Darvinizm

Дарвинизм — органик дунёнинг тарихий ривожланиши тўғрисидаги Ч. Дарвин асос солган илмий дунёқараш. Дарвин кўрсатишича, ирсий ўзгарувчанлик ва табиий танланиш эволюсиянинг асосий ҳаракатлантирувчи кучлари ҳисобланади. Ўзгарувчанлик организмлар тузилиши ва функсиясида янги белгиларнинг ҳосил бўлишидан иборат. Ирсият орқали бу белгилар наслдан наслга ўтади. Яшаш учун кураш туфайли муҳит шароитига энг яхши мослашган белгига эга бўлган индивидлар яшаб, насл қолдиради, яъни табиий танланиш юз беради. Табиий танланиш натижасида янги турлар пайдо бўлади. Шунинг билан бирга организмларнинг ташқи муҳитга мосланиши нисбий хусусиятга эга. Дарвин ишларидан мустасно тарзда инглиз биологи А. Уоллес ҳам худди шундай фикрга келган. Д.нинг ривожланиши ва тарғиб қилинишига инглиз табиацҳуноси Т. Гексли (1860-йилда "Д" терминини таклиф этган), немис олимлари Ф. Мюллер ва Геккел Эрнст|Э. Геккел]], рус олимлари ака-ука А.О. ва В.О. Ковалевскийлар, ота-бола Н.А. ва А.Н. Северсовлар, И.И. Мечников, И.И. Шмалгаузен ва б. катта қисса қўшган. ХХ асрнинг 20—30 йилларида классик Дарвинизмнинг генетика фани ютуқлари билан уйғунлаштирилиши туфайли синтетик эволюсион таълимот шакллана бошлади.Дарвинизм яхлит таълимот сифатида биологияда революсион бурилиш ясади; креационизм, витализм ва ламаркизмга зарба берди; ХИХ асрнинг иккинчи ярмида табиий ва ижтимоий фанлар ва умуман маданиятнинг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Шунга қарамасдан Дарвин тириклигидаёқ эволюсияда табиий танланишни инкор этувчи ёки унинг таъсирини чеклашга ҳаракат қилувчи турли оқимлар пайдо бўла бошлади. Эволюсиянинг асосий муаммолари бўйича баҳслар замонавий биология фанида ҳам давом этиб келмоқда.

Яна қаранг

• Креационизм

Адабиёт

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил