Delyuviy

Делювий (лот. делуо — юваман), делювиал ётқизиқлар — ёмғир ёки эриган қор сувлари оқизиб кел-тирган, шунингдек, ўз оғирлиги, совукдан силжиши ва грунт оқувчанлиги натижасида қирлар этагида ва ён ба-ғирларининг қуйи қисмида тўпланган тоғ жинсларининг нураган ётқизиқлари. Тоғ ён бағирлари ва этакларида катта майдонларни эгаллайди, делювиал шлейфлар ҳосил қилган. Қалинлиги бир неча ўн метрга етади. Д.нинг гранулометрик таркибида ўрта ва оғир чангсимон қумоқ кўп; булар қиялик юқорисидан пастга қараб шағалдан гилга қадар ўзгариб бориши мумкин. Делювиал ётқизикларнинг минерал ва кимёвий таркиби атрофдаги тоғ жинслари ҳамда ётқизиқларнинг таркиби билан узвий боғлиқ. Сувни ўзидан яхши ўтказади ва қатламлар ҳосил қилмайди. Делювиал жараёнлар ўсимликлар сийрак бўлган (тупроқ ўсимликлар билан кам ҳимояланган) қуруқ иқлим шароитларида тезроқ кечади. Ўрта Осиёнинг бир қанча минтақаларида делювиал ётқизиқлардан лёсснинг баъзи хиллари ҳосил бўлган. Одатда, бундай ётқизиқлардан унумдор тупроқ (сур тупроқ, жигарранг тупроқ ва б.) таркиб топади. Д.да кўпинча олтин, қалай, волфрам ва б. металларнинг сочма конлари учрайди. Делювиал суглинкалардан ғишт тайёрланади. А. Павлов (1888) Д.ни кон-тинентал ётқизиқларнинг алоҳида генетик тури қилиб ажратган.

Адабиёт

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил