Dalinghe jangi
Далингҳе жанги (хитойча: 大凌河之役) - 1631-йилнинг сентябр-ноябр ойлари орасида бўлиб ўтган Сўнгги Жин сулоласи ва Мин сулоласи ўртасидаги жанг. Жин қўшинлари Лиаониндаги шимолий Миннинг Далингҳе (ҳозирги Лингхай) шаҳрини қамал қилиб, эгаллаб олишди. Журчен ва мўғул отлиқ қўшинларининг бирлашган кучларидан яқинда қўлга олинган Мин артиллерия бўлинмаларидан фойдаланган ҳолда Жин хони Хонг Тайжи Далингҳени ўраб олди ва бир қатор Мин қўшинларини мағлуб этди. Генерал Зу Дашоу бошчилигидаги Мин ҳимоячилари оғир йўқотишлар ва озиқ-овқат таъминоти тугагач, шаҳарни топширишди. Жангда қўлга олинган Мин офицерларидан бир нечтаси Миндан Синга ўтиш даврида муҳим рол ўйнайди. Жанг Жин армиясига қабул қилинган хитойлик ўқотар қуроллар бўйича мутахассислар учун биринчи катта синов бўлди. Жин ҳарбий юришларда асосан ўзларининг Саккиз байроқли отлиқ қўшинларига таянган бўлса, Далингҳе қамал қилингандан кейин хитойлик пиёда аскарлар жангларда катта рол ўйнади. Бир неча йил олдинги Нингюан жангида Нурхачининг муваффақияциз қамалидан фарқли ўлароқ, Далингхе қамалининг муваффақияти тез орада Соншан ва Жинчжоуда ҳам такрорланиб, Син сулоласининг ўрнатилиши ва Миннинг якуний мағлубиятига йўл очди.
| Далингҳе жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
| Сўнгги Жин сулоласи | Мин сулоласи | ||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Ҳонг Тайжи Тонг Янгхинг Ажиге Додо Даиšан |
Сун Ченгзонг Зу Дашоу Ву Хианг Чжанг Чун Зу Даби Сонг Веи | ||||||
| Кучлар | |||||||
| 80,000[1] | Зу Дашоу: 13,800[2] Сун Ченгзонг: 40,000[1] Жинзҳоу: 6,000[1] Сонгшан: 2,000[1] | ||||||
Бошланиши
1629-йилда Хонг Тайжи бошчилигидаги Журчен қўшини Нингюан шаҳридаги қаттиқ ҳимояланган Мин қалъасини четлаб ўтиб, Хитойга бостириб кирди. Бу ерда Хонг Тайжининг отаси Нурхачи уч йил олдин Нингюан жангида Юан Чонгхуан томонидан мағлуб этилган эди. Мўғулларнинг бетараф ҳудудидан ўтиб, Журченлар Хифенгкоу довони (喜峰口) орқали ғарбга ҳужум қилишди. Ушбу ҳужумдаги ғалаба пойтахт Пекин томон йўл очарди. Нингюан гарнизонининг қўмондони бўлган Юан Пекинни ҳимоялаш учун Зу Дашоу бошчилигида 20 минг аскар юборди. Зу Шанхай довони орқали Буюк деворни кесиб ўтди ва шаҳар деворлари ташқарисида журченларни мағлуб этиб, Пекинга йўл олди.[3] Юаннинг шимолий мудофаадаги муваффақияцизлиги унинг ҳибсга олинишига ва кейинчалик қатл этилишига олиб келди. Аммо ўлимидан олдин у Нурхачи устидан ғалаба қозонгандаги обрўсидан шимолда қалъалар қуришни талаб қила олди ва олдинги мудофаа сиёсатининг бир қисми сифатида Жинчжоу, Соншан ва Далингҳе шаҳарларини оғир истеҳкомлар билан ҳимояланган ҳарбий колонияларга айлантириш учун фойдаланди. Буюк деворнинг Нингюандаги қисми унинг операциялар базаси бўлиб хизмат қилди.[3][4]
