Давлатча назар
Давлатча назар: Ёхуд инсоният турмушини яхшилашга қаратилган баъзи уринишлар қай тарзда барбод бўлди? — Жамес C. Сcоттнинг китоби бўлиб, унда муаллиф „юксак модернизм“ деб атайдиган эътиқодлар тизимини танқид қилади. Бу тизим ҳукуматларнинг жамиятни гўёки илмий қонуниятлар асосида лойиҳалаш ва бошқариш қобилиятига ҳаддан ташқари ишонишига таянади[1][2][3].
| Асл номи | Сеэинг Лике а Стате: Ҳоw Cертаин Счемес то Импрове тҳе Ҳуман Cондитион Ҳаве Фаилед |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Жамес C. Сcотт |
| Тил | инглизча |
| Жанр(лар)и | Сиёсий фанлар, ижтимоий назария |
| Нашр этилган санаси | 1998 |
| Нашриёт | Яле университети нашриёти |
| Саҳифалар сони | 464 |
| ИСБН | 9780300078152 |
Китобда давлатлар ўз фуқароларини бир хиллаштириш ва мавжуд бўлган табиий ҳамда хилма-хил ижтимоий тузилмаларни соддалаштирувчи стандартларни яратиш орқали уларни маъмурий жиҳатдан „ўқилиши осон“ ҳолатга келтиришга интилиши ҳақидаги далиллар келтирилади. Фамилияларнинг жорий этилиши, аҳолини рўйхатга олиш, ягона тилларнинг белгиланиши ва ўлчов бирликларининг стандартлаштирилиши бунга мисол бўла олади. Бундай янгиликлар давлат назоратини ва иқтисодий самарадорликни осонлаштиришга қаратилган бўлса-да, Сcотт маҳаллий фарқларнинг йўқ қилиниши ва жойлардаги тажрибавий билимларнинг бўғилиши салбий оқибатларга олиб келиши мумкинлигини таъкидлайди.
Китоб илк бор 1998-йил март ойида нашр этилган, 1999-йил февралида эса унинг юмшоқ муқовали версияси чоп этилган.
Қисқача мазмуни
Сcотт марказий ҳукуматлар ўз фуқаролари устидан маъмурий назорат ўрнатишга қандай уринишларини ҳамда маҳаллий ижтимоий тартиб ва билимларнинг мураккаб ва қимматли шаклларини кўра олмасликларини кўрсатиб беради. Китобнинг асосий мавзуси тарихий мисоллар билан ёритилган бўлиб, у давлатлар ўз фуқароларини „юқоридан пастга“ йўналтирилган модернистик модел асосида тўғри кўриш учун ҳокимият тизимларини „ўқилиши осонлик“ сари йўналтиришини англатади. Бироқ бу модел нуқсонли ва муаммоли бўлиб, кўпинча фуқаролар учун аянчли якунланади. Давлат томонидан маҳаллий назоратга интилишдан мақсад — давлат ўз фуқаролари устидан самарали бошқарувни амалга ошириши учун юқоридан пастга қараб шаффофликни таъминлашдир.
Китобда Буюк Британияда доимий фамилияларнинг жорий этилиши, Франсиядаги кадастр ўлчовлари ва бутун Европа бўйлаб ягона ўлчов бирликларининг ўрнатилиши каби мисоллардан фойдаланилади. Бу орқали Сcотт давлат назорати учун ижтимоий тартибни қайта шакллантириш зарурлигини ва бу мавжуд бўлган табиий тузилмаларни соддалаштиришни талаб қилишини исботлайди. Агар илгари бирор даланинг ҳажми у боқиши мумкин бўлган сигирлар сони ёки унда ўсадиган ўсимлик турлари билан ўлчанган бўлса, марказлашувдан сўнг унинг ҳажми гектарларда ўлчана бошлади. Бу ҳолат маҳаллий билимга эга бўлмаган бошқарувчиларга ҳудуднинг умумий кўринишини дарҳол тушуниш имконини беради, бироқ айни пайтда давлатни табиат ва жамият ичида содир бўладиган мураккаб ўзаро таъсирларга нисбатан кўр қилиб қўяди. Масалан, қишлоқ ва ўрмон хўжалигида бу монокултурага, яъни хилма-хилликни йўқотиб, фақат битта турдаги экин ёки дарахтни экишга олиб келди. Монокултурани ўлчаш, бошқариш ва тушуниш осон бўлса-да, у экологик инқирозларга нисбатан поликултурага (хилма-хил экинлар етиштиришга) қараганда анча заифдир.
