David Scott
Давид Сcотт (талаффузи: Девид Скотт 1932-йил 6-июнда туғилган) истеъфодаги синов учувчиси ва НАСА астронавти. У Ойда юрган еттинчи одам сифатида тарихда қолган. 1963-йилда астронавтлар учинчи гуруҳининг бир қисми сифатида танланган. Сcотт уч марта космосга учган.
| Давид Сcотт | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди | Девид Скотт 1932-йил 6-июн (90 ёш) Сан Антонио, Техас, АҚШ |
| Таълими | Мичиган университети (иштирок этган), Америка Қо'шма Штатлари Ҳарбий Академияси (БС, 1954), Массачусец технология институти (МС, 1962; ЭАА, 1962) |
| Касби | Қирувчи учувчи, синов учувчиси, астронавт |
| Мукофотлари | НАСА "Буюк хизматлари учун" медал |
| Космик карера | |
| Даража | Полковник, Қо'шма Штатлар ҳаво кучлари |
Космосдаги вақт |
22 кун 18 соат 54 дақиқа |
| Танлаш | 1963-йил НАСА 3-гуруҳи |
Жами ЭВАс |
Аполлон 9 да 5 та ЭВА, Аполлон 15 да 4 та ЭВА: 1-ЭВА стендда, 3 та ЭВА Ой юзасида. |
Жами ЭВА вақти |
20 соат 46 дақиқа |
| Миссиялар | Эгизаклар 8, Аполлон 9, Аполлон 15 |
Миссия белгиси |
|
| Истеъфо | 1977-йил 30-сентябр |
Сcотт астронавт бўлишдан олдин Wест Поинтдаги Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий Академиясини тамомлаган ва Ҳарбий ҳаво кучларига қўшилган. Европада қирувчи учувчи сифатида хизмат қилган. Сcотт Ҳарбий ҳаво кучлари экспериментал синов учувчилар мактабини (62C синф) ва Аэрокосмик тадқиқот учувчилар мактабини (ИВ синф) тугатган. Сcотт 1975-йилда ҳаво кучларидан полковник унвони билан нафақага чиққан. Сcотт 5600 соатдан ортиқ парвоз вақтига эга.
Астронавт сифатида Сcотт 1966-йил март ойида Неил Армстронг билан бирга Гемини 8 миссиясининг учувчиси сифатида коинотга биринчи парвозини амалга оширди. У Ернинг паст орбитасида ўн бир соатдан камроқ вақт ўтказди. Сcотт 1969-йил март ойида орбитада ўн кун давомида Аполлон 9 қўмондон модули учувчиси сифатида ўтказди.
Сcотт Аполлон 12 қўмондони сифатида коинотга учинчи ва охирги парвозини амалга оширди. Сcотт ва Жамес Ирwин Ойда уч кун қолишди. Ерга қайтиб келгач, Сcотт ва унинг экипаждошлари Ойга тўрт юзта рухсациз почта қопқоғини олиб ўтишганликлари маълум бўлгач, НАСА назаридан қолишди. НАСАнинг Калифорниядаги Дрйден парвоз тадқиқот маркази директори лавозимида ишлаган Сcотт 1977-йилда агентликдан нафақага чиқди. Ўшандан бери у коинот билан боғлиқ бир қатор лойиҳалар устида ишлаган.
Эрта ҳаёт ва таълим
Сcотт 1932-йил 6-июнда Техаснинг Сан-Антонио шаҳри яқинидаги Рандолпҳ Фиэлдда туғилган[1]. Унинг отаси Том Wиллиам Сcотт (1902—1988), Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий ҳаво корпусининг қирувчи учувчиси бўлиб, бригада генерали даражасигача кўтарилган. Унинг онаси Мариан Сcотт (қизлик фамиляси: Давис ; 1906–1998)[2] бўлган. Сcотт ўзининг илк йилларини отаси жойлашган Рандолф Фиэлдда, кейин эса 1936-йилда Филиппиндаги Манилагада яшаган. Сcотт отасини қаттиқ интизомли сифатида эслайди. Оила 1939-йил декабр ойида АҚШга қайтиб келди. 1941-йилда Пеарл-Ҳарборга ҳужум содир бўлганда, оила яна Сан-Антониога кўчиб ўтган. Орадан кўп ўтмай, отаси Том Скотт чет элга командирофкага юборилди[3].
