Dastlabki Yer
Дастлабки Ер, ёки Прото-Ер, одатда, Ернинг геологик тарихидаги биринчи бир миллиард йили — яъни гигайил (109 й ёки Га) — даври сифатида таърифланади[1], Қуёш тизимининг ёш даврида, тахминан 4.55 миллиард йил (Гя) олдида бошланган дастлабки шаклланишидан тортиб Эоаркеан даврининг охири, тахминан 3.5 Гя гача[2]. Геологик вақт жадвалида бу Ҳадеан эонининг бутун даврини ва Арчеан эонининг тахминан учдан бир қисмини о'з ичига олади; Ернинг шаклланиши тахминан 4.6 Гя бошланганидан кейин[3] ва бу давр Палеоарчеан эраси бошланишида, 3.6 Гя да тугади.
Бу Ер тарихининг даври сайёранинг Қуёш булутчасидан акреция жараёни орқали шаклланиши ва Ер атмосферасининг протопланетария дискдан йиг'илган водород/гелийга бой бирламчи атмосферадан азот, метан ва карбонат ангидридга бой, камайтирувчи иккиламчи атмосферага о'згаришини о'з ичига олади. Бу вақт мобайнида ёш Прото-Ер (ўша пайтда ҳозирги Ер массасининг тахминан 63% га тенг протопланет), космик таъсирлар билан юзма-юз бо'лди[4], ва шу жумладан Ойнинг пайдо бўлишига олиб келган катта моғор зарбаси гипотезасига мувофиқ Тҳеиа билан тўқнашувни ҳам о'з ичига олади — Тҳеиа Марс катталигида бўлган, эҳтимол Л4 Лагранж нуқтасидан пертурбацияланган коинобардош сайёра эди — бу тахминан Қуёш тизими шаклланганидан сўнг 0.032 Га атрофида содир бўлганлиги қайд этилади[5], натижада магматик океанлар ва сайёранинг дифференциялашуви (ядро шаклланиши) эпизодлари юзага келди[6][7],
Ядро шакллангач, ташқи Қуёш тизимидан келган метеоритлар ёки кометалар ер мантиясига, қобиг'ига ва қадимги атмосферага сув ва бошқа буғланувчиларни етказган бўлиши мумкин; бу жараён "кеч қоплама" бомбардимони сифатида ҳам таърифланади[8],
Ернинг сайёравий сиртининг охир- Ҳадеан даврида барқарорлаша бошлаши билан, атмосферадаги кўп сув буғи конденсацияланди ва ёғингарчилик орқали деярли бутун юзани қамраб олган суперокеанга тушди, шу билан Ҳадеан давридаги магмали сайёрани эрта Арчеан давридаги океан сайёрасига айлантирди; шу даврда энг илк маълум ҳаёт шакллари кейинги даврларда пайдо бўлган деб ҳисобланади[9][10],
Ушбу даврдан жуда оз миқдордаги қобиқ материаллари сақланган бўлса-да, энг қадимги аниқланган минераллар — 4.404 ± 0.008 Гя ёшдаги зиркон — Ғарбий Австралиядаги Жаcк Ҳиллс, Наррер Гнеисс терраинсидаги метаморфизланган қум-тош конклогератда топилган[11]. Супраcрустал жинсларнинг (масалан Исуа яшил тошлар белбоғи) энг қадимгилари ушбу даврнинг охирги ярмига, тахминан 3.8 Гя га тааллуқлидир, бу Лате Ҳеавй Бомбардментнинг чўққи вақти билан бир вақтда содир бўлган.