Хонг Тайжи 1629-йилги ҳарбий компанияда Хитойнинг шимоли-шарқидаги бир нечта шаҳарларни, жумладан Луанчжоу, Қианъан, Зунхуа ва Ёнгпингни (ҳозирги Лулонг округи) эгаллашга муваффақ бўлди. Ёнгпинг гарнизонининг таслим бўлиши Журченларга "қизил варвар" ва "генералиссимо" даражасидаги кириш ҳуқуқини берди. Шандуннинг насроний губернатори Сун Юанхуа Мин ҳарбийларига Европа дизайнидаги тўпларни қабул қилишни таклиф қилди. 1623-йилда Европанинг ушбу тўпларидан бир қисми Сун Ченгзонг ва Юан Чонгҳуан каби генераллар қўл остида шимолий чегарага жойлаштирилди.[3] Янги артиллерия 1626-йилда Юаннинг Нингюандаги Нурхачига қарши мудофаасида муҳим рол ўйнаган.[3] Нурхачининг ўғли Хонг Тайжи энди худди шу технологиядан фойдаланиш имкониятига эга бўлди. Тонг Янгхинг (佟養性 ), собиқ Минг офицерига уч минг хитойлик қўшин қўмондонлиги ва Ёнгпингда қўлга олинган артиллерия мутахассисларини бошқариш масъулияти топширилди. 1631-йилга келиб улар қирқта тўп ишлаб чиқардилар.[3] Бу қўшинлар “Эски Хан қўшинлари” деб номланувчи қўшиннинг дастлабки асоси эди.[4][3]
1630-йилда Хонг Тайжи янги босиб олинган ҳудудни ҳимоя қилиш учун амакиваччаси Аминни Ёнгпингда қолдирди. Зу Дашоу қарши ҳужумга ўтди ва Луанчжоуни эгаллади. Бунга жавобан Амин Қианъан ва Ёнгпиннинг тинч аҳолисини қирғин қилишни, шаҳарларни талон-торож қилиб, Минга топширишни буюрди. Қўлга олинган шаҳарларни тинчлантириш ва Мин зобитларини ўзига оғдириш учун Хитой аҳолиси билан алоқаларни ўрнатган Хон Тайжини қирғин ҳақидаги хабар ғазаблантирди.[3]
Жанг
Далингҳе Лиаодундаги барча Мин гарнизонлари ичида энг илғори бўлган.[5] У ҳар бири алоҳида Мин офицери томонидан бошқариладиган, бир-бирини қўллаб-қувватловчи юздан ортиқ ҳимоя қасрларидан иборат зич тармоқ билан ҳимояланган. 1631-йилда Зу Дашоу яқин атрофдаги Жинчжоу гарнизонининг қўмондони этиб тайинланди. 1-сентябр куни у ўз қўшинлари билан яқинда мустаҳкамланган Далингҳе шаҳрини кўздан кечираётганда, Журчен, Мўғул ва Хан хитойлари қўшинларига қўмондонлик қилган Хонг Тайжи шаҳарга ҳужум қилиш учун келди. Жин армиясининг тахминий сони 20 000 дан 80 000 кишигача эди.[3][5] Далингҳеда Зу тахминан 14000 кишидан иборат армияга қўмондонлик қилган.[3][5] Уларнинг кўпчилиги Журчен қўшинлари билан олдинги жангларида қатнашган фахрийлар эди. Зунинг одамлари сони Ҳонг Тайжига унинг разведкачилари шаҳар ташқарисида хитойлик фуқарони қўлга олганида маълум бўлди. Журчен қўшинлари шаҳарга тўғридан-тўғри ҳужум қилмасдан узоқ қамалга тайёрланиб, шаҳар атрофида хандақ қаздилар. Тонг Янгхинг қўл остида янги ташкил этилган Хитой артиллерия бўлинмалари йўлларни қўриқлашди.[3]
Журчен қўшинлари ўз саъй-ҳаракатларини Далингхе атрофидаги қалъаларни эгаллашга қаратдилар ва уларнинг ҳар бирига таслим бўлишга чақирувчи хабарчилар юбордилар. Шунингдек, улар Зунинг ўзига қалъани топширишни сўраб қайта-қайта мурожаат қилишди. Тонгнинг артиллерияси дастлаб таслим бўлишдан бош тортган қалъаларни бомбардимон қилди, натижада улардан бир нечтаси бўйсунди. Мин ҳимоячилари шаҳардан бир неча марта зарба беришга ҳаракат қилишди. Аммо Журченларга қарши курашда мутлақ муваффақияцизликка учрадилар.[3][5] Шу билан бирга иккита кичик Мин ёрдам кучлари шаҳар ташқарисида Журченлар томонидан мағлубиятга учратилди. Дастлаб Соншандан келаётган 2000 кишилик куч, кейин Жинчжоудан 6000 кишилик кучлар. Бир манба Журчен ғалабаларини Журчен ва мўғул отлиқлари билан боғлайди. Уларнинг баъзиларига Хонг Тайжининг ўгай укаси Ажиге бошчилик қилган.[3] Яна бир манбада Тонг Янгхинг артиллерияси қайд этилган.[5]