Фамилиялар мисолида Сcотт бир уэлслик кишини мисол қилиб келтиради. У судда ўзини узун бир ота-боболар занжири билан таништиради: „Уилям ўғли Томас ўғли Жон“ ва ҳоказо. Ўзининг маҳаллий қишлоғида ушбу номлаш тизими жуда кўп маълумотга эга эди, чунки одамлар уни Томаснинг ўғли ва Уилямнинг набираси эканини билишган ва шу орқали уни бошқа Жонлардан, Томаснинг бошқа фарзандларидан ва Уилямнинг бошқа набираларидан фарқлай олишган. Бироқ, бу тизим Томас ёки Уилямни танимайдиган марказий ҳукумат учун фойдасиз эди. Суд Жондан доимий фамилия олишни (бу вазиятда, ўзи яшайдиган қишлоқ номини) талаб қилди. Бу марказий ҳукуматга ўз фуқароларини кузатиб боришга ёрдам берди, лекин бу маҳаллий шароитлар ҳақидаги нозик ва батафсил тушунчанинг йўқолиши ҳисобига амалга ошди.
Сcоттнинг таъкидлашича, инсонлар ҳаётини яхшилайдиган уринишлар албатта маҳаллий шароитларни ҳисобга олиши керак, аммо ХХ асрнинг юксак модернистик мафкуралари бунга тўсқинлик қилди. У Совет Иттифоқидаги колхозлаштиришни, Бразилия пойтахти Брасíлиа шаҳрининг қурилишини ва 1970-йилларда Танзаниядаги мажбурий қишлоқлаштиришни муваффақияциз уринишларга мисол қилиб кўрсатади. Ушбу уринишлар юқоридан пастга йўналтирилган бюрократик саъй-ҳаракатлар натижасида амалга оширилган бўлиб, уларда расмийлар маҳаллий аҳоли тажрибасини эътиборсиз қолдиришган.
Сcотт ўзининг давлатга қарши эмаслигини алоҳида таъкидлайди. Баъзида фавқулодда вазиятларга қарши ҳаракат қилиш ёки эмлаш каби дастурларда давлатнинг марказий роли зарурдир. Бироқ, давлат марказлашуви билан бирга келадиган билимларнинг бир хиллашуви ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин. Бу расмийлар марказлаштирилган маълумотни ягона қонуний маълумот деб билиб, маҳаллий аҳолининг ўзига хос, аммо аниқ чегараланмаган билим ва тажрибаларини инкор этганларида содир бўлади.
Сcотт „метис“ тушунчасини ўрганади, бу тажриба орқали орттирилган ва шахсий шароитлар асосида шаклланган амалий билимларни англатади. У ушбу турдаги билимни „эпистемик“ билим билан солиштиради. Эпистемик билим кўпроқ расмийлаштирилган бўлиб, илмий усуллар ва институционал таълим билан боғлиқ. Стандартлаштирилган ва марказлашган эпистемик билимдан фарқли ўлароқ, метис мослашувчан ва хилма-хилдир. У муайян шароитлардаги шахсларнинг тўпланган тажрибасидан келиб чиқади ва натижада бой маҳаллийлаштирилган билимлар тизимини ҳосил қилади. Ушбу мослашувчанлик метисга ўзгарувчан вазиятларга қараб ривожланиш ва жавоб бериш имконини беради, бу эса уни турли амалий соҳаларда жуда фойдали қилади.
