Darbazakent
Дарбазакент[1], Дарвазакент[2] (ўзбекча: Дарвозакент/Дарвозакент) Тошкент вилояти, Юнусобод туманидаги суғориш канали (ариқ), каналнинг ўнг томонида Бўзсув канали оқади. Дарбазакентнинг юқори оқими айланма канал сифатида Бўзсув ГЕСда фойдаланилади.
| Дарбазакент | |
|---|---|
Юқори оқимдаги дарбазакент | |
| Тавсиф | |
| Узунлиги | 2,22 |
| Сув сарфи | 0,6—0,7 гача м³/с |
| Жойлашуви | |
| Давлат | О'збекистон |
| Туман | |
Этимологияси
Географ Н. Г. Маллицкий Тошкентнинг „Дарвазакент“ гидроними „дарвазакам“ „дарвоза ариқ“ ёки „ариқ дарвозалари“нинг бузилиши деб тахмин қилган. Бу ном Искитятартар каналининг (Зарафшон ва Сангзор дарёларини боғлайдиган) қисми билан машҳур бўлиб, у ерда тепаликлардан ўтади. Айниқса чуқур жарлик ҳосил қилади, бу эса энг муҳим қазиш ишларини талаб қилади. Олимларнинг таъкидлашича, илгари Тошкент канали худди шундай тарзда Бўзсувнинг ўнг қирғоғидаги тепаликлар орасидан оқиб ўтиши мумкин эди. Унинг гипотезасига кўра, номининг иккинчи қисми вақт ўтиши билан кентга айланган. Чунки, сўғдийча „кам“ сўзи унутилиб, маҳаллий аҳоли учун тушунарсиз бўлиб қолади. Бунинг исботи сифатида Н. Г. Маллицкий тарихий манбаларда қайд этилган қадимий Бухоро гидроними Шапуркам (сўғд тилида – „арик Шапура“)нинг замонавий, қайта ишланган „Шафрикент“ номига ўтишини айтиб ўтади[2].
Географик жойлашуви
Дарбазакентнинг узунлиги 2,22 км ни ташкил қилиб[3][4], улардан 0,62 кми бетон каналга, 1,6 кми эса тупроқ каналига тўғри келади[4]. „Тошкент“ энсиклопедиясига кўра, максимал ўтказиш қуввати 600 л/с бўлиб, канал билан суғориладиган ерлар 245 гектар майдонни эгаллайди[3]. К. Холматов ва П. Баратовнинг маълумотларига кўра, каналда сув сарфи 700 л/с ни ташкил қилиб, Юнусобод туманида 100 гектар майдонни суғоради[5]. Дарбазакент Ботаника боғи ҳудудидаги Бўзсув каналининг ўнг томонига ўтади. Умумий ғарбий йўналишда, тахминан Чинобод кўчасига[5] параллел бўлиб, кичик эгри чизиқлар ҳосил қилади. Оқимнинг дастлабки қисмида у кенг каналга эга бўлиб, кейинчалик кескин тораяди[1]. Торайиш жойида Дарбазакент аслида ер усти (кичик) ва ер ости (катта) қисмларига бўлинади.

Торайгандан сўнг Тошкент – Москва темир йўл линиясини ва кейинчалик Амир Темур кўчасини[5] икки марта кесиб ўтади. Амир Темур кўчасининг орқасида шимоли-ғарбига бурилиб, Шаҳристон кўчасига яқинлашади[1][6]. Шаҳристон кўчаси билан кесишган жойда кичик бурчакларга бўлинади. Дарбазакент 11 та кўприк[5] қувуридан ўтиб, унинг юқори оқимида 3 та кўприк ўтказилган[1].
Тарихи
Дарбазакент қадимий суғориш каналидир. Канал Араб истилосидан олдинги даврда қурилган ва Бўзсув ва Оқтепа канали орасидаги ерларни суғориш фойдаланилган. Бўзсув юқори оқимидан ажратилган ариқлар қаторига киради. Бу ариқлар ўрта асрларда ва кейинги тарихий даврларда Тошкент вилоятининг муҳим ҳудудларини сув билан таъминлаган[7]. Бироқ кейинчалик Дарбозакент ариқлар орқали Бўзсувнинг чап қирғоғига ўтказилган[2].
Адабиётлар
- Холматов Қ., Баратов П.. Тошкент шаҳрининг ирригация шохобчалари. Тошкент: «Фан» УзССР, 1983. (ўзб.)
- Маллицкий Н. Г. О происхождении названия ташкентского арыка Дарвазакент // Труды Ташкентского государственного университета им. В. И. Ленина. — 1963. — Вып. 200. — С. 161—162.
- Ирригация Узбекистана, 12000 экз, Издательство «Фан» УзССР, 1975 — 326-бет.
- Тошкент: энциклопедия.. Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2008 — 494-бет. ИСБН 978-9943-07-096-7. (ст. „Сув хўжалиги“)(ўзб.)
- Атлас «Ташкент» малый.. Ташкент: Госкомгеодезкадастр, 2007. ИСБН 978-9943-15-128-4.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Атлас «Ташкент» малый 2007.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Маллицкий 1963.
- ↑ 3,0 3,1 Тошкент: энциклопедия 2008.
- ↑ 4,0 4,1 „Постановление № 282 Кабинета Министров Республики Узбекистан о мерах по улучшению санитарного состояния и благоустройства каналов на территории города Ташкента от 16 октября 2013 года. Приложение № 3. Перечень передаваемой в ведение Специализированного управления части системы магистральных каналов и сооружений, расположенных на территории города Ташкента“ (деадлинк). 2014-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 25-декабр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Холматов, Баратов 1983.
- ↑ Ташкент. План города масштабом 1 : 25 000. – Ташкент: Картографический сентр Министерства оборони Республики Узбекистан, 1995.
- ↑ Дадабаев Г. Из истории канала Зах // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. Общественные науки в Узбекистане. — издательство «Фан» УзССР, 1973. — № 3. — С. 41—43. Архивировано 25 декабр 2014 года.