Сcотт отаси кетганидан сўнг, уч йил давомида Техас ҳарбий институтига юборилди ва ёзни Калифорниядаги Ҳермоса Беачда отасининг коллеждаги дўсти Давид Шаттуcк билан ўтказди. Отаси каби учувчи бўлишга аҳд қилган Давид кўплаб самолёт моделларини ясади ва учиш ҳақидаги жанговар филмларни ҳайрат билан томоша қилди. Отаси қайтиб келганида, Давид у билан бирга ҳарбий самолётда кўтарилиш имкониятига эга бўлган ёшда эди. Давид Сcотт ўз таржимаи ҳолида буни „мен бошдан кечирган энг ҳаяжонли нарса“ деб ёзган[3].
Сcотт Американинг Бой Скаутларида фаол бўлиб, иккинчи ўринни эгаллаган[4]. Сcотт Риверсиде политехника ўрта мактабида ўқиди ва у ерда сузиш бўйича жамоага қўшилди. Сcотт бир нечта штат ва маҳаллий рекордларни ўрнатди. Сcотт ўрта мактабни битиришидан олдин, Отасининг иши Вашингтонга кўчирилди, Сcотт Ғарбий ўрта мактабга кўчиб ўтди ва 1949-йил июн ойида уни тамомлади[3].

Сcотт Wест Поинтдаги Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий Академиясига ўқишга киришни хоҳлади[3]. У танловли тайинланишлар учун давлат хизмати имтиҳонини топширди ва Мичиган университетига сузиш бўйича стипендияли грант ютди. 1950-йилнинг баҳорида у Wест Поинтга бориш таклифини олди ва қабул қилди[3]. Сcотт Мичиган штатида сузиш бўйича (стипендия асосида) ўқиган.
Сcоттнинг орзуси учиш эди. У янги ташкил этилган Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучларида (УСФ) учишни ҳоҳлади[3]. Ҳарбий ҳаво кучлари академияси 1954-йилда, Сcотт Wест Поинтни тамомлаган йили ташкил этилган. Wест Поинт ва Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-денгиз академияси битирувчиларининг тўртдан бир қисми ҳаво кучлари офицерлари лавозимига вақтинчалик тайинланиш келишув тузилган эди[5]. Ҳарбий фанлар бўйича бакалавр даражасини қўлга киритган[6] Сcотт ўзининг 633-синфида 5-ўринни эгаллаган ҳолда, ҳаво кучлари хизматга қабул қилинган[3].
Ҳарбий ҳаво кучлари учувчиси
Сcотт 1954-йил июл ойидан бошлаб Аризонадаги Марана авиабазасида олти ойлик бирламчи учувчи машғулотларини ўтказди[3]. У 1955-йилда Техасдаги Wебб ҳаво кучлари базасида бакалавриат учувчилар тайёргарлигини тамомлаган, сўнгра Лафлин ҳаво кучлари базасида ўқ отиш бўйича тайёргарликдан ўтган.
1956-йил апрелидан 1960-йил июлигача Сcотт Нидерландиянинг Соэстерберг авиабазасида 32-тактик қирувчи отряд билан Ф-86 ва Ф-100 Супер Сабер самолётларида учди[7]. У ердаги об-ҳаво тез-тез ёмонлашиб турар эди. Бу хол Сcоттнинг учувчилик маҳоратини оширишга ёрдам берган[3]. Сcотт Совуқ уруш даврида Европада хизмат қилган. Ўша даврда АҚШ ва Совет Иттифоқи ўртасида кескинлик юқори бўлган.
Сcотт, Эдwардс ҳаво кучлари базасида ўқитиладиган синов учувчиси бўлиш орқали карерасини оширишни мақсад қилди. У синов учувчилар мактабига киришнинг энг яхши йўли аэронавтика бўйича магистр даражасини олиш эканлигини биларди. Шунга кўра, у Массачусец технология институтига (МИТ) ҳужжат топширди ва қабул қилинди[3]. У 1962-йилда МИТдан Аэронавтика/Астронавтика бўйича фан магистри ва муҳандис даражасини (ЭАА даражаси) олган[8].