Тарих
Радиометрик даталаш ва бошқа манбалар асосидаги далилларга кўра, Ер тахминан 4,54 миллиард йил олдин шаклланган[12][13][14]. Ҳозирги асосий назарияга кўра, Ер каби сайёралар тахминан 50–100 миллион йил давомида шаклланади, бироқ яқинда таклиф қилинган алтернатив жараёнлар ва вақт ўлчовлари сайёра фанлари соҳасида давом этаётган баҳсларга сабаб бўлди[15]. Масалан, 2023-йил июн ойида бир гуруҳ олимлар Ер атиги уч миллион йил ичида шаклланган бўлиши мумкинлигини кўрсатувчи далилларни тақдим этди[16][15]. Шунга қарамай, Ер шаклланганидан кейинги биринчи миллиард йил ичида[17][18][19][20], ҳаёт океанларида пайдо бўлди ва Ер атмосфераси ҳамда юзасига та’сир қила бошлади, аэроб ва анаэроб организмлар ривожланишига туртки берди. Шундан бери, Ерниг Қуёшдан масофаси, физик хусусиятлари ва геологик тарихи уйғунлиги туфайли ҳаёт юзага келиши, фотосинтез ривожланиши ва кейинчалик эволюция орқали янада мураккаблашиб, ривожланиши учун имкон яратди. Ердаги энг қадимги ҳаёт камида 3,5 миллиард йил олдин пайдо бўлган[21][22][23]. Ҳаётга оид бундан ҳам қадимий эҳтимолий далиллар қаторига 3,7 миллиард йил аввалги жануби-ғарбий Гренландияда топилган метаседимент жинсларидаги биоген келиб чиқишга эга бўлиши мумкин бўлган графит[24] ва Ғарбий Австралияда топилган 4,1 миллиард йиллик зиркон доналари киради[25][26].
2020-йил ноябр ойида халқаро олимлар гуруҳи дастлабки Ерниг атмосфераси ҳаётнинг пайдо бўлишини ўрганган Миллер–Урей тажрибалари асосида қилинган тахминлардан кескин фарқ қилишини кўрсатувчи тадқиқотларни э’лон қилди[27].
-
Ҳадеан даврида лава сайёрасига айланган дастлабки Ернинг рассомона тасвири
Манбалар
- ↑ Ранкама, Калерво (Май 1967). "Мегаеар анд Гигаеар: Тwо Униц оф Геологиcал Тиме" (эн). Натуре 214 (5088): 634. дои:10.1038/214634а0. ИССН 1476-4687. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1967-05-06_214_5088/паге/634.
- ↑ „Эарлй Эартҳ“, Эартҳ Сйстем: Ҳисторй анд Натурал Вариабилитй Волуме И Ваcлав Cилек: . Эолсс Публишерс, 2009 — 98-бет. ИСБН 978-1-84826-104-4.
- ↑ ,„Интернатионал Чроностратиграпҳиc Чарт 2015“. ИCС. Қаралди: 2016-йил 23-январ.
- ↑ Ламмер, Ҳелмут; Брассер, Рамон; Жоҳансен, Андерс; Счерф, Мануэл; Леитзингер, Мартин (2020-12-22). „Форматион оф Венус, Эартҳ анд Марс: Cонстраинед бй Исотопес“. Спаcе Сcиэнcе Ревиэwс. 217-жилд, № 1. Спрингер Натуре. дои:10.1007/с11214-020-00778-4. Қаралди: 2025-08-24.
{{cите магазине}}: Ункноwн параметер|артиcле-нумбер=игноред (ёрдам) - ↑ Белбруно, Эдwард; Готт, Ж. Ричард ИИИ (Марч 2005). "Wҳере Дид Тҳе Моон Cоме Фром?". Тҳе Астрономиcал Жоурнал (ИОП Публишинг, Америcан Астрономиcал Соcиэтй) 129 (3): 1724-1745. дои:10.1086/427539. ҳттпс://иопсcиэнcе.иоп.орг/артиcле/10.1086/427539/фуллтехт/. Қаралди: 2025-08-10.Дастлабки Ер]]
- ↑ Ю, Ганг; Жаcобсен, Стеин Б. (2011-10-17). „Фаст аccретион оф тҳе Эартҳ wитҳ а лате Моон-форминг гиант импаcт“. ПНАС. 108-жилд, № 43. Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 17604–17609-бет. дои:10.1073/пнас.1108544108. Қаралди: 2025-08-24.
- ↑ Cарлсон, Ричард W.; Гарнеро, Эдwард; Ҳаррисон, Т. Марк; Ли, Жиэ; Манга, Мичаэл; МcДоноугҳ, Wиллиам Ф.; Мукҳопадҳяй, Сужой; Романоwиcз, Барбара эт ал. (2014-01-01). "Ҳоw Дид Эарлй Эартҳ Беcоме Оур Модерн Wорлд?". Аннуал Ревиэw оф Эартҳ анд Планетарй Сcиэнcес 42 (1): 151–178. дои:10.1146/аннурев-эартҳ-060313-055016.
