Данаë
Данаë — Рембрандтнинг Эрмитаж музейидаги тўпламидаги картиналаридан бири. Персеуснинг онаси Данаë ҳақидаги ушбу картина қадимги юнон афсонаси асосида яратилган. 1985-йилда суратга вандаллар томонидан зиён етказилган.
| Данаë | |
|---|---|
| : ' | |
 | |
| Йил | 1636—1647 |
| Тур | Расм |
| Оқим | Мой бо'ёқ тасвири |
| Жойлашуви | Эрмитаж музейи, Санкт-Петербург |
Картина ҳақида тавсиф
Тўшакда ётган ёш яланғоч аёл, хизматкор томонидан тўсилаётган пардатушаётган илиқ қуёш нури оқими аёл ёритилган. Аёл бошини ёстиқдан кўтариб, ўнг қўлини ёруғлик томон чўзиб, кафти билан уни ҳис қилишга уринмоқда. Унинг нигоҳи ёруғлик томон бурилади, лабларида эса ним табассум зоҳир бўлади. Чигалланган соч турмаги, ғижимланган ёстиқ — барчаси бир дақиқа олдин у каравотда ётганидан далолат беради.
-
Данаë. Фрагмент: аёлнинг юзи -
Данаë. Фрагмент: чап қо'лнинг ҳалқа бармог'идаги узук -
Данаë. Фрагмент: о'нг қо'лини нур томон узатгани -
Данаë. Фрагмент: каравот боши тепасида, қаноти бор олтин чақалоқ, унинг юзида азоб-уқубатлар музлаб қотиб қолган.
Ёш аёлнинг яланғоч танаси нозик ва ўзига хошиялар билан тасвирланган. Ёруғлик ва сояларнинг тушиб туриши билан эътиборни тортади. Аёлнинг бутун танасида ҳимоясизлик ва нафисликни сезиш мумкин. Бунга эса аёл гўзаллик рамзи сифатида қараш мумкин.
Бошқа рассомларнинг асарларидан фарқли ўлароқ, расмда Зевс рамзи бўлган олтин ёмғир йўқ ва Данаëнинг нигоҳи кутилгандек юқорига эмас, балки чўзилган қўлга қаратилган.
Аёлнинг қўллари билакузуклар билан безатилган, чап қўлнинг ҳалқа бармоғида эса никоҳ узуги деб талқин қилиниши мумкин бўлган узук бор. Гарчи бу қадимги юнон афсонасининг мазмунига зид бўлса.
Тўшакнинг боши устида қанотли чақалоқ бор, унинг юзида азоб ва оғриқ зоҳир.
Сюжет талқини
Санъацҳунослар узоқ вақтдан бери расмнинг турли талқинларини таклиф қилишган. Аёл тасвирланган шаҳвонийлик; унинг юзи ёрқин индивидуал хусусиятларга эга; Ушбу сюжетдаги асарларда ажралмас атрибутга айланган олтин ёмғирнинг йўқлиги Рембранд расмининг бош қаҳрамони Данаë эканлигига шубҳа уйғотади. Тахминларга кўра, расмда Агар, Лия, Раҳил, Далила, Пўтифарнинг хотини ёки Вирсавия тасвирланган. Вилгелм фон Боденинг сўзларига кўра, бу эрини кутаётган Сара тасвири. Эрвин Панофскийнинг сўзларига кўра, қанотли бола Эрос бўлиб, унинг боғланган қўллари „мажбурий поклик“ ни билдиради. Панофскийнинг сўзларига кўра, Рембранд анъанавий олтин ёмғирни олтин ёғду, нур билан алмаштирган.[1].
Яратилиш тарихи
Рембранд Саски ван Эйленбюрҳ билан турмуш қурганидан 2 йил ўтгач, 1636-йилда „Данаë“ расмини чизишни бошлайди. Рассом ёш хотинини жуда яхши кўрарди, уни кўпинча ўз расмларида тасвирлайди. Рембранд томонидан бу картина сотиш учун эмас, уни рафиқаси учун чизган деб ҳам эътироф этилади. Расм 1656-йилда унинг мулки сотилгунга қадар рассомнинг ўзида бўлган. Узоқ вақт давомида нима учун Саскига ўхшашлик 1630-йиллардаги рассомнинг бошқа расмларида бўлгани каби аниқ эмаслиги сир бўлиб қолди ва у жойларда қўллаган услуб кўпроқ унинг ижодининг кейинги даври асарларига ўхшайди.
ХХ-асрнинг ўрталарида, рентгенография ёрдамида бу топишмоққа жавоб топиш мумкин эди[2]. Рентген нурлари ёрдамида расм Рембранднинг хотинига ўхшашлиги аниқроқ кўринади. Маълум бўлишича, расм рассомнинг рафиқаси вафотидан кейин (1642), Гертиэр Диркс билан яқин муносабатда бўлган пайтда ўзгартирилган. Расмдаги Данаëнинг юз хусусиятлари шундай ўзгартирилдики, улар рассомнинг икки севимли аёлларини бирлаштирди.