Сcотт 1962-йил июл ойида Эдуардсдаги АҚШ ҳаво кучлари синов учувчилар мактабига ҳужжат топширди. Сcотт ўз синфида энг яхши учувчи бўлган. У Эдуардсдаги Аэрокосмик тадқиқот учувчилар мактабига танланган. Сcотт у ерда ҳаво кучлари астронавтлари бўйича ўқитилган. Сcотт Лоcкҳеэд НФ-104А каби самолётларни 100,000 фут (30,000 м)) гача баландликда бошқаришни ўрганди[3][9].
НАСАдаги мартабаси

Сcотт 1963-йилда астронавтларнинг учинчи гуруҳига кириш учун ариза топшириб, мувафақиятли ўтди.

Сcоттнинг дастлабки топшириғи МИТда космонавт вакили сифатида Аполлон бошқарув компютерининг ривожланишини назорат қилиш эди. У 1964 ва 1965-йилларнинг кўп қисмини Кембриждаги (Массачусец штати) қароргоҳида ўтказди[10][11]. У Гемини 4 даврида захира CАПCОМ ва Гемини 5 даврида CАПCОМ сифатида хизмат қилган[3].
Эгизаклар 8
Сcотт Гемини 5 ни якунлаганидан сўнг, Парвоз экипажи операциялари директори Деке Слайтон Сcоттга Неил Армстронг билан Гемини 8 да учишини айтди[3]. Сcотт ҳамкасблари томонидан ўзининг учувчилик гувоҳномалари учун юқори баҳоланган.
Сcотт ва Армстронг бир-бирини жуда ҳурмат қилишади ва бирга яхши ишлашади[9].
Аполлон 9

Сcоттнинг Аполлондаги топшириғи 1967-йил феврал ойида ишга туширилиши режалаштирилган Аполлон 1 деб номланувчи катта учувчи/навигатор бўлиб, Жим МакДивитт захира қўмондони ва Русселл Счwеиcкарт учувчи сифатида танланган эди. Бу лавозимда улар кўп вақтларини Шимолий Америка Роквеллнинг Cалифорниа штати Доwней шаҳридаги заводда ўтказишди. У ерда ушбу миссия учун қўмондонлик ва хизмат кўрсатиш модули (CСМ) мавжуд[3].

Аполлон 8 1969-йил 3-мартда учди. Учиришдан бир неча соат ўтгач, Сcотт CСМ Гумдропни С-ИВБ ракета поғонасидан узоқлаштириб, Ойга қўниш учун зарур бўлган маневрни амалга оширди, сўнг Гумдропни орқага бурди ва ЛМ Спидерни С-ИВБ га уланган ҳолда жойлаштирди.
Аполлон 15
Файл:Аполло 15 ландинг он тҳе Моон.огг

Сcотт ўз вазифаларини яхши бажарган ҳолда, 1969-йил 10-апрелда Аполлон 12 нинг захира қўмондони этиб тайинланди[12]. Ал Wорден буйруқ модули учувчиси ва Жамес Ирwин ой модули учувчиси сифатида танланди.
Аполлон 15 Ой юзасида узоқроқ қолиш ва Лунар Ровинг Веҳиcле (ЛРВ) дан фойдаланиш билан илмий тадқиқотларни ўтказган биринчи Ж миссияси бўлади.
Аполлон 15 1971-йил 26-июлда Кеннеди космик марказининг 39А учириш мажмуасидан учирилган. Сcотт ва Ирwин ЛМ Фалcон томонидан Ойга тушиш 30-июл куни тушдан кейин содир бўлди, Сcотт қўмондон сифатида қўнишга ҳаракат қилди[6]. Компютер томонидан бошқариладиган парвоз йўли режалаштирилганидан жанубда бўлиши билан боғлиқ қийинчиликларга қарамай, Сcотт якуний тушиш учун қўлда бошқарувни ўз зиммасига олди ва Фалcонни белгиланган қўниш зонасига муваффақиятли қўндирди[13].
