Ziyosfera

Dahshur

Даҳшур (арабча: دهشور‎‎, Даҳšūр) — қадимги Миср пирамида мажмуаси ва некрополи бўлиб, у Гиза муҳофазасидаги Бадрашин марказида жойлашган Маншият Даҳшур (арабча: منشأة دهشور‎‎) қишлоғи номи билан аталади[1].

Даҳшур

Снеферунинг Қизил пирамидаси
Тури Некропол
Жойлашуви Гиза муҳофазаси, Миср
КоординаталарРесторед бй 29°48′23″Н 31°12′29″Э / 29.80639°Н 31.20806°Э / 29.80639; 31.20806
Буилт Мил. ав. 2613–2589-йиллар
Буилт бй Снеферу

Даҳшур УНЕСCОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган бўлиб, Ғарбий саҳро платосида, экин майдонлари бошланадиган ҳудуд чеккасида жойлашган. Шимолдаги Саққора, Абусир ва Гиза пирамида мажмуалари билан биргаликда қадимги пойтахт Мемфиснинг пирамидалар майдонини ташкил этади[2]. Бу жой асосан бир нечта пирамидалари, хусусан, милоддан аввалги 2613—2589-йиллар оралиғида қурилган ҳамда Мисрдаги энг қадимги, энг катта ва энг яхши сақланиб қолган иншоотлар қаторига кирувчи Снеферунинг Қия пирамидаси ва Қизил пирамидаси билан машҳур.

Пирамидалари

Снеферунинг Қия пирамидаси

Даҳшур пирамидалари мисрликлар учун жуда муҳим тажриба мактаби бўлиб хизмат қилди. Улар ушбу иншоотлар орқали зинапояли пирамидалардан силлиқ деворли пирамидаларга ўтиш учун зарур билим ва кўникмаларга эга бўлди. Тўпланган бой тажриба уларга кейинчалик Хеопс пирамидасини — Қадимги дунёнинг етти мўжизасидан бугунги кунгача сақланиб қолган ягона иншоотни — барпо этиш имконини берди.

Даҳшур пирамидаларининг биринчиси — фир’авн Снеферу ҳукмронлиги даврида (милоддан аввалги 2613—2589-йиллар) қурилган Қия пирамида бўлди. Бу силлиқ деворли пирамида қуришга қилинган илк уриниш бўлса-да, лойиҳа муваффақияциз якунланди. Бунга юмшоқ тупроққа (қум, шағал ва лой аралашмаси) тушадиган оғирликни ҳисоблашдаги хатолар сабаб бўлди; тупроқнинг чўкиш хусусияти иншоот барқарорлигига салбий таъсир кўрсатди. Шунингдек, қурилиш блокларини кесиш ва жойлаштиришдаги хатолар туфайли оғирлик тенг тақсимланмади, натижада пирамида қиялиги бузилди ва у Қия пирамида номини олди[3].

Ўзининг камчиликларини англаб, хатоларидан сабоқ олган Снеферу Даҳшурнинг иккинчи пирамидаси — Қизил пирамидани қуришни буюрди. Қуриб битказилгандан сўнг, пирамида муваффақиятли деб ҳисобланди, чунки у тўлиқ қурилган, силлиқ қиррали ва 104 метр (341 фут) баландликка кўтарилган, 43 градуслик бурчакка эга бўлган мустақил пирамида бўлди[4]. Қизил пирамиданинг номи пирамидани қуриш учун ишлатилган материал — қизил оҳактошдан келиб чиққан. Бу пирамида Снеферунинг дам олиш жойи деб ишонилади[5].

Қора пирамида

Даҳшур ичида жойлашган яна бир пирамида, Оқ пирамида, 12-сулола фир’авни Аменемҳат ИИ (милоддан аввалги 1929—1895-йиллар) нинг пирамидасидир. Уни тўлдириш учун ишлатилган материаллар (ташқи томондан қум ва ички томондан оҳактош) туфайли бу пирамида ҳудуддаги бошқа пирамидалар каби сақланиб қолмаган. Об-ҳаво туфайли қум емирилиб кетган, аммо оҳактош бошқа пирамидаларда фойдаланиш учун атайлаб олинган, бу эса пирамиданинг қулашига ва охир-оқибат қирол Аменемҳат ИИ нинг қабрини булғашга олиб келган[6].

Сенусрет ИИИ (милоддан аввалги 1878—1839-йиллар) ўз пирамидасини Даҳшур ичида қурдирган. Унинг пирамидаси ва уни ўраб турган пирамидалар орасидаги фарқ шундаки, Сенусрет ИИИ унинг остида иккита малика — Сит-Ҳатҳор ва Мерит учун мақбаралар ва галереялар қурдирган[7].

Қора пирамида Аменемҳат ИИИ нинг кейинги ҳукмронлигига тегишли ва у жуда емирилган бўлса-да, у иккита Снеферу пирамидасидан кейин бу ердаги энг таъсирли ёдгорлик бўлиб қолмоқда. Қора пирамиданинг сайқалланган гранит пирамидаси ёки каптоши Қоҳирадаги Миср музейининг асосий залида намойиш этилмоқда.

Франcис Фрит (1857) томонидан чизилган Даҳшур пирамидалари, шарқдан (чапда қора пирамида, ўнгда қия пирамида)

Даҳшурда 13-сулоланинг яна бир қанча пирамидалари қурилган. Ҳозиргача фақат Аменй Қемау пирамидаси ушбу жойни қазиб олган археолог Аҳмад Фахрий томонидан қазилган.

