Daniil Kashkarov
Даниил Николаевич Кашкаров (30-март [11-апрел] 1878 -1941-йил 26-ноябр) — совет зоологи, эколог. Миллий экологлар мактабининг асосчиларидан бири. Ўрта Осиё фаунасининг тадқиқотчиси, биология фанлари доктори (1934) ҳайвонлар психологияси соҳаси ривожига катта ҳисса қўшган[1].
| Даниил Николаевич Кашкаров | |
|---|---|
| Таваллуди |
30-март (11-апрел) 1878 Рязан, Россия империяси |
| Вафоти |
26-ноябр 1941 (63 ёш) Хвойная стансияси, Ленинград вилояти, РСФСР, СССР |
| Фуқаролиги |
|
| Соҳаси | зоология, экология |
| Иш жойлари | МГУ, Ўрта Осиё университети |
| Таълими | Москва университети (1903), Москва университети (1908) |
| Илмий даражаси | Зоология соҳаси магистри (1916) биология фанфалари доктори |
| Илмий унвони | профессор |
| Академик раҳбарлари | Мензбир Михаил Александрович |
| Машҳур шогирдлари | Шварс, Станислав Семёнович |
Биографияси
Д. Н. Кашкаров 1878-йил 30-мартда (11-апрел) Рязан шаҳрида вилоят шифокори кўп фарзандли Николай Петрович Кашкаров (камбағал зодагонлардан) ва Анна Петровна Кашкарова (қизлик фамилияси Скалон) оиласида туғилган. 1896-йилда Рязан мумтоз гимназиясини тугатган ва ўша йили Москва университети физика-математика факултети табиий бўлимига ўқишга қабул қилиниб, академик Михаил Александрович Мензбирнинг қўл остида таҳсил олган. 1899-йилда талабалар иштирокида ўтказилган тартибсизликларда қатнашгани учун икки йилга Москвадан ҳайдалган. Кашкаров 1903-йилда университетни тугатиб, профессор илмий даражасини олиш мақсадида тайёрланиш учун қиёсий анатомия ва умуртқали ҳайвонлар зоологияси кафедрасида ишга қолган. Кашкаров университетни тамомлаган, бироқ уша пайтдаги Москва расмийлари унга битирганлик гувоҳномасини беришдан бош тортган. Шу сабабли, Н. Кашкаров яна қайта университетнинг тиббиёт факултетига ўқишга кириб, 1908-йилда профессор М. А. Мензбир раҳбарлиги остида ўқишни тамомлаб, университетда қолдирилган[2]. 1912-йилда ёш олим номзодлик диссертацияси устида ишлаш учун чет элга уч йиллик хизмат сафарига отланган. Ушбу муддат ичида Кашкаров Тюбинген (Германия), Грац ва Вена (Австрия) университетларида, шунингдек, Берген (Норвегия) Океания курсларида ишлаган. 1914-йилда Россияга муддатидан олдин қайтиб келган.
1915 — 1919-йилларда Д. Н. Кашкаров Москва университетида маърузалар ўқиган. 1915-йилда приват-доцент унвонини олган, 1916-йилда эса номзодлик диссертациясини ҳимоя қилиб, зоология ва қиёсий анатомия магистри унвонини олган[2].
1919-йил бошида Саратов университетида, кейинчалик Л. С. Бергнинг тавсияси бўйича, янги Туркистон (Марказий Осиё) университетида ишлаб, профессор унвонини олган.
1920-йилнинг феврал ойида янги университетнинг бошқа ходимлари билан бирга Тошкентга жўнаб кетган. Олим жўнаган поезд апрел ойида Тошкентга етиб борган. Тошкент шаҳрида очилган янги университетда Д. Н. Кашкаров ўзи асос солган зоология кафедрасига мудир этиб тайинланган, шунингдек, физика-математика, тиббиёт ва қишлоқ хўжалиги факултетларини ташкил этишда фаол иштирок этган.
Айнан Тошкентда Даниил Николаевич атроф-муҳитни ўрганиш ва табиатни муҳофаза қилиш фаолияти билан фаол шуғуллана бошлаган. 1923-йилдан қўриқхоналар ташкил этиш мақсадида Ўрта Осиё музейлари ҳамда қадимий буюмлар, санъат ва табиат ёдгорликларини муҳофаза қилиш бўйича Ўрта Осиё қўмитасининг экспедицияларида қатнаша бошлаган. 1924-йилда Ўрта Осиё университетида экология бўйича маърузалар ўқиган. 1931-йил охирида Кашкаров РСФСР Маориф халқ комиссарлигига Туркистон ўлкасида сайғоқларни юқолиб кетишининг олдини олиш мақсадида уларни ҳимоя қилиш тўғрисида илтимоснома юборган[3].
1928-йилнинг ёзида олим 7 ойлик хизмат сафари билан Қўшма Штатларга жўнаб кетган ва у ерда Американинг етакчи экологлари, жумладан Америка Экология жамияти ташкилотчиси ва биринчи президенти Виктор Шелфорд билан учрашган ва АҚШнинг барча йирик паркларига ташриф буюрган. Саёҳат якунлари бўйича олим ўз ватанида қатор мақолалар чоп эттирган, бир қанча маърузалар қилган. 1931-йилда В. В. Станчинский билан биргаликда Даниил Николаевич СССРда биринчи экологик журнал „Экология ва биосенология“ (кейинчалик „Экология ва биосенология саволлари“ умумий сарлавҳаси остида мақолалар тўплами шаклида нашр этилган) журналига асос солган.
