Danielson Nikolay

Николай Франсевич Даниэлсон (1844-феврал 7-йил, Москва) — рус иқтисодчиси, публицист — популист, ношир, Карл Маркснинг „Капитал“ асарини рус тилига таржимони ва „Капитал“нинг уч жилдлик биринчи тугалланган таржимаси муаллифи, либерализм мафкураси ва назариётчиларидан бири.
Ёшлик даври
Николай Францевич Даниэлсон 1844-йилда Москвада савдогар оиласида туғилган. Унинг отаси томонидаги ота-боболари Финландиядан келган. Отаси Франц Федорович Тавастгус (ҳозирги Хяменлинна) шаҳрида савдогар сифатида рўйхатга олинган, онаси Юлия Даниэлсон, (қизлик фамилияси Ефимова) Москвада туғилган, у ҳам савдогарлар синфига мансуб эди. Николайнинг бобоси ва отаси пиво ишлаб чиқарувчилар эди. Ота ўғли туғилгандан кўп ўтмай вафот этди ва оила тезда қашшоқлашди. 1855-йил август ойида ўн бир ёшли Николай Санкт-Петербургга келтирилди ва Санкт-Петербург тижорат мактаби талабалари штатига давлат ҳисобига ёзилди. 1862-йил май ойида у якуний имтиҳонларни муваффақиятли топширди, мақтовли диплом билан кумуш медал билан тақдирланди, тижорат номзоди ва шахсий фахрий фуқаролик унвонига сазовор бўлди. Кейин кўнгилли сифатида у Санкт-Петербург университетида маърузаларда қатнашди, у ерда немис Лопатин билан учрашди, у билан охирги кунларигача дўстликни сақлаб қолди. Университет курсини Даниэлсон молиявий қийинчиликлар туфайли тугатмади, ўқиш 1863-йилда тўхтатилди. 1864-йил март ойида Э. И. Ламанский (Давлат банкининг собиқ менежери) ташаббуси билан Санкт-Петербургда биринчи рус мустақил кредит ташкилоти — Ўзаро кредит жамияти ташкил этилди. Жамият аъзолари ўртача даромадли шахслар бўлиши мумкин. УWC асосчиларидан бири савдогар Н. И. Любавин, Н. Н. Любавиннинг отаси, Даниэлсоннинг савдо мактабидаги ўртоғи. 1864-йилда Даниэлсон ОВКга бухгалтер, кейин бош бухгалтер сифатида кирди, 1877-йилдан бошлаб бош назоратчи лавозимини эгаллади. Кейинчалик у бир неча бор Бошқарув аъзоси бўлиш ёки Жамият Кенгашига аъзо бўлиш имкониятига эга бўлади, лекин ҳар сафар менежер бўлиш таклифларини рад этади. 1914-йилда унинг УWCдаги хизматининг ярим асрлик юбилейи нишонланди. Жамиятдаги хизмат ягона даромад манбаига айланди, бу маблағлар баъзи мухолифат нашрларини молиялаштиришга сарфланди, Г. А. Лопатинга ёрдам кўрсатиб келди. Университетни тарк этгандан сўнг, Даниэлсон мустақил равишда ўқишни давом эттиради. У табиий фанларга ҳам, ижтимоий фанларга ҳам қизиқади. Биология, кимё, тарих, иқтисод, математика, астрономия, фалсафа, социология ва чет тилларини ўрганади. Университет таълимини олмаган бўлса-да, у ўз даврининг энг билимли ва яхши ўқиган кишиларидан бирига айланади. Бунга кўп йиллик иқтисодий ва социологик адабиётлар кутубхонасини йиғиш ёрдам берди.
