Dan adabiyoti
Дан адабиёти (дан тилида: Данск литтератур) ўрта асрларга бориб тақалади. Даниядан топилган энг қадимги ёзма ёдгорликлар – ёдгорлик тошлари ва бошқа буюмлардаги руник ёзувлардир. Уларнинг айримларида аллитератив услубда ёзилган қисқа шеърлар мавжуд. ХИИ аср охирларида Сахо Грамматиcус машҳур Геста Данорум асарини ёзган. ХВИ асрда эса Данияга лютеран ислоҳоти кириб келди. Шу даврда Чристиэрн Педерсен Янги аҳдни дан тилига таржима қилди, Тҳомас Кинго эса мадҳиялар ёзди. ХВИИ аср бошларида Андерс Арребо (1587–1637) шеърлари билан танилди. 1660-йилдаги Дания мутлақ монархияси ўрнатилгандан сўнг юзага келган қийинчиликлар Блуэ Тоwер қамоқхонасидаги Леонора Чристина томонидан Жаммерсминде („Ёдда қолган азоблар“) асарида тасвирланган. Лудвиг Ҳолберг (1684–1754) – Маърифатчилик ва Гуманизм ғоялари таъсирида шаклланган замонавий дан ва норвег адабиётининг асосчиси ҳисобланади. ХВИИИ асрда неоклассик шеърият, драма ва эссе жанрлари франсуз ва инглиз адабий оқимларининг таъсири остида ривожланди. ХВИИИ аср охирида дан шеъриятида немис адабиёти таъсири сезила бошлади. Бу ҳол Жоҳаннес Эwалд ва Женс Баггесен каби етакчи шоирларнинг асарларида яққол кўринади. ХВИИИ асрнинг бошқа таниқли ёзувчилари қаторида мадҳиялар муаллифи Ҳанс Адолпҳ Брорсон ва ҳажвий шоир Жоҳан Ҳерман Wессел ҳам бор.
Даниянинг Олтин даври (1800–1850) мобайнида адабиёт марказида романтик тафаккур турди. Бу даврнинг муҳим намояндалари орасида файласуф Ҳенрик Стеффенс (1773–1845) ва шоир Бернҳард Северин Ингеманн (1789–1862) бор эди. Дан адабий маданиятининг энг муҳим шахсларидан бири Николаж Грундтвиг (1783–1872) ҳисобланади.
Бироқ бу давр энг аввало Ҳанс Чристиан Андерсен (1805–1875) номи билан эсда қолган. У 1835–1872-йиллар оралиғида ёзган эртаклари билан жаҳон адабиётида ўчмас из қолдирди. Шунингдек, Сøрен Киэркегаард (1813–1855) экзистенсиалист файласуф ва илоҳиёцҳунос сифатида нафақат Дания, балки Европа фалсафасининг асосчиларидан бири сифатида танилган. Женс Петер Жаcобсен (1847–1885) эса романтик, ғамгин оҳангдаги шеърлари орқали Данияда натурализм ҳаракатини бошлаб берган.
ХИХ аср охирларида (1870–1890) юзага келган Модерн Бреактҳроугҳ натурализм ғоялари таъсирида шаклланган Скандинавия адабий ҳаракати бўлиб, уни Георг Брандес (1842–1927) бошқарган. Шу даврнинг бошқа машҳур ёзувчилари орасида Ҳолгер Драчманн (1846–1908), Ҳерман Банг (1857–1912) ва Сопҳус Счандорпҳ (1836–1901) бор.
Ҳенрик Понтоппидан (1857–1943) 1917-йилда Нобел мукофотига сазовор бўлган. У замонавий Дания ҳаётини ҳаққоний тасвирлаб бергани учун тақдирланган. ХХ аср бошларида адабиётда натурализмга қарши реаксиялар пайдо бўлиб, эътибор миллатчилик ғояларига ўта бошлади. Бу йўналишнинг намояндалари Каж Мунк (1898–1944) ва Валдемар Рøрдам (1872–1946) бўлишган.
Замонавий реализм йўналишида Ҳерман Банг ва Ж. П. Жаcобсен ижод қилган бўлса, ижтимоий реализмни Ҳанс Кирк (1898–1962) ва Мартин Андерсен Нехø (1869–1954) давом эттирган. Жеппе Аакжæр (1866–1930), Жоҳаннес Жøргенсен (1866–1956) ва Нобел мукофоти соҳиби Жоҳаннес В. Женсен (1873–1950) эса дан адабиётига янги руҳ ва фалсафий чуқурлик олиб кирган. ХХ асрнинг энг машҳур ёзувчиларидан бири Карен Блихен (1885–1962) бўлиб, у „Исак Динесен“ тахаллусидан фойдаланган. Унинг Оут оф Африcа (1937) номли хотиралар китоби дунё адабиётида ўзига хос ўрин эгаллаган.
Урушдан кейинги давр
Машҳур замонавий муаллифлар:
- Беннй Андерсен (1929–2018) — Даниянинг энг севимли лирик шоири бўлиб, унинг тўплам ҳолидаги ше’рлари Самледе дигте (1998) 100 мингдан ортиқ нусхада сотилган[1].
- Жане Аамунд (1936–2019) — айниқса 1990-йилларда бесцеллерга айланган эротик оҳангда баён этилган автобиографик асарлари билан кенг оммалашган ёзувчи[2].
- Андерс Боделсен (1937–2021) — асарларида моддийлаштириш тамойиллари билан тўқнаш келадиган ўрта синф вакиллари ҳақида ҳикоя қилувчи триллерлари билан танилган[3].
- Элсебетҳ Эгҳолм (1960-йилда туғилган) — янги мингйилликда детектив адабиётнинг энг кўп сотилган муаллифларидан бири бўлиб, унинг романлари асосида икки телесериал яратилган, хусусан, Тҳосе Wҳо Килл асари билан халқаро муваффақиятга эришган[4].
Манбалар
- ↑ Беннй Андерсен Аутҳор Паге фром cурбстоне.орг. Ретриэвед 6 Май 2010.
- ↑ "Жане Аамунд", Ден сторе Данске. (данча) Ретриэвед 2 Май 2010.
- ↑ "Андерс Боделсен", Ден сторе Данске (данча) Ретриэвед 2 Май 2010.
- ↑ „Элсебетҳ Эгҳолм“. Гоодреадс.