Д. Н. Кашкаров Ўрта Осиёда биринчилардан бўлиб қўриқхоналар ташкил этиш билан шуғулланган. Шу боис, 1930-йил апрел ойида Олмаотада бўлиб ўтган қозоқ ўлкашунослик қурултойида олим „Табиатни муҳофаза қилиш ва қўриқхоналарни ташкил этиш тамойиллари“ мавзусида маъруза қилган.
Д. Н. Кашкаров 1929-йил сентабр ойида Москвада ўтказилган Умум Россия қурултойида табиатни муҳофаза қилиш бўйича Арслонбоб ҳудудида захира яратиш зарурлиги ҳақида гапирган. Олим 1927-йилда Қозоғистондаги Жебағли (Аксу-Жебағли) қўриқхонасини ташкил этишда иштирок этган. Кашкаров 1927-йилда Сари-Челек қўриқхонасини ташкил этиш таклифини билдирган, бироқ бу иш 1960-йилдагина амалга оширилган.
Олим табиатни муҳофаза қилиш масаласини оммалаштириш мақсадида кўп ишларни амалга оширган. Ҳозиргача унинг „Туркистон ҳайвонлари“ номли китоби катта қизиқиш билан ўқилади. Даниил Николаевич фаолияти давомида тез-тез тақдимотлар ва маърузалар қилган.
1933-йилда Бетпақдала чўлига экспедиция пайтида Д. Н. Қашкаров касал бўлиб қолади. Натижада 1933-йилнинг кузида Ленинградга кўчиб ўтишга мажбур бўлган ва у ерда Ленинград давлат университетининг умуртқали ҳайвонлар зоологияси кафедраси ва ўзи асос солган ҳайвонлар экологияси лабораториясига раҳбарлик қилган. Д. Н. Кашкаров кафедранинг асосий махсус курслари сафига териология, герпетология ва орнитологияни киритган. Умуртқали ҳайвонлар зоологияси ривожида ва зоолог кадрлар тайёрлашда шак-шубҳасиз Д. Н. Кашкаров ва В. В. Станчинский ҳамкорлигида яратилган, бир неча нашрлардан ўтган „Умуртқали ҳайвонлар зоологияси курси“ ажойиб дарслик ҳисобланади. Бу дарслик бироз эскирган, систематик ва мураккаб тузилганига қарамай, ҳали ҳануз ўз аҳамиятини йўқотмаган[4]. Олимнинг машҳур „Ҳайвонлар экологияси асослари“ дарслиги (1938) нафақат зоологлар, балки барча йўналишдаги биологлар учун ҳам қўлланма ҳисобланади[2]. Ленинградда Кашкаров атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ишларига камроқ эътибор берган, аммо олим заҳиралар яратиш бўйича мунтазам қўмитага маслаҳатлар бериб турган. Д. Н. Кашкаров туман кенгаши депутати бўлган[2].
Даниил Николаевич 1941-йил 26-ноябрда Ленинграддан эвакуация қилиниш пайтида Хвойная станциясида (ҳозирги Новгород вилояти) юрак хуружидан вафот этган.
Илмий ишлари
- Курс биологии позвоночних. — М.; Л., 1929.
- Кашкаров Д. Н., Жуков А. Н., Станюкович К. В. Холодная пустиня Централного Тян-Шаня : Резултати Экспедиции ЛГУ летом 1934 г. / Ленингр. гос. ун-т им. А. С. Бубнова. — Л.: Изд. ЛГУ, 1937. — 168 с.
- Экология домашних животних // Памяти М. А. Мензбира. — М.; Л., 1937.
- Курс зоологии позвоночних животних. — 2-э изд. — М.; Л., 1940 (совм. с В. В. Станчинским).
- Кашкаров Д. Н. Основи экологии животних / Д. Н. Кашкаров. — 2-э изд., испр. и перераб. — Л.: Государственноэ учебно-педагогическоэ издателство Наркомпроса РСФСР, 1944. — 382, [1] с.
Манбалар
- ↑ КНЭ, том ИИИ 2005.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Рахимбеков Р. У.. Даниил Николаевич Кашкаров (1878-1941), Научно-биографическая литература. М: Наука, 1990. ИСБН 5-02-003456-8.
- ↑ ЦГА России, ф. 2307, оп. 8, д. 135, л. 103
- ↑ {{{заглавие}}}.
Адабиёт
- Wеинер (Wинер) Д. Совет Россиясининг экологияси. Озодлик архипелаги: қўриқхоналар ва табиатни муҳофаза қилиш. — М.: Тараққиёт, 1991. — 400 б.
- Қашкаров Д. Америка Қўшма Штатлари миллий боғлари // Илмий сўз. — 1931. — Но 6. — С. 72-97.
- Кашкаров Д. Н. Қозоғистон Джебоглй-Ак-Су қўриқхонасига эътибор // Табиат ва социалистик иқтисодиёт. — 1933. — Но 6. — С. 37-44.
- Рахимбеков Р. У.. Даниил Николаевич Кашкаров (1878—1941), Научно-биографическая литература. М.: Наука, 1990. ИСБН 5-02-003456-8.
- Табиатни муҳофаза қилиш бўйича 1-Умумроссия Конгресси материаллари. — М., 1930. — 215 б.
- Россия Марказий давлат архиви, ф. 2307, томонидан. 8, д.135, л. 103.
- * Кашкаров, Даниил Николаэвич / / Қозоғистон. Миллий энциклопедия (русча) . — Олмаота: Қозоқ энсиклопедиялари, 2005. — Т. — Т. — ИСБН 9965-9746-4-0 . (CC БЙ СА 3.0)