Қабрлар ва қабристонлар

12-сулола пирамидасига яқин жойлашган бир нечта бузилмаган қироллик аёлларининг қабрлари топилди, уларда ўша даврда Мисрда металлга ишлов беришнинг энг юқори босқичида эканлиги аниқланган кўп миқдордаги лапидарй ва заргарлик буюмлари сақланди. Сенусрет ИИИ пирамидаси улкан мажмуанинг бир қисми бўлиб, жанубда яна бир пирамида билан бирга қироллик аёлларининг бир нечта кичик пирамидалари жойлашган эди. Ушбу пирамида ёнидаги галерея қабрида қирол қизларининг иккита хазинаси (Ситҳатҳор) топилди. Даҳшур пирамидалари атрофида Қадимги ва Ўрта подшолик амалдорларининг кенг қабристонлари топилган. Даҳшур 12-сулола қироли Аменемҳат ИИ ҳукмронлиги даврида Мисрнинг подшолик некрополи бўлган.

Замонавий тарихи

Даҳшурда картошка етиштириш

2012-йил июл ойида Даҳшурнинг бутун насроний жамоаси (баъзи тахминларга кўра, 120 га яқин оила) конфессиялараро зўравонлик туфайли яқин атрофдаги шаҳарларга қочиб кетди. Можаро ёмон дазмолланган кўйлак юзасидан келиб чиққан баҳс-мунозарадан бошланиб, кейинчалик насроний шахснинг мусулмон араб уруғи вакилини ёқиб ўлдиришига олиб келган жанжалга айланиб кетди. Бундан ташқари, тўқнашувлар пайтида бино томидан улоқтирилган бензинли бомба оқибатида бош қисмидан жароҳат олган яна бир мусулмон кейинчалик вафот этди. Зўравонлик давомида насронийларга тегишли камида 16 та уй ва мулк талон-тарож қилинди, айримлари ёқиб юборилди ва черковга зарар етказилди. Ушбу ҳодиса халқаро миқёсда ёритилди[8].

2013-йил январ ҳолатига кўра, 2011-йилдаги инқилобдан сўнг Мисрда ҳамон давом этаётган хавфсизлик бўшлиғи туфайли, ушбу ҳудудга атрофдаги аҳоли пунктлари вакилларининг ноқонуний кириб келиши оқибатида у ердаги обидаларнинг таҳқирланиши ва шикастланиши хавфи мавжуд[9].

Иқлими

Кöппен-Геигер иқлим таснифи тизимига кўра, Даҳшур иссиқ чўл иқлимига (БWҳ) эга.

Даҳшур иқлими
Кўрсаткич Ян Фев Март Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ной Дек Йил
Ўртача максимал, °C 19,7 21,3 24,7 29,3 33,5 35,6 36 35,6 33,2 31 26,2 21,5 29,0
Ўртача ҳарорат, °C 13,6 14,6 17,7 21,3 25,3 27,8 28,7 28,6 26,5 24,3 20 15,5 22,0
Ўртача минимал, °C 7,5 8 10,7 13,4 17,2 20 21,4 21,6 19,8 17,7 13,9 9,5 15,1
Ёғингарчилик меъёри, мм 3 2 2 1 0 0 0 0 0 0 2 4 14
Манба: Cлимате-Дата.орг[10]

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Марказ ал-Бадрашин Мап“. www.гиза.гов.эг. Қаралди: 2023-йил 22-январ.
  2. ↑ „Мемпҳис анд иц Неcрополис – тҳе Пйрамид Фиэлдс фром Гиза то Даҳшур“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. Унитед Натионс Эдуcатионал, Сcиэнтифиc, анд Cултурал Организатион. Қаралди: 2021-йил 7-сентябр.
  3. ↑ „Греат Пйрамид оф Гиза“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа. Қаралди: 2017-йил 21-ноябр.
  4. ↑ „Ред Пйрамид“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа. Қаралди: 2017-йил 21-ноябр.
  5. ↑ „Натионал Геограпҳиc: Эгйпт – Нортҳ Пйрамид оф Снефру, Даҳшур“. www.натионалгеограпҳиc.cом. 2002-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 21-ноябр.
  6. ↑ „12тҳ- анд 13тҳ-Дйнастй Пйрамидс“. Wорлд ҳисторй. Қаралди: 2017-йил 21-ноябр.
  7. ↑ „12тҳ- анд 13тҳ-Дйнастй Пйрамидс“. Wорлд ҳисторй. Қаралди: 2017-йил 21-ноябр.
  8. ↑ „Эгйпт тоwн'с Муслим-Чристиан унрест спеакс то биггер чалленгес“ (эн-УС). Лос Ангелес Тимес (2012-йил 7-сентябр). Қаралди: 2019-йил 14-июл.
  9. ↑ Эл-Ареф, Невине. „Но Лонгер Саcред“. Ал-Аҳрам. Ал-Аҳрам Wеэклй (2013-йил 16-январ). 2013-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-январ.
  10. ↑ „Cлимате: Даҳшур - Cлимате грапҳ, Температуре грапҳ, Cлимате табле“. Cлимате-Дата.орг. Қаралди: 2013-йил 14-август.

Ҳаволалар

Викиомборда „Даҳшур“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dahshur" dan olindi