- ↑ Драке, Мичаэл Ж.; Ригҳтер, Кевин (2002-03-07). "Детермининг тҳе cомпоситион оф тҳе Эартҳ" (эн). Натуре 416 (6876): 39–44. дои:10.1038/416039а. ИССН 0028-0836. ПМИД 11882886. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2002-03-07_416_6876/паге/н60.
- ↑ Донг, Жунжиэ; Фисчер, Ребеccа А.; Стихруде, Ларс П.; Литҳгоw-Бертеллони, Cаролина Р. (2021-03-09). „Cонстраининг тҳе Волуме оф Эартҳ'с Эарлй Оcеанс Wитҳ а Температуре-Депендент Мантле Wатер Стораге Cапаcитй Модел“. АГУ Адванcес. 2-жилд, № 1. Америcан Геопҳйсиcал Унион. э2020АВ000323-бет. дои:10.1029/2020АВ000323. Қаралди: 2025-08-24.
- ↑ Коренага, Жун (2018-10-01). „Cрустал эволутион анд мантле дйнамиcс тҳроугҳ Эартҳ ҳисторй“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй А: Матҳематиcал, Пҳйсиcал анд Энгинеэринг Сcиэнcес. 376-жилд, № 2132. Роял Соcиэтй. 20170408-бет. дои:10.1098/рста.2017.0408. эИССН 1471-2962. ИССН 1364-503Х. ПМC 6189559. ПМИД 30275159. Қаралди: 2025-08-24.
- ↑ Wилде, Симон А.; Валлей, Жоҳн W.; Пеcк, Wиллиам Ҳ.; Граҳам, Cолин М. (2001-01-11). "Эвиденcе фром детритал зирcонс фор тҳе эхистенcе оф cонтинентал cруст анд оcеанс он тҳе Эартҳ 4.4 Гйр аго : Абстраcт : Натуре". Натуре 409 (6817): 175–178. дои:10.1038/35051550. ИССН 0028-0836. ПМИД 11196637. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2001-01-11_409_6817/паге/175.
- ↑ „Аге оф тҳе Эартҳ“. У.С. Геологиcал Сурвей (1997). 2005-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 10-январ.
- ↑ Далрймпле, Г. Брент (2001). "Тҳе аге оф тҳе Эартҳ ин тҳе тwентиэтҳ cентурй: а проблем (мостлй) солвед". Спеcиал Публиcатионс, Геологиcал Соcиэтй оф Лондон 190 (1): 205–221. дои:10.1144/ГСЛ.СП.2001.190.01.14.
- ↑ Манҳеса, Гéрард; Аллèгре, Cлауде Ж.; Дупрéа, Бернард; Ҳамелин, Бруно (1980). "Леад исотопе студй оф басиc-ултрабасиc лаеред cомплехес: Спеcулатионс абоут тҳе аге оф тҳе эартҳ анд примитиве мантле чараcтеристиcс". Эартҳ анд Планетарй Сcиэнcе Леттерс 47 (3): 370–382. дои:10.1016/0012-821Х(80)90024-2. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эартҳ-анд-планетарй-сcиэнcе-леттерс_1980-05_47_3/паге/370.
- ↑ 15,0 15,1 Онетт, Исааc Ж. (14 Жуне 2023). "Силиcон исотопе cонстраинц он террестриал планет аccретион". Натуре 619 (7970): 539–544. дои:10.1038/с41586-023-06135-з. ПМИД 37316662. ПМC 10356600. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=10356600.
- ↑ Пател, Каша. „Сcиэнтисц ҳаве а cонтроверсиал тҳеорй фор ҳоw — анд ҳоw фаст — Эартҳ формед“ (2023-йил 16-июн). 2023-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 17-июн.
- ↑ Далрймпле, Г.Б.. Тҳе Аге оф тҳе Эартҳ. Cалифорниа: Станфорд Университй Пресс, 1991. ИСБН 978-0-8047-1569-0.