Хиаолингҳе жанги
Октябр ойи бошида 40 000 кишидан иборат катта Мин армияси Сзинчжоу яқинига Зунинг қайноғаси (ва чегарадош генерал Ву Сангуининг отаси) Ву Сян ва Сун Ченгзонг қўмондонлиги остида келди. Хонг Тайжи ўз қўшинларини сафарбар қилди, Тонгнинг артиллерияси уларни қўллаб-қувватлади. Шахсан Додо билан бирга 200 нафар қўриқчи (баяра) бўлинмасини бошқариб, Хонг Тайжи Сяолингҳе (Сяолинг дарёси) қирғоғи яқинидаги ёрдам кучларининг 7000 нафар авангардларидан иборат лагерга пистирмадан ҳужум қилди. Мин қўшинлари ваҳимага тушди ва кичик Журчен кучлари томонидан осонгина мағлуб этилди. Икки томон бир неча соатдан кейин дала жангига киришди. Бунда ҳам Хонг ғалаба қозониб, Даисан ва Далингҳеда қароргоҳ қурган бошқа беилга қайтди.[3] 13-октябр куни Хонг Тайжи яна Зу Дашоуга таслим бўлишини сўраб мактуб ёзди, аммо жавоб олмади. 14-куни Хонг Тайжи Зунинг одамларини шаҳар ташқарисидаги қалъалардан бирини қайтариб олиш учун олдинга силжишга ундади. Зу ҳужумининг муваффақияцизлиги уни деворлар орқасига чекинишга мажбур қилди ва қамал давомида бошқа ҳеч қачон ҳужум қилмади.
19-октябрда Сун Ченгзонг бошчилигидаги 40 000 қўшиннинг асосий қисми Чжан Чун ( 張春) бошчилигида йўлга чиқди. Мин қўшинлари Сяолингхе дарёсидан ўтиб, ҳар бир йўналишда тўп ва мушкетлар билан ҳимояга жойлашдилар. Тонг Янгхинг қуролли кучларидан фойдаланган Хонг Тайжи бир нечта ноаниқ ҳяракатлар туфайли Журчен отлиқларини йўқотиб, Мин чизиғини бузди. Мин қўшини Тонгнинг артиллериясини ёқиб юбориш умидида қуруқ ўтларга ўт қўйди. Аммо шамол йўналиши ўзгариб, олов ўзларига қайтди. Чжан Чун ўттиз уч зобит билан бирга қўлга олинди ва кейинчалик Журчен томонига ўтиб кетди.[3][5]
Далингҳенинг таслим бўлиши
5-ноябр куни Юзизҳанг ( 於子章 ), Далингхени ўраб турган қалъаларнинг энг каттаси, Тонг Янгхингнинг "қизил ваҳший" ва "генералиссимо" номли Европа тўплари томонидан бир неча кунлик зарба беришлардан кейин таслим бўлди.[3] Қолган қалъалар тез орада бирин-кетин таслим бўлди. Ноябр ойининг ўрталарига келиб, Журчен лагерида таъминот камайди. Юзизҳанг ва бошқа қалъаларнинг таслим бўлиши уларга яна бир ой учун етарли миқдорда таъминот берди. Аҳоли каннибализмга берилган Далингҳе деворлари ичида вазият анча ёмон эди. Икки қўшин ўртасида таслим бўлиш эҳтимоли ҳақида хабарлар алмашилди. Зу асраб олинган ўғли Зу Кефани Журчен лагерига юборди. Нега хитойликлар бўш қолган шаҳарни беҳуда ҳимоя қилишда давом этаётгани сўралганда, Зу Кефа зобитларнинг ҳаммаси Амин ўтган йили аҳолини қирғин қилган Ёнгпингда содир бўлган воқеани эслашларини таъкидлади.[3]