Бироқ, Сcотт замонавий жамиятда, айниқса саноатлаштириш ва давлат назорати шароитида метис дуч келаётган қийинчиликларни ҳам муҳокама қилади. Унинг таъкидлашича, билимларни стандартлаштириш ва универсал мафкураларни жорий этишга бўлган уринишлар кўпинча метиснинг хилма-хил табиатига путур етказади ҳамда марказлашган ва стандартлаштирилган билим ишлаб чиқариш фойдасига маҳаллий билим тизимларини четга суриб қўяди. Сcотт, шунингдек, қатъий билим тизимларини ўрнатишга бўлган авторитар уринишларни танқид қилади, чунки улар метиснинг нозик ва шароитга боғлиқ табиатини эътиборсиз қолдиради. Турли билим шаклларининг қадрини тан олиш ўрнига, бу авторитар ёндашувлар сиёсий ёки иқтисодий мақсадларда билим яратишни бир хиллаштириш ва назорат қилишга интилади. Сcотт эпистемик билим билан бир қаторда метисни ҳам сақлаб қолиш ва тан олиш тарафдори. У тажрибадан келиб чиқадиган амалий билимнинг динамик ва хилма-хил табиатини қабул қилиш муҳимлигини таъкидлаб, унинг мураккаб муаммоларни ҳал қилишда ва ўзгаришлар қаршисида барқарорликни таъминлашдаги аҳамиятини қайд этади.
Сcотт юксак модернистик шаҳарсозлик ва ижтимоий муҳандисликнинг чекловларини кўриб чиқади ва бу ёндашувлар кўпинча барқарор бўлмаган натижаларга олиб келишини ҳамда инсон эркинлиги ва қобилиятларини чеклашини таъкидлайди. Сcотт юксак модернизмнинг қатъий, марказлашган лойиҳаларини амалий донолик ёки метис томонидан шакллантирилган муассасаларнинг мослашувчан ва хилма-хил табиати билан таққослайди. Шунингдек, у юксак модернистик лойиҳаларнинг монокултурали ва бир ўлчамли табиатини танқид қилиб, улар реал ҳаёт тизимларининг мураккаблиги ва динамикасини ҳисобга олмаслигини уқтиради. Қишлоқ хўжалиги, шаҳарсозлик ва иқтисодиётдан келтирилган мисоллар орқали қатъий, юқоридан пастга йўналтирилган ёндашувлар қандай қилиб атроф-муҳитнинг ёмонлашишига, ижтимоий парокандаликка ва инсон иродасининг йўқолишига олиб келиши кўрсатиб берилади. Бундан ташқари, у инсоний институтларда хилма-хиллик ва мослашувчанлик муҳимлигини таъкидлаб, бу фазилатлар чидамлилик ва самарадорликни оширишини айтади. У норасмий, пастдан юқорига йўналтирилган амалиётларнинг расмий тизимларни тўлдиришдаги, баъзан эса уларни ўзгартиришдаги ролини кўрсатиб, метисга асосланган муассасалар мураккаб ва доимий ўзгарувчан муҳитда қандай қилиб гуллаб-яшнашини намойиш этади. Сcотт муассасаларнинг юқоридан жорий этилишини эмас, балки уларнинг иштирокчилари билим ва тажрибаси асосида шаклланишини ёқлайди. Унинг фикрича, бундай муассасалар ноаниқликлар ичида йўл топишга, ўзгаришларга жавоб беришга ва кенг кўламли кўникма ва қобилиятларга эга шахсларнинг ривожланишига кўпроқ мослашган.
Китоб тақризлари
Стенфорд университети сиёсацҳуноси Давид Д. Лаитин асарни „маҳорат билан ёзилган китоб“ деб таърифлади. Бироқ у китобнинг методологиясида камчиликлар борлигини айтиб, асарни „тартибга солинмаган тарих маҳсули“ деб атади. Лаитиннинг фикрича: „Сcоттнинг далиллари танлаб олинган ва турли-туман бўлиб, у инкор этувчи далилларни ўрганишга жуда кам ҳаракат қилган… Агар муаллиф бутун дунё тарихий қайдлари ва барча мамлакатлар материалларидан фойдаланиш имконига эга бўлса, ўз фикрини тасдиқловчи далилларни танлаб олиш жуда осон кўчади“[4].
„Фалсе Даwн: Тҳе Делусионс оф Глобал Cапиталисм“ китоби муаллифи Жоҳн Н. Грай Неw Ёрк Тимес учун ёзган тақризида асарга ижобий баҳо берди ва шундай хулосага келди: "Бугунги эркин бозорга бўлган ишонч, ўтмишдаги авлодларнинг катта инсоний талофатлар билан якунланган юксак модернистик лойиҳаларга бўлган ишончини эслатади. „Давлатча назар“ китоби бизга замонавий жамиятлардаги нима нарса уларни тарихнинг барча далилларига зид равишда бундай утопияларга ишонишга мажбур қилаётганини айтиб бермайди. Афсуски, буни тушунтириб бериш учун ҳеч ким етарли билимга эга эмас"[5].