Қўнгандан сўнг, Сcотт ва Ирwин дубулға ва қўлқопларини кийиб олдилар ва Сcотт ой юзасида биринчи ва ягона ЭВА стендини амалга оширди. У баланд жойдан теварак-атрофни панорамали суратга олди ва эртаси куни ЛРВда юриб ўтадиган ерларни кўздан кечирди[7]. Уларнинг эксплуатацияларини Роверга ўрнатилган ва Ердан бошқариладиган телевизор камераси орқали кузатиб борилган. Файл:Аполло 15 феатҳер анд ҳаммер дроп.огв

НАСА бошқаруви
Аполлон-Союз ролида Сcотт техник экспертлар гуруҳини бошқариб, Москвага сафар қилди. У ерда у совет қўмондони Алехеи Леонов билан учрашди, кейинчалик у билан биргаликда автобиография ёзади[3]. 1973-йилда Сcоттга ўзи яхши кўрган Эдвардсда жойлашган НАСА Дрйден Флигҳт Ресеарч Cентер директори ўринбосари лавозимини таклиф қилишди. Бу Сcоттга космоснинг чеккасига етиб борган самолётларни бошқаришга имкон берди ва у ерда маслаҳатчи синовчи учувчи сифатида фаолият юритди.
1975-йил 18-апрел 42 ёшида Сcотт Дрйден маркази директори бўлди[14]. Бу фуқаролик тайинлови эди ва уни қабул қилиш учун Скотт 1975-йил март ойида ҳаво кучларидан полковник унвони билан нафақага чиқди[3].
Сcотт хусусий секторга кириб, Сcотт Сcиэнcе анд Течнологй, Инc. компаниясига асос солди[14]. 1970-йилларнинг охири ва 1980-йилларда Сcотт бир нечта ҳукумат лойиҳаларида ишлади, жумладан, космик кеманинг ҳаво кучлари учун таклиф қилинган версияси учун астронавтларни тайёрлашни лойиҳалаш[3]. Сcоттнинг фирмаларидан бири 1986-йилдаги фалокатидан сўнг ўз фаолиятини тўхтатди.

Сcотт 1981-йил апрел ойида биринчи Спаcе Шуттле парвозида (СТС-1) Британия телевидениеси шарҳловчиси бўлган. У шунингдек, “Аполлон 13” филми ва ҲБО’нинг “Ердан Ойгача” мини-сериалида маслаҳатчи бўлган. Сcотт Том Ҳанкс ва ИМАХ корпорацияси томонидан ишлаб чиқарилган Ойдаги Аполлон астронавтларини кўрсатувчи 3Д ИМАХ филми бўйича ёрдамчи маслаҳатчи бўлган. У 2007-йилда „Ой соясида“ китоби ва ҳужжатли филмида тасвирланган космонавтлардан бири ҳисобланади.
2003-йилдан 2004-йилгача Сcотт ББC телесериалида „ Спаcе Одйссей: Вояге то Тҳе Планец“ да маслаҳатчи бўлган[15]. 2004-йилда у Леонов билан Америка Қўшма Штатлари ва Совет Иттифоқи ўртасидаги „Коинот пойгаси“ нинг икки томонлама таржимаи ҳоли / тарихи устида ишлай бошлади. Унинг Ойнинг икки томони китоби 2006-йилда нашр этилган. Армстронг ва Ҳанкс иккаласи ҳам китобга кириш сўзларини ёздилар. Сcотт Браун университети илмий гуруҳларида орбитасида ишлаган. НАСА учун у "Қуёш тизимини тадқиқ қилиш ва тадқиқ қилишда илғор визуализация (маслаҳатчи) тадқиқотида ҳамкор сифатида ишлаган[16].
