Дашт қора илони, ёки оддийгина дашт илони (лотинча: Випера ренарди) — қора илонлар оиласига мансуб заҳарли илонлар тури. Илгари, Жанубий Европада яшовчи ғарбий чўл илони билан бирга Випера урсинии ягона турининг кичик тури ҳисобланган. Ҳимояга муҳтож ноёб тур. Илон заҳарли, аммо одамлар учун хавф туғдирмайди. Бу катта илмий аҳамиятга касб этади.

Дашт қора илони
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Судралиб юрувчилар
Оила: Қора илонлар
Уруғ: Випера
Турлари: Дашт қора илони
Халқаро илмий номи
Випера ренарди (Чристопҳ, 1861)

Тавсиф

Бу кичик илон, думи билан тананинг умумий узунлиги эркакларда 63,5 см ва урғочиларда 73,5 см га етади, танаси эса одатда 60 см дан кам. Думи нисбатан калта, эркакларда урғочиларга қараганда бир оз узунроқ: биринчиси 5-8 смга (танасидан 5,8-8,3 марта калта) ва иккинчиси биринчи узунликка нисбатан 4-6 см (танадан 7,7-10 баравар қисқа). Тангачалари яхши ифодаланган узунасига жойлашган ўртача қовурғага эга. Одатда 21 қаторли тангачалари танасининг ўртасида жойлашган бўлса-да, ба’зан тангачалари 19-20 қаторни эгаллайди. Қора илон туси икки хил бўлади: криптик (кўп ҳолларда) ва меланистик. Одатда дашт илонлари криптик рангга эга: тананинг юқори қисми қўнғир-кулранг, бошидан думининг учигача тўқ жигарранг ёки қора зигзаг шаклдаги чизиқлар билан қопланган. Шу билан бирга, зангори ва қўнғирранглар турли равишда уйғунлашиши мумкин. Қорни деярли товланиб турувчи қора рангда. Меланист туслари (қораранг) камроқ тарқалган. Масалан, Кубанда уларнинг бешдан бир қисмини ташкил қилади, гарчи ба’зи жойларда уларнинг сони деярли ярмига (44%) етиши мумкин.

Тарқалиши ва яшаш жойи

Дашт қора илони жануби-шарқий Европанинг дашт, ўрмон-дашт ва ярим чўл ҳудудларида, марказдан Ўрта Осиёнинг шимоли ва шимоли-ғарбида, ғарбда Украинанинг шарқи ва жанубида (шу жумладан, Қримда) кенг тарқалган. Шарқда Олтой ва Жунгария, шимолда Волга-Кама чеккаларигача борган. Олд Кавказ, Катта Кавказ, Қозоғистон ва Жанубий Сибирнинг чўл минтақаларида ҳам бу тур учрайди. Кавказортида бир турдаги алоҳида популясияси топилган. Ясси ва тоғли (жумладан, водий) ўтлоқли даштларда, қуруқ ва нам даштли ўтлоқларда, қоя ёнбағирларда, шўрланган ярим чўл ва қўзғалмас қумларда яшайди. Бундан ташқари, у яйловларда учрайди, шу билан бирга шарқий дашт қора илони мунтазам экин экиладиган қишлоқ хўжалиги ерларидан қочади. Денгиз сатҳидан 1500 м баландликда жойлашга қояларда учрайди. Тур кўпинча жуда кенг тарқалган, аммо кўп жойларда у спорадик, маҳаллий, ўчоқларда тарқалган.

Ҳаёт тарзи

Вояга етган қора илонлар Украинада феврал ойининг иккинчи ярмидан март ойининг охиригача – декабр ойининг бошигача, Озарбайжонда апрел ойининг бошидан октябр ойининг бошигача, Ўзбекистонда мартдан октябргача анча фаол бўлади. Асосан, қора илонлар кемирувчиларнинг уяларида, шунингдек, тупроқдаги тошлар ва ёриқлар остида яшириниб, қишлайди. У баҳорда майда кемирувчилар (асосан дала сичқонлар) ва калтакесаклар, ёз ва кузда деярли фақат тўғриқанотли ҳашаротлар (шу жумладан, чигирткалар) билан озиқланади. Шунингдек, у ўргимчаксимонлар ва майда қушларни ҳам исте’мол қилиши мумкин. У чўл экотизимларида муҳим рол ўйнайди.

Кўпайиши

Тирик туғувчи тури. Ғарбдаги жуфтлашиш апрел—май ойларида, Ўзбекистонда — март-май ойларига тўғри келади. Урғочиларнинг ҳомиладорлиги 3 ойгача давом этади. Вояга етмаган илонлар Шарқий Европада июл ўрталаридан сентябр ўрталаригача боради, Ўзбекистонда — август — сентябрда вужудга келади. Битта урғочи бир вақтнинг ўзида 1 дан 31 гача бола туғиши мумкин.

