг Фó) |
| Японча |
(ромажи: Нентō Буцу) |
| Кҳмерча |
ព្រះពុទ្ធ ទីបង្ករៈ "Преаҳ Путҳ Дипанкара" |
| Корейсча |
연등불 (Еондеунг Бул) |
| Монголча |
ᠵᠣᠯᠠ ᠢᠢᠨ ᠵᠥᠬᠢᠶᠠᠭᠴᠢ᠂ ᠳᠢᠸᠠᠩ᠋ᠭᠠᠷ; Зулын Зохиогч, Дивангар; Зула йин Зоҳиягcи, Дивангар |
| Сингалча |
දීපඞ්කර බුදුන් වහන්සේ Дипанкара Будун Ваҳансе |
| Тайча |
พระทีปังกรพุทธเจ้า Пҳра Тҳипангкон Пҳуттҳачао |
| Тибетча |
མར་མེ་མཛད་ Вайлиэ: мар ме мдзад ТҲЛ: Мармедзé |
| Ветнамча | Нҳиêн Đăнг Пҳậт |
| Ҳурмат кўрсатилиши | Тҳеравāда, Маҳаяна, Важраяна |
 Буддизм |
|---|
| Маданияти |
| Тарихи |
| Буддистлар |
| Мактаблар |
| Ибодатхоналар |
| Матнлар |
| Портал |
Умуман олганда, буддистлар узоқ ўтмишда кўплаб Буддаларнинг кетма-кет келганлигига ва келажакда яна кўплари пайдо бўлишига ишонишади. Дипанкара шу олдинги Буддалардан бири бўлса, Гаутама Будда ҳозирги ва энг сўнгги маърифатли шахс, Маитрея эса узоқ келажакда келадиган кейинги Будда ҳисобланади.
Хитой буддизми Дипанкарани ўтмишдаги кўплаб Буддалардан бири сифатида ҳурмат қилади. Йигуандаода Дипанкара, Гаутама ва Маитрея „Уч вақт Буддалари“ ҳисобланади.
Иконография
.jpg)
Дипанкара одатда ўтирган Будда шаклида тасвирланади, аммо унинг турган Будда сифатидаги тасвирлари Хитой, Таиланд ва Непалда кенг тарқалган; ўнг қўли билан одатда ҳимоя мудрасини (абҳая мудра) ҳосил қилади, баъзан уни иккала қўли билан ҳам ҳосил қилади.
Дипанкара камдан-кам ҳолларда якка ҳолда тасвирланади; одатда у иккита бодҳисаттва – Манжушри ва Важрапани (Явада кенг тарқалган) ёки Авалокитешвара ва Важрапани (Шри-Ланкада кенг тарқалган) билан бирга тасвирланади; ёки ундан кейин келадиган Буддалар – Гаутама ва Маитрея билан бирга тасвирланади.
Афғонистонда 2001-йилда Толибан ҳукуматининг вайрон қилган Бомиён Буддаларидан бири Дипанкарани тасвирлаган деб ишонилади. Дипанкара ҳайкалларини Лонгмен ва Юнганг ғорларида (Хитой) ҳам кўриш мумкин.
Башорат
Буддист санъатида кўрсатилган ҳикоялардан бирида Гаутама Будда Сумедҳа номи билан танилган собиқ авлодда – лойдан сув бирикмасига оёқларини ифлослатмасдан ўтиши учун, бой Браҳман бўлиб, кейин роҳибга айланган шахс сифатида, тиз чўккан ва узун қора сочларини ерга ёйган ҳолда, диндорликни намойиш қилган инсон сифатида тасвирланади[2][3].
Дипанкара ва Сумедҳа ўртасидаги бу учрашув Сумедҳанинг Гаутама Будда (Шакямуни) сифатида маърифатга эришишидан кўп авлодлар олдин содир бўлган. Ушбу ҳаракатдан сўнг, Дипанкара Сумедҳага „Келажак авлодларда сиз 'Шакямуни' исмли Будда бўласиз“[4], деб айтган, бунга Сумедҳа: „Мен Будда, маърифатга етган шахс бўламан; туғилишим, кексалигим ва ўлимим – сочларим устидан оёқларинг билан юришингни илтимос қиламан“, деб жавоб берган.
Шундан сўнг Дипанкара: „Инсон мавжудлигидан озод бўлиб, сиз дунё учун фойдали ўқитувчи бўласиз. Шакялар қабиласида, Уч оламнинг тимсоли, барча мавжудотларнинг чироғи сифатида туғилиб, сиз Гаутама номи билан тан олинасиз. Сиз Қирол Суддҳодана ва Малика Маянинг ўғли бўласиз. Шарипутра ва Моггаллана сизнинг бош шогирдларингиз бўлади. Сизнинг ёрдамчингизнинг исми Ананда бўлади“, деб айтган.
Маърифатдан кейинги ҳаётининг 40 йилдан ортиқ даври давомида Гаутама Будда ўзининг олдинги мавжудликлари ҳақида деярли 554 та олдинги ҳаёт ҳикояларини (Жатака эртаклари деб аталади) айтиб берган. Гаутама Будда шундай деган: "шахс Будда бўлиш йўлини 10 та Парамита ёки „мукаммаллик“ни тўлдиришдан бошлайди". Баъзи манбалар ва матнларда Бодҳисаттва Гаутама Дипанкара даврида Шаҳзода Сумедҳа сифатида туғилган, бой бўлган ва роҳиб бўлиш учун барча бойлигини тарқатиб юборганлиги ҳақида ҳикоя қилинади. Гаутама Бодҳисаттванинг биринчи Ниятҳа Виваранасини (ёки Будданинг аниқ олдиндан кўриши) Дипанкарадан олгани айтилади. Гаутама Будданинг келажакдаги маърифати ҳақидаги ушбу ва бошқа кўплаб башоратлар Маҳаяна матни бўлган Сангатҳа Сутрада топиш мумкин[5].
Ҳурмат қилиниши
ХВИИ асрга келиб, Дипанкара Непал буддист жамоаларида ҳурмат қилинадиган шахсга айланган. Унинг издошлари уни савдогарларнинг ҳимоячиси деб ҳисоблайдилар ва уни садақа бериш анъанаси билан боғлайдилар. Шунингдек, у денгизчиларнинг ҳимоячиси ҳисобланади ва баъзан Дипанкара ҳайкаллари қирғоқ бўйида кемаларни йўлида йўл-йўриқ кўрсатиш ва ҳимоя қилиш учун жойлаштирилади.
Тайвандаги баъзи хитой халқ диндорлари ва чет элдаги хитой жамоалари ҳам Дипанкара Буддасига сиғинишган.
Буддҳавамса матнида Дипанкара Нандарамада Нирванага эришганлиги айтилади, у ерда ўттиз олти ёжана баландликда ступа қурилган[6].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Жаҳон сиклари ва Буддалар пайдо бўлиши (Энглиш) — 117-бет.
- ↑ „Будда ҳаёти: Дипанкаранинг Маърифат башорати“. Тҳе Ҳунтингтон Арчиве - Тҳе Оҳио Стате Университй. 2014-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-сентябр.
- ↑ Гҳош, Б (1987). "Будда Дипанкара – Гаутаманинг йигирма тўртинчи ўтмишдоши". Буллетин оф Тибетологй 2: 33–38. Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-02-27. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210227041138/ҳттп://ҳималая.соcантҳ.cам.аc.ук/cоллеcтионс/жоурналс/бот/пдф/бот_1987_02_03.пдф. Қаралди: 2025-09-24.Дīпанкара]]
- ↑ Зен Буюк Устади Ҳуи-ненг Сутраси: Ҳуи-ненгнинг Олмос Сутрага шарҳи билан. Шамбҳала, 1998 — 126-бет. Қаралди: 2025-йил 13-феврал.
- ↑ „Сангҳата Сутра“. Сангҳата Сутра.
- ↑ Жоҳн С. Стронг. Будда реликвиалари. Принcетон Университй Пресс, 2007 — 45-бет. ИСБН 978-0691117645.