Иқтисодчи Жамес Брадфорд ДеЛонг китоб ҳақида батафсил онлайн тақриз ёзди. ДеЛонг Сcоттнинг марказлашган ижтимоий муҳандислик лойиҳаларининг тузоқларини маҳорат билан ўрганганини эътироф этди. Бу Австрия мактабининг марказий режалаштиришга нисбатан танқидига мос келади. ДеЛонгнинг фикрича, Сcоттнинг китоби юксак модернистик тамойилларни юқоридан пастга жорий этишга уринишларнинг чекловлари ва муваффақияцизликларини самарали кўрсатиб беради. Бироқ, ДеЛонг Сcотт ўзининг интеллектуал илдизларини, айниқса Австрия анъанаси билан боғлиқлигини тўлиқ тан олмаётган бўлиши мумкинлигини ҳам қайд этди. Унинг фикрича, Сcотт юксак модернизмни самарали танқид қилса-да, маълум бир сиёсий мафкурага боғланиб қолишдан онгсиз равишда қўрққани сабабли ўз ишини Австрия мактаби нуқтаи назари билан очиқдан-очиқ боғлашдан қочади. ДеЛонгнинг китобга берган ушбу талқини Cроокед Тимбер блогида Ҳенрй Фаррелл томонидан танқид қилинди ва бунинг ортидан китоб муҳокамасини ўз ичига олган баҳс давом этди.
Иқтисодчи Деэпак Лал 2000-йил ёзги Тҳе Индепендент Ревиэw сонида китобни кўриб чиқиб, шундай хулоса қилди: „Мен Сcоттнинг у ҳикоя қилган тараққиёт фалокатларига қўйган ташхисига қўшилсам-да, ушбу муваффақияцизликларнинг тизимли сабабини топиш учун у етарлича чуқур изланмаган деб ҳисоблайман. (Фикримча, бу сабаб Ғарб христиан олами замирида қолаётган турли хил корхоналар шаклларига бўлган доимий интилишдадир). Шунингдек, у ўзи маҳорат билан тасвирлаган иллатларни даволашда классик либерализмнинг аҳамиятини бунчалик юзаки инкор этишда ҳам ҳақ эмас“.
Сиёсацҳунос Улф Зиммерманн 1998-йил декабрда Ҳ-Нет Онлине учун ёзган тақризида шундай хулоса қилди: "Сcотт қайд этганидек, шуни ёдда тутиш керакки, ушбу лойиҳаларнинг кўпи янада ёмонроқ ижтимоий тартибларнинг ўрнини эгаллаган ва ҳеч бўлмаганда вақти-вақти билан кўпроқ тенглик тамойилларини жорий қилган, аҳоли саломатлигини яхшилаш каби ишларни айтмаса ҳам бўлади. Охир-оқибат, энг ёмон лойиҳаларнинг кўпига уларнинг мантиқсизлиги сабабли етарлича қаршилик кўрсатилди, буни у ўзининг „Wеапонс оф тҳе Wеак“ асарида жуда яхши кўрсатиб берган ва бу совет тизимининг бутунлай парчаланиши билан яққол намоён бўлди. Фақатгина „метис“нинг ўзи етарли эмас; биз уни — Сcоттнинг Аристотелга хос сўз бойлигидан фойдаланган ҳолда айцак — „фронезис“ ва „праксис“ билан уйғун тарзда боғлаш йўлини топишимиз керак. Оддийроқ қилиб айтганда, давлат ўз сиёсатини амалга оширишда яхшироқ кўра олиши учун, ҳақиқий амалиётга янада чуқурроқ асосланган назарияларни ишлаб чиқишимиз лозим".
Рутгерс университети тарих профессори Мичаэл Адас асарни 2000-йил ёзида „Жоурнал оф Соcиал Ҳисторй“ нашри учун кўриб чиқди.