Шахсий ҳаёти
1959-йилда Сcотт биринчи хотини Анн Луртон Оттга уйланди. Унинг икки фарзанди бор эди: Траcй (1961-йилда туғилган) ва Доуглас (1963-йилда туғилган). Кейинчалик у Морган Станлей собиқ вице-президенти Маргарет Блаcкга уйланди.[16] Девид Скотт ва Маргарет Блек-Cкотт Лос-Анжелесда истиқомат қилишади.[16]
Мукофотлар, унвонлар ва ташкилотлар
Маъмур ўринбосари Роберт Сеаманс 1966-йилда Сcотт ва Армстронгга Гемини парвози учун НАСАнинг „Истиқболли хизмат“ медалини топширди[17][18]. Сcотт, шунингдек, Эгизаклар учун " Ҳурматли учувчи хоч " билан тақдирланган[19]. Сcотт НАСАнинг „Буюк хизматлари учун“ медали билан тақдирланган. Сcотт „Аполлон“ учун Ҳарбий- ҳаво кучларининг алоҳида хизматлари учун медали билан тақдирланган[19].

Агнеw, Аполлон 15 экипажига НАСАнинг „Буюк хизматлари учун“ медалини топширди. Сcотт „Аполлон 15“ учун иккинчи Ҳарбий ҳаво кучларининг „Буюк хизматлари учун“ медалини қўлга киритди. 1971-йил 15-сентабрда Чикаго шаҳри Аполлон 15 экипажини 200 000 дан ортиқ киши иштирок этган парадда қабул қилди. Маёр Далей экипажга фахрий фуқаролик медалларини топширди. 1971-йил 25-августда Аполлон 15 экипажи Неw-Ёрк шаҳрида ўтказилган парадда олтин медаллар билан тақдирланишди. Ўша куни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби Тан учликни Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг биринчи Тинчлик медали билан тақдирлади. Ҳарбий ҳаво кучлари ассоциациясининг 1971-йил сентабрида йиллик кечки овқат рақси чоғида Аполлон 15 экипажига ассоциациянинг энг юқори парвоз мукофоти бўлган Девид C. Шиллинг кубоги топширилди. Сcотт 1978-йилда НАСАнинг учинчи мартабали хизматлари учун медали билан тақдирланган.
Сcотт, Wорденва Ирwин 1971-йилда Мичиган университетининг астронавтика фанлари бўйича фахрий доктори унвонига сазовор бўлган[20]. Сcотт 2013-йилда Жексонвил университетининг фан ва технология фанлари бўйича фахрий доктори унвони билан тақдирланган. Бу университет томонидан берилган биринчи фахрий унвон эди[21].
Сcотт Америка Астронавтика Жамияти аъзоси, Америка Аэронавтика ва Астронавтика Институти ҳамкор ходими ва Тау Бета Пи, Сигма Хи ва Сигма Гамма Тау экспериментал синов учувчилари жамияти аъзоси[7].
Ҳаволалар
- Чаикин, Андреw. А Ман он тҳе Моон: Тҳе Воягес оф тҳе Аполло Астронауц. Неw Ёрк, НЙ: Пенгуин Боокс [1994], 1995. ИСБН 978-0-14-024146-4.
- Фариэс, Белмонт (1983-йил сентабр). „НАСА Ретурнс Моон Cоверс то тҳе Аполло 15 Астронауц“. Соcиэтй оф Пҳилателиc Америcанс Жоурнал. 27–32-бет. ОCЛC 815667765.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам)CС1 маинт: реф дуплиcатес дефаулт () - Флетчер, Жамес C. „Леттер фром Жамес C. Флетчер то Cлинтон П. Андерсон“. (эхҳибит то Аугуст 3, 1972, cоммиттеэ ҳеаринг) (27-июл 1972-йил).(субсcриптион реқуиред)
- Френч, Франcис. Ин тҳе Шадоw оф тҳе Моон. Линcолн, НЕ: Университй оф Небраска Пресс [2007], 2010. ИСБН 978-0-8032-2979-2.
- Крафт, Чристопҳер. Флигҳт: Мй Лифе ин Миссион Cонтрол. Неw Ёрк: Дуттон, 2001. ИСБН 978-0-525-94571-0.
- Сcотт, Давид. Тwо Сидес оф тҳе Моон: Оур Сторй оф тҳе Cолд Wар Спаcе Раcе, wитҳ Чристине Тоомей, Ст. Мартин'с Гриффин, 2006. ИСБН 978-0-312-30866-7.