- ↑ Неwман, Wиллиам Л. „Аге оф тҳе Эартҳ“. Публиcатионс Сервиcес, УСГС (2007-йил 9-июл). Қаралди: 2007-йил 20-сентябр.
- ↑ Далрймпле, Г. Брент (2001). "Тҳе аге оф тҳе Эартҳ ин тҳе тwентиэтҳ cентурй: а проблем (мостлй) солвед". Геологиcал Соcиэтй, Лондон, Спеcиал Публиcатионс 190 (1): 205–21. дои:10.1144/ГСЛ.СП.2001.190.01.14. ҳттп://сп.леллcоллеcтион.орг/cги/cонтент/абстраcт/190/1/205. Қаралди: 2007-09-20.Дастлабки Ер]]
- ↑ Стассен, Чрис „Тҳе Аге оф тҳе Эартҳ“. ТалкОригинс Арчиве (2005-йил 10-сентябр). Қаралди: 2008-йил 30-декабр.
- ↑ Счопф, ЖW, Кудрявцев, АБ, Cзажа, АД, анд Трипатҳи, АБ. (2007). Эвиденcе оф Арчеан лифе: Строматолитес анд миcрофоссилс. Преcамбриан Ресеарч 158:141–155.
- ↑ Счопф, ЖW (2006). Фоссил эвиденcе оф Арчаэан лифе. Пҳилос Транс Р Соc Лонд Б Биол Сcи 29;361(1470) 869-85.
- ↑ Ҳамилтон Равен, Петер; Броокс Жоҳнсон, Георге. Биологй. МcГраw-Ҳилл Эдуcатион, 2002 — 68-бет. ИСБН 978-0-07-112261-0. Қаралди: 2013-йил 7-июл.
- ↑ Оҳтомо, Ёко; Какегаwа, Такеши; Ишида, Акизуми эт ал. (Жануарй 2014). "Эвиденcе фор биогениc грапҳите ин эарлй Арчаэан Исуа метаседиментарй роcкс". Натуре Геосcиэнcе 7 (1): 25–28. дои:10.1038/нгео2025. ИССН 1752-0894.
- ↑ Боренстеин, Сетҳ. „Ҳинц оф лифе он wҳат wас тҳоугҳт то бе десолате эарлй Эартҳ“. Эхcите. Ёнкерс, НЙ: Миндспарк Интераcтиве Нетwорк. Ассоcиатед Пресс (2015-йил 19-октябр). 2015-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 20-октябр.
- ↑ Белл, Элизабетҳ А.; Боэҳнике, Патриcк; Ҳаррисон, Т. Марк эт ал. (19 Оcтобер 2015). "Потентиаллй биогениc cарбон пресервед ин а 4.1 биллион-еар-олд зирcон". Проc. Натл. Аcад. Сcи. У.С.А. 112 (47): 14518–21. дои:10.1073/пнас.1517557112. ИССН 1091-6490. ПМИД 26483481. ПМC 4664351. ҳттп://www.пнас.орг/cонтент/эарлй/2015/10/14/1517557112.фулл.пдф. Қаралди: 2015-10-20.Дастлабки Ер]] Эарлй эдитион, публишед онлине бефоре принт.
- ↑ Зурич, Этҳ. „Унcоверинг Мйстериэс оф Эартҳ'с Примевал Атмоспҳере 4.5 Биллион Еарс Аго анд тҳе Эмергенcе оф Лифе“ (2020-йил 29-ноябр). Қаралди: 2020-йил 30-ноябр.
- ↑ Арней, Г. Н.; Меадоwс, В. С.; Домагал-Голдман, С. Д.; Cлаире, М.; Счwиэтерман, Э. (2014). "Тҳе Пале Оранге Дот: Спеcтрал Эффеcц оф а Ҳазй Эарлй Эартҳ". АГУ Фалл Меэтинг Абстраcц 2014. ҳттпс://уи.адсабс.ҳарвард.эду/абс/2014АГУФМПП53А1202А/абстраcт.
- ↑ „НАСА Теам Лоокс то Анcиэнт Эартҳ Фирст то Студй Ҳазй Эхопланец - НАСА“ (2017-йил 8-феврал).