Кўпроқ хабарлар алмашувидан сўнг Зу оиласи ва унинг кўплаб офицерлари яшайдиган Жинчжоуга ҳужум қилиш учун зудлик билан қўшин юбориш шарти билан таслим бўлишга тайёрлигини билдирди. Бу аскарларнинг қариндошлари билан бирлашишига имкон берарди. О'з қўшини яна бир йирик ҳужум учун тайёр эмаслигини билган Хонг Тайжи Далингҳедан қочиб кетган деган баҳона билан Зунинг ўзи ҳалигача қўмондони бўлган Жинчжоуга қайтиш режасига рози бўлди. Шаҳарга киргандан кейин уни Хонгга топширарди. Режага кўра, Зу кучлари 21-ноябрда Далингҳени таслим қилишди. Шаҳардаги 30 000 кишидан 12 000дан камроғи тирик қолган эди.[3][5]
Оқибат
Зу Дашоу Хонг Тайжи учун Жинчжоуни олиб беришга ваъда берган эди. Лекин у эски гарнизонига келгач, Мин хизматига қайтди. Кейинги ўн йил давомида у Жинчжоу гарнизонида қўмондон сифатида қолди. Хонг Тайжи 1641-йилда Жинчжоу ва Соншанни қамал қилгач, 1642-йилда Зу иккинчи марта Хонгга таслим бўлди.[3] Далингҳеда ёрдам қўшинлари билан мағлубиятга учраган Ву Сзян 1644-йилда Пекинда Мин пойтахтини қўлга киритган анти-Мин исёнчи Ли Зиченг томонидан ўлдирилган. Ву Сяннинг ўғли Ву Сангуи Журченлар ва Пекин ўртасидаги сўнгги асосий тўсиқ бўлган Шанхай довони қўмондони эди. Ву Сангуи, шунингдек, Зу Дашоунинг жияни бўлган. Отасининг ўлимидан сўнг Журченлар томонига ўтиб, Шимолий Хитойда Журчен устунлигини ўрнатган Шанхай довони жангига йўл очиб берди .
Далингҳе жанги Журченлар Мин империясининг шимолий чегарасидаги истеҳкомларга қарши артиллериядан фойдаланишга қодир эканлигини исботлади. Мин сулоласи дастлаб португал тўплари кўринишида хорижий технологияни қабул қилишни истамаган бўлса-да, Журченлар билан қамал урушидаги нисбатан заифликларини бартараф этиш учун улардан фойдаланишди. 1629-йилги ҳарбий экспедициядаги каби Лиаодундаги асосий Мин истеҳкомларидан қочиш ўрнига Хонг Тайжи энди улар билан бемалол жанг қилиши мумкин эди. Бундан ташқари, жанг Журченлар қўл остида жанг қилаётган янги ташкил этилган Хитой бўлинмалари учун ҳам муваффақиятли бўлди. Далингхе, Соншан ва Жинчжоу жангларидан кейин Мин дефекторлари сафи ортиб борар экан, Тонг Янгхинг бошчилигидаги Хитой артиллерия кучлари асл Журчен саккиз байроғи ва мўғул саккиз байроғи билан бирга жанг қилиб, Хитойнинг саккиз байроғига кенгайтирилади.[4] Ушбу кампанияларда таслим бўлган Мин офицерлари кейинчалик Журченлар қўли остида юксак мартабага эга бўлишди. Шимолий чегарадаги Ляодун аҳолиси Мин армиясининг энг яхши қўшинлари эди. Уларнинг Жин таркибига қўшилиши Мин сулоласига жиддий зарба берди. 1635-йилда Хонг Тайжи ўз халқи, аввалги Журченлар, бундан буён манжурлар деб аталишини эълон қилди. 1636-йилда у ўз империясининг номини Сўнгги Жиндан Синга ўзгартирди. Син сулоласи Минни мағлуб этиб, Хитой устидан ҳукмронлик қилишни давом эттирди.
Манбалар
Библиография
- Wакеман, Фредериc Жр. (1985), Тҳе Греат Энтерприсе: Тҳе Манчу Реcонструcтион оф Империал Ордер ин Севентеэнтҳ-cентурй Чина, Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, ИСБН 0520048040
- Эллиотт, Марк C. (2001), Тҳе Манчу Wай: Тҳе Эигҳт Баннерс анд Этҳниc Идентитй ин Лате Империал Чина, Станфорд Университй Пресс, ИСБН 9780804746847
- Сwопе, Кеннетҳ М. (2014), Тҳе Милитарй Cоллапсе оф Чина'с Минг Дйнастй, 1618-44, Роутледге, ИСБН 9781134462094