Ню-Ёрк университети сиёсацҳунослик профессори Русселл Ҳардин эса 2001-йилда „Тҳе Гоод Соcиэтй“ нашри учун ёзган тақризида Сcоттнинг қўйган ташхисига қисман эътироз билдирди. Коллективларштириш (жамоавий ҳаракатлар) тарафдори бўлган Ҳардин шундай хулосага келди: „Коллективлаштиришнинг (колхозлаштиришнинг) барбод бўлиши рағбатлантириш тизимидаги етишмовчиликлар натижаси эди, маҳаллий билимга таянмасликнинг оқибати эмас“.
„Cато Унбоунд“ журналининг 2010-йил сентябр сони тўлиқ ушбу китоб мавзуларини муҳокама қилишга бағишланди. Журналнинг асосий мақоласини Сcоттнинг ўзи ёзди. Муҳокамада Доналд Боудреаух, Тимотҳй Б. Леэ ва Ж. Брадфорд ДеЛонг каби мутахассислар ҳам иштирок этишди. Шунингдек, бир қатор таниқли шахслар, жумладан, Ҳенрй Фаррелл ва Тйлер Cоwен ўзларининг шахсий блогларида ушбу мунозараларга нисбатан ўз фикр-мулоҳазаларини билдирдилар[6].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Сcотт, Жамес C.. Сеэинг Лике а Стате: Ҳоw Cертаин Счемес то Импрове тҳе Ҳуман Cондитион Ҳаве Фаилед. Яле Университй Пресс, 1998 — 11-бет. ИСБН 978-0-30007016-3. Қаралди: 2015-йил 20-апрел.
- ↑ Грай, Жоҳн „Тҳе Бест-Лаид Планс: Тҳроугҳоут ҳисторй, эффорц то импрове ҳуманитй'с лот ҳаве офтен доне жуст тҳе оппосите“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1998-йил 19-апрел). Қаралди: 2014-йил 18-феврал.
- ↑ Кинг, Лорен „Жамес Сcотт, Сеэинг Лике а Стате“ (эн). Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Cлассиcс ин Cонтемпорарй Политиcал Тҳеорй (2015-йил 10-декабр). ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780198717133.013.35. Қаралди: 2020-йил 5-декабр.
- ↑ Лаитин, Давид Д. (1999-05-01). "Сеэинг Лике а Стате: Ҳоw Cертаин Счемес то Импрове тҳе Ҳуман Cондитион Ҳаве Фаилед (ревиэw)" (эн). Жоурнал оф Интердисcиплинарй Ҳисторй 30 (1): 177–179. дои:10.1162/жинҳ.1999.30.1.177. ИССН 1530-9169. ҳттпс://мусе.жҳу.эду/артиcле/15755.
- ↑ Грай, Жоҳн „Тҳе Бест-Лаид Планс: Тҳроугҳоут ҳисторй, эффорц то импрове ҳуманитй'с лот ҳаве офтен доне жуст тҳе оппосите“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1998-йил 19-апрел). Қаралди: 2014-йил 18-феврал.
- ↑ „Сеэинг Лике а Стате: Бест оф тҳе Блогс“. Cато Унбоунд (2010-йил 17-сентябр). 2022-йил 28-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 18-феврал.
Адабиётлар
- Клаусен, Жиммй Cасас (2021-07-01). "Сеэинг Тоо Муч Лике а Стате?" (эн). Политй 53 (3): 476–484. дои:10.1086/714546. ИССН 0032-3497. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/714546.
- Смитҳ, Ничолас Руш (2021-07-01). "Сеэн Лике а Стате" (эн). Политй 53 (3): 485–491. дои:10.1086/714547. ИССН 0032-3497. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/714547.
- Çубукçу, Айçа (2021-07-01). "Афтер Сеэинг Лике а Стате : Тҳе Империалисм оф Эпистемиc Cлаимс" (эн). Политй 53 (3): 492–497. дои:10.1086/714548. ИССН 0032-3497. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/714548.
- Ҳурст, Wиллиам (2021-07-01). "Рефлеcтинг Упон Жамес Сcотт’с Сеэинг Лике а Стате" (эн). Политй 53 (3): 498–506. дои:10.1086/714545. ИССН 0032-3497. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/714545.
- Сcотт, Жамес C. (2021-07-01). "Фуртҳер Рефлеcтионс он Сеэинг Лике а Стате" (эн). Политй 53 (3): 507–514. дои:10.1086/714549. ИССН 0032-3497. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/714549.