- Слайтон, Деке. Деке!, Фирст Э-боок, Неw Ёрк: Форге [1994], 2011. ИСБН 978-1-466-80214-8.
- Унитед Статес Сенате Cоммиттеэ он Аэронаутиcс анд Спаcе Сcиэнcес. „Cоммерcиализатион оф Итемс Cарриэд бй Астронауц“. Унитед Статес Сенате (3-август 1972-йил).(субсcриптион реқуиред)
- Wорден, Ал. Фаллинг то Эартҳ: Ан Аполло 15 Астронаут'с Жоурней то тҳе Моон. Wашингтон, Д.C.: Смитҳсониан Боокс, 2011. ИСБН 978-1-58834-310-9.
| Викиомборда „Давид Сcотт“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
Манбалар
- ↑ Фурлонг, Wиллиам Баррй. „Флйинг ис ин астронаут'с блоод“. Қуад-Cитй Тимес. Wорлд Боок Сcиэнcе Сервиcе (27-феврал 1969-йил), с. 29.
- ↑ „Бригадиэр Генерал Том W. Сcотт“. Унитед Статес Аир Форcе. Қаралди: 25-январ 2019-йил.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 Сcотт & Леонов.
- ↑ „Астронауц анд тҳе БСА“. Фаcт шеэт. Бой Сcоуц оф Америcа. 2011-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июн 2017-йил.
- ↑ Симон. „Cелебратинг тҳе Аир Форcе Аcадемй'с 60тҳ анниверсарй“ (4-апрел 2014-йил). Қаралди: 25-январ 2019-йил.
- ↑ 6,0 6,1 Чаикин.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 „Астронаут Био: Давид Р. Сcотт (Cолонел, УСАФ, Рет.)“. НАСА ЖСC. Қаралди: 13-феврал 2019-йил.
- ↑ „То тҳе моон, бй wай оф МИТ“. Массачусетц Институте оф Течнологй (3-июн 2009-йил). Қаралди: 13-феврал 2019-йил.
- ↑ 9,0 9,1 Френч & Бургесс.
- ↑ Сcотт, Давид (1982-йил куз). „Тҳе Аполло Гуиданcе Cомпутер: А усер'с виэw“ (ПДФ). Тҳе Cомпутер Мусеум Репорт. Қаралди: Фебруарй 15, 2019.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Давид Сcотт“. Cалтеч (2002-йил январ). Қаралди: 15-феврал 2019-йил.
- ↑ Wорден & Френч.
- ↑ {{{эдитор}}}: „Ландинг ат Ҳадлей“. Аполло 15 Лунар Сурфаcе Жоурнал. НАСА (1996). 2011-йил 28-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-апрел 2019-йил.
- ↑ 14,0 14,1 „Давид Р. Сcотт“. Неw Мехиcо Мусеум оф Спаcе Ҳисторй. Қаралди: 24-феврал 2019-йил.
- ↑ „Спаcе Счоол – Турнинг аcторс инто астронауц“. ББC. Қаралди: 12-июн 2017-йил.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 „Даве Сcотт – Астронаут Счоларшип Фоундатион“. Астронаут Счоларшип Фоундатион. Қаралди: 23-феврал 2019-йил.
- ↑ „Сериоус Проблем ин Спаcе“. Тҳе Тимес Реcордер. УПИ (27-март 1966-йил), с. 8.
- ↑ „Лист оф НАСА аwард реcипиэнц“. НАСА. Қаралди: 26-апрел 2019-йил.
- ↑ 19,0 19,1 „Давид Рандолпҳ Сcотт“. Тҳе Ҳалл оф Валор Прожеcт. Қаралди: 28-апрел 2019-йил.
- ↑ Наwйн, Берт. „Тҳе Wорлд оф Стампс“. Тҳе Неwс (29-декабр 1971-йил), с. 18.
- ↑ „Астронаут Давид Сcотт, оне оф 12 то wалк он моон, инспирес студенц ат Авиатион лунчеон“. Жаcксонвилле Университй (30-январ 2014-йил). 2019-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-феврал 2019-йил.