Бундан ташқари, флороскопия асл тасвирда Данаë устига олтин ёмғир ёғаётганини ва унинг нигоҳи ён томонга эмас, балки юқорига қаратилганлигини кўрсатди. Каравот бошида турган фариштанинг юзи кулиб турар, аёлнинг ўнг қўли кафти юқорига қаратилган эди.
Данаëнанинг Россияга келиб қолиши
Рембранднинг мулки сотилгандан сўнг, расмнинг изи йўқолади. Фақат ХВИИИ асрда „Данаë“ машҳур франсуз коллексионери Пер Крозада эканлиги маълум бўлади. Кроза вафотидан кейин (1740) расмларнинг аксарияти унинг учта жияни: Луи Франсуа, Жозеф Антуан ва Луи Антуанларда қолади. Рус императори Екатерина ИИ Эрмитаж учун расмлар танлашни бошлаганида, дўсти Дени Дидродан янги коллексия учун асарлар танлашда ёрдам беришини сўради. Дидро эътиборни барон Луи Антуанга тегишли бўлган Кроза коллексиясининг бир қисмига қаратади. Уни Екатерина ИИ 1772-йилда, 1770-йилда вафот этган бароннинг меросхўрларидан сотиб олган. Олинган расмлар орасида Рембранднинг " Данаë "си ҳам бўлган .
Вандализм ҳаракатлари
1985-йил 15-июн, шанба куни Литва ССР фуқароси, 48 ёшли Брониус Майгис Эрмитаж бўйлаб экскурсия қилади. Музей ходимларидан ушбу музейдаги энг қиммат расм қайси эканлигини сўрайди. Музейдаги энг қиммат картина „Данаë“ эканлигини билиб олади. Шундан сўнг, у „Данаë“ портретига яқинлашди ва ўзи билан олиб келган шишани очиб, уч марта картинага шишадаги суюқликни сочади. Бўёқ дарҳол қабариқ, қайнаб, ўз рангини ўзгартира бошлади. Чунки шишадаги сулфат кислотаси эди. Шундан сўнг Майгис пичоқни олиб, расмни икки марта кесишга муваффақ бўлади.
1985-йил 16-июнда санъацҳунослар, реставраторлар, музей рассомлари, шунингдек, Москва давлат университетининг санъат факултетларидан ташриф буюрган ходимлар, Ломоносов музей ходимлари ўзаро учрашув ўтказишади. Ўрганишлар натижасида аён бўладики, картина 30 % шикастланган. Қайта тиклаш кечиктирмасдан амалга оширишга киришилади. Эрмитаж ходимлари ушбу воқеадан сўнг расм қуриб, сулфат кислота асоси бўлган моноклиник олтингугурт таркибий қисмлари томонидан коррозияга тушишидан қўрқишади. Ишчилар зал деворидан расмни олиб ташлашди. Расмни тиклаш учун 12 йил керак бўлади.
Бузғунчи хибсга олингандан сўнг шу нарса аён бўлдики, у ушбу ҳаракатини 1940-йилда Совет ҳарбий контингентининг Литвага киришига қарши норозилик сифатида, вандализм ҳаракатини содир этганини айтган.
Кейинчалик экспертиза Майгисни ақлдан озганни эълон қилинади. У биринчи навбатда ўз ҳаракатини сиёсий сабаб билан изоҳлайди (гўё у Литвалик миллатчи), кейин эса у ўзига эътиборни жалб қилиш истаги ҳақида такрорлай бошлайди. Дзержинский судининг 1985-йил 26-августдаги қарори билан Майгис руҳий касал деб эълон қилинди[3] (ташхис — секин ривожланувчи шизофрения) ва Черняховск шаҳридаги психиатрия шифохонасига юбориалди. У ерда 6 йил даволанади. Совет Иттифоқи парчаланганидан кўп ўтмай, шунга ўхшаш бошқа муассасага юборилади[4].
Қайта тиклаш
Биринчи бўлиб Ленинград технологик институти мутахассислари жавоб беришди, улар уни сув билан ювиш бўйича маслаҳат беришди ва шу билан бирга Эрмитаж директори академик Б. Б. Пиотровский номидаги Силикат кимёси институти директори чақирилди. И.В. Гребеншчиков, академик М. М. Шулц ва унга машина жўнатди ва у телефон орқали биринчи тавсияларни берди: расмни тик ҳолатда ушлаб, кўп сув билан ювиб ташланг, сўнгра тез орада музейга этиб келиб, реставраторларга жойида маслаҳат берди. У, эҳтимол, ўз тажрибаларига кўра, мой бўёқ билан бўяш техникасини ва шикастланган иш юзасида лак ва бўёқни улаш жойларида содир бўладиган жараёнларнинг кимёсини яхши биладиган бир нечта кимёгарларга тегишли эди. қатламлар, астар ва канвас[5].
Кўпгина мутахассислар расмнинг абадий йўқолганига ишониб, муваффақиятга ишонмадилар[6]. Расмдаги йўқотишлар 27 % ни ташкил этди. Расмнинг бутун маркази жигарранг релеф доғлари, чайқалишлар, вертикал чизиқлар ва йўқотишлар аралашмасидан иборат эди.
Жаҳон дурдонасини тиклаш бўйича ишлар худди шу куни бошланди. Бир ярим соат сув билан ювилгандан сўнг, кислотанинг таъсири тўхтатилди, шундан сўнг бўёқ қуриганида бўёқ қатламларининг тозаланишига йўл қўймаслик учун балиқ элим ва асал эритмаси билан мустаҳкамланди. Уч кундан кейин махсус давлат комиссияси тузилиб, у расмни қайта тиклаш йўлларини кўриб чиқди: бузилган тувални аввалгидек қолдиринг ёки расмни қайта тикланг, аслида унинг нусхасини яратинг. Натижада, Рембрандт расмини максимал даражада сақлаб қолган ҳолда, йўқотишларни тиклаш, кислота реаксияси изларини олиб ташлашга қарор қилинди.
Қайта тиклаш Қишки саройнинг кичик черковида бошланди, у ерда расм учун мос иқлим ва ёруғлик яратилган. Бир ярим йил давомида Эрмитаж реставраторлари Евгений Герасимов, Александр Рахман, Геннадий Широков ва Татяна Алешина тувал устида ишладилар. Бўёқ қатлами ва примерни мустаҳкамлагандан ва янги такрорланадиган тувални жамлагандан сўнг, микроскоп остида кислота реаксияси излари олиб ташланди. Кейинги қадам муаллиф услубига ўхшаш мойли бўяш техникасидан фойдаланган ҳолда тонлама эди. Қайта тиклашнинг муҳим шартларидан бири асл нусхага қайтиш талаби бўлиб, бунинг учун тонлама асл расмдан лак қатлами билан ажратилган.
Қайта тиклаш хужумдан 12 йил ўтгач, 1997-йилда якунланди. Ўшандан бери расм Эрмитажнинг асосий биносининг иккинчи қаватидаги Голландия ва Фламанд мактаблари залида намойиш этилмоқда. Вандализм ҳаракатларининг олдини олиш учун расм ҳозирда зирҳли шиша билан ҳимояланган.
Маданиятда акс эттириш
"Эгина" номи билан ўзгартирилган „Данаë“ картинаси атрофида Андрей Константиновнинг „Ўғри“ („Журналист-2“) китобининг сюжети қурилган бўлиб, унинг асосида „Гангстер Петербург“ телесериалининг биринчи қисми суратга олинган. Шунингдек яна „Барон“ филми ҳам суратга олинган. Картинада расмга олтингугурт кислотаси сепилгани ва уни қайта тиклаш жараёни қайд этилган. Владимир Соловёвнинг „Данаëнинг ўғирланиши“ китобининг сюжети ҳам Данаë расми атрофида қурилган. Расм тарихи Валентин Пикулнинг „Тарихий миниатюралар“ асарида тасвирланган.
Манбалар
- ↑ Власов В. „Даная“, . Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. Спб.: Азбука-классика, 2005 — 345-бет.
- ↑ Ю. И. Кузнесов. Особенности и методи изучения творческой лаборатории Рембрандта. В сб.: Психология процессов художественного творчества. Л., Наука. 1980.
- ↑ „РЕМБРАНДТ ДЕФАCЕД БЙ КНИФЕ, АCИД ИН ЛЕНИНГРАД“. Лос Ангелес Тимес (1986-йил 13-март). 2019-йил 14-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 13-июн.
- ↑ Юрий Москаленко. „«Даная» Рембрандта: почему вандал выбрал именно эту картину?“ (2009-йил 15-июн). 2013-йил 25-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 15-июн.
- ↑ Судба „Данаи“ — „Наука и жизн“, № 7. 1988, стр. 109 ИССН 0028-1263
- ↑ „Рембрандт репаир спаркс дебате“ (эн). ДесеретНеwс.cом (1998-йил 18-январ). 2018-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 13-июн.
Фойдаланилган адабиётлар
- Даниэл С. М. Рембрандт Харменс ван Рейн. Данаë. — СПб.: Арка, 2007 (Серия: Тисяча и один шедевр из коллексии Государственного Эрмитажа). — 24 с. — ИСБН 978-5-91208-002-9
- Данаë: судба шедевра Рембрандта. Государственний Эрмитаж, сборник статей, общ. науч. ред. М. Б. Пиотровского. Санкт-Петербург: АО „Славия“, 1997. — 160 с.
- Бенесч О. Рембрандт: Éтуде биограпҳиқуэ эт cритиқуэ. Генèве: Скира, 1957—156 с.
- Wиллиамс Ж. Рембрандц' wомен. Публиcатион он тҳе оccасион оф тҳе Эхҳибитион. Эдинбургҳ — Лондон: Натионал галлерй оф Сcотланд, 2001. — 272 с.