Кичик турлари

Дашт қора илонининг 5 та  кичик тури шаклланган :

  • Випера ренарди ренарди — номинатив кенжа тур бўлиб, Ўрта ва Ўрта Осиёнинг шарқидан ташқари кўпгина турлар оралиғида тарқалган;
  • Випера ренарди башкирови — Башкиров чўл қора илони Татаристон жануби-ғарбий қисмида, 2004-йилда изолясия қилинган Куйбишев сув омборидаги Спасский буюртмахонасида учрайди, Қуйи Волга шимолида чўл илонларини кашф этган совет зоологи И ван Сергеевич Башкиров номи билан аталган. Умумий узунлиги 71 см, қорин қалқонлари 120—154, думи — 22—35, танасининг ўрта қисмида 19—21 та қаторасига тангачалар билан қопланган;
  • Випера ренарди парурсинии НИЛСОН эт АНДРÉН, 2001 — Шинжон шимолидаги шимоли-ғарбий Хитойнинг тоғли даштларида яшайди;
  • Випера ренарди пузанови — Пузанов дашт қора илони, Қрим тоғининг эндемик тури бўлиб, у денгиз сатҳидан 1100 м баландликдаги шимолий макроиқлим шароитида яшайди; 2009-йилда бу тур ажратилган, Қрим ярим ороли фаунасини ўрганган совет зоологи Иван Иванович Пузанов номи билан аталган;
  • Випера ренарди тиэншаниcа НИЛСОН эт АНДРÉН, 2001 — Тян-Шан (Марказий Осиёнинг шарқида): Қозоғистоннинг жануби-шарқида (шу жумладан Балхаш вилоятида), Ўзбекистоннинг шарқида (Ғарбий Тян-Шан этакларида, Кураминский тизмаси, Сирдарё ва Чирчиқ дарёлари) ва водийларида) Қирғизистон жанубида ва Тожикистон шимолида топилган. Дарёлар текисликларида ва кўл қирғоқларида яшайди, тоғ ва тоғ олдилардаги қуруқ даштларда кам учрайди.

Муҳофаза этиш

Шарқий чўл илони заиф тур сифатида Халқаро табиат ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш иттифоқининг Қизил рўйхати ва Украина Қизил китоби, Берн конвенсиясининг И иловасига киритилган. Ёввойи фауна ва флорани ва табиий яшаш жойларини муҳофаза қилиш ва Россия Федерасиясининг Қизил китоби "Таксонлар ва уларнинг табиий муҳитдаги ҳолатига алоҳида э’тибор берилиши керак бўлган популясияларнинг изоҳли рўйхати"га илова сифатида киритилган. Бундан ташқари, чўл қора илони Украина ва Россиянинг кўплаб минтақавий Қизил китобларига: ноёб тур сифатида у Краснодар ўлкасининг Қизил китобига, популясияси камайиб бораётган кичик тур сифатида - Ростов вилояти Қизил китобига киритилган.

Пузановнинг дашт қора илони Қрим Республикасининг Қизил китобига сони камайиб бораётган кичик тур сифатида ва Берн конвенсиясининг ИИ иловасига киритилган, Қрим ва Опукский қўриқхоналарида (ҳамма жойда сони жуда кам муҳофаза қилинади. Казантип табиат қўриқхонаси ва Тарханкуцкий миллий табиат боғида аллақачон бутунлай қирилиб кетган. Випера ренарди тиэншаниcа  кенжа тури Ўзбекистон Қизил китобига популясияси камайиб бораётган заиф мозаик тарқалган кенжа тур сифатида (ярим аср олдин, 1970-йилларда сони 10–12 бош/га бўлган, ҳозир эса популясияси сезиларли даражада камайган) киритилган. Угом-Чотқол миллий боғи ва Сайхун табиат қўриқлаш иншоотида муҳофаза қилинади. Бу кенжа турга мансуб дашт қора илонлари Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Зоология институтининг Тошкент ҳайвонот боғи ва серпентариумида бир неча марта насл олинган.

Турлар учун асосий таҳдид яшаш жойларини йўқ қилиш,  даштларни ҳайдаш, интенсив деҳқончилик (шу жумладан пестисидлардан фойдаланиш) йўқ қилиш, серпентарияда сақлаш учун ноқонуний оммавий овлаш. Томорқанинг Европа қисмида даштларни интенсив шудгорлаш натижасида дашт қора илонининг сони тез камайиб бормоқда. Масалан, Днепрнинг чап қирғоғининг жанубида Днепропетровск, Херсон ва Запороже вилоятларида у фақат дарё ва ҳайдалган ерлар орасидаги буталар билан ўсган тик қирғоқнинг тор ёриқларида сақланиб қолган. Кўпгина ҳудудларда, масалан, Украинанинг ўнг қирғоғининг кўп қисмида у бутунлай қирилиб кетди. Сўнгги 30 йил ичида, 1990-йилдан бошлаб, унинг диапазони доирасидаги турлар учун мос яшаш жойлари сони 30% дан ортиқ камайди ва бутун тарқалиши бўйича қисқаришда давом этмоқда. Украинада шарқий чўл қора илонининг кўп ёки оз қисми фақат қўриқланадиган ҳудудларда сақланиб қолган: Чап қирғоқнинг чўл қўриқхоналари, Жариллгач ороли (1-10 та/ га), Сиваш вилояти ва Керч. яриморол (20–60 та/га, ба’зан ундан ортиқ тури). Ҳаммаси бўлиб, Украина ҳудудида дашт қора илони 9 та қўриқхона ва миллий боғларда ҳимояланган. Турни сақлаб қолиш учун унинг яшаш жойларини иложи борича муҳофаза қилинадиган ҳудудларга киритиш тавсия этилади.

Адабиёт