Таржима ва таҳрир фаолияти
1867-1869 йилларда нашр этилиши режалаштирилган китоблар орасида Огюст Контенинг 6 жилдли „Ижобий фалсафа курси“ бор эди, (Нашр цензура асоратлари туфайли амалга ошмади). И. Э. Ёрга муаллифлигидаги Германиядаги ижтимоий-сиёсий партиялар тарихи асари ҳам шу жумласидан. (Нашр ҳам тўлиқ эмас). Карл Маркснинг „Капитал“ таржимаси 1867-йилда Карл Маркснинг" Капитал"нинг биринчи жилди нашр этилди ва уни Даниэлсон бир вақтнинг ўзида биринчи китобхонлар орасида ўқиб чиқди. Даниэлсон машҳур асарнинг биринчи рус тилига таржимаси ташаббускори бўлди. У китобни Россияда нашр этиш учун ношир ва таржимон қидира бошлайди. Нашриётчи Н. П. Поляков дарҳол рози бўлади, аммо бу китобни таржима қилиш қийинроқ эди. Рус тилида адекват сиёсий ва иқтисодий терминология йўқ эди. Таржимон бутунлай янги таърифларни ўйлаб топиши керак эди. 1868-йил 18-сентябрда Марксга ёзган биринчи мактубида Даниэлсон адресатга „Капитал“нинг И ва ИИ жилдларининг таржимасини Россияда нашр этиш нияти ҳақида хабар беради. У таржима қилиш ва қўшимча адабиётларни юборишда ёрдам сўрайди. Г. А. Лопатин биринчи бўлиб „Капитал“ни таржима қилди, бироқ бир йил давомида таржима устида иш бошланмади. 1869-йил кузида иш пулга муҳтож бўлган М.А.Бакунинга таклиф қилинди ва унга аванс тўланади. Бакунин таржима қилишни бошлайди, лекин тез орада иш тўхтайди ва 1870-йилнинг ёзида С. Г. Нечаэв, Бакунин таржима қилишдан бош тортишга мажбур бўлади. Лопатин Даниэлсонга таржимани бакунистт Н.И.Жуковскийга топширишни таклиф қилади, лекин Даниэлсон қаттиқ эътироз билдиради. Ниҳоят, Лопатин шахсан Маркс билан учрашиб, унга яқинлашиб, муаллифнинг бевосита назорати остида китобни таржима қилишга қарор қилади. 1870-йил августдан ноябргача у китобнинг учдан бир қисмини яна таржима қилди. Лопатиннинг Россияга яна бир ноқонуний ташрифи унинг таржима ишларини яна тўхтатди. Санкт-Петербургда Лопатин таржимани якунлаш илтимоси билан тугалланмаган материалларни Даниэлсонга топширди. 1871-йил май ойига келиб Даниэлсоннинг таржима устидаги иши якунланиш арафасида эди, фақат биринчи боби таржима қилинмай қолган, муаллифнинг ўзи ҳам ўқувчига тушунарли бўлишини осонлаштиради деган умидда. Аммо Маркс „Интернатионал“да Бакунинчиларга қарши кураш билан банд бўлиб, биринчи бобни рус ўқувчисига мослаштириш ниятини қолдирди. Кейин Даниэлсоннинг илтимосига кўра, Н.Н.Любавин уни таржима қилишни ўз зиммасига олади ва Даниэлсон уни асл нусха билан таққослайди. Любавин Даниэлсон таржимасига нисбатан худди шундай қилган. Шундан сўнг Даниэлсон ниҳоят таржиманинг уч қисмини бир бутунга бирлаштирди ва 1872-йил баҳорида П. Поляков „Капитал“нинг биринчи русча (ва айни пайтда биринчи хорижий) таржимасини нашр этди.
Манбалар
- Ц. И. Грин, Переводчик и издател „Капитала“. Очерк жизни и деятелности Николая Франсевича Даниэлсона. — М., Книга, 1985.
- Масанов И. Ф, „Словар псевдонимов русских писателей, учёних и общэственних деятелей“. В 4-х томах. — М., Всесоюзная книжная палата, 1956—1960 гг.
- "Болшая совецкая энсиклопедия. Трете изданиэ. „Совецкая энсиклопедия“. 1969—1978 гг. В 30 томах.". 10-ноябр 2011-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 23-декабр 2009-йил.
- Удивителниэ судби книг и людей. Випуск 3.