Demensiya

Деменсия - бу когнитив фаолиятнинг - фикрлаш, эслаш ва фикр юритиш - инсоннинг кундалик ҳаёти ва фаолиятига халақит берадиган даражада ё'қолиши. Деменсия билан ог'риган ба'зи одамлар о'зларининг ҳис-туйг'уларини назорат қила олмайдилар ва уларнинг шахсияти о'згариши мумкин. Унинг зарарлилик даражаси инсон фаолиятига эндигина та'сир қила бошлаган энг енгил босқичдан бошлаб, инсон ҳаётининг асосий фаолияти то'лиқ бошқаларга бог'лиқ бо'лиши керак бўлган энг ог'ир босқичгача бо'лади.

Одамлар ёши улг'айган сари деменсия тез-тез учрайди (85 ва ундан катта ёшдаги барча одамларнинг тахминан учдан бирида деменсиянинг қандайдир шакли бо'лиши мумкин), аммо бу қаришнинг оддий қисми эмас . Ко'п одамлар 90 ва ундан кейин ҳеч қандай деменсия белгиларисиз яшайдилар.

Деменсиянинг бир неча хил шакллари, жумладан Алцгеймер касаллиги мавжуд. Бирор кишининг аломатлари турига қараб фарқ қилиши мумкин.

Деменсиянинг белгилари ва аломатлари

Деменсиянинг белгилари ва аломатлари миядаги бир вақтлар сог'лом бўлган нейронлар ёки асаб ҳужайралари ишлашни то'хтатганда, бошқа мия ҳужайралари билан алоқани ё'қотганда ва о'либ кетганда пайдо бо'лади. Ҳар бир инсон қариган сари ба'зи нейронларни ё'қоца-да, деменсия билан ог'риган одамлар ко'проқ ё'қотишларни бошдан кечиришади.

деменсиянинг белгилари турлича бо'лиши мумкин ва қуйидагиларни о'з ичига олиши мумкин:

• Хотирани ё'қотиш, ното'г'ри фикрлаш ва чалкашликларни бошдан кечириш
• Гапириш, фикрларни тушуниш ва ифода этиш ёки о'қиш ва ёзишда қийинчилик
• Таниш маҳаллада сарсон бо'лиш ва адашиш
• Пулни мас'улият билан ишлатиш ва то'ловларни то'лашда муаммолар
• Такрорий саволлар
• Таниш нарсаларга мурожаат қилиш учун ноодатий со'злардан фойдаланиш
• Оддий кундалик вазифаларни бажариш учун ко'проқ вақт талаб этилади
• Оддий кундалик фаолият ёки воқеаларга қизиқишни ё'қотиш
• Галлюцинация ёки алданиш ёки паранояни бошдан кечириш
• Импулсив ҳаракат қилиш
• Бошқа одамларнинг ҳис-туйг'уларига э'тибор бермаслик
• Мувозанатни ё'қотиш ва ҳаракат билан бог'лиқ муаммолар

Ақлий ва ривожланишида нуқсонлари бўлган одамлар ёши улг'айган сари деменсияни ривожланиши мумкин ва уларнинг аломатларини тан олиш айниқса қийин бо'лиши мумкин. Инсоннинг ҳозирги қобилиятларини ҳисобга олиш ва вақт о'тиши билан деменсияни ко'рсатиши мумкин бўлган о'згаришларни кузатиш муҳимдир.

Деменсияга сабаб бо'лади

Алцгеймер ва шунга о'хшаш деменсияларнинг сабаблари мияда содир бо'лиши мумкин бўлган о'згаришларга қараб фарқ қилиши мумкин. Тадқиқотлар миядаги ба'зи о'згаришлар деменсиянинг ма'лум шакллари билан бог'лиқлигини аниқлаган бо'лса-да, аксарият ҳолларда асосий сабаблар нома'лум. Камдан кам учрайдиган генетик мутациялар нисбатан кам сонли одамларда деменсияга олиб келиши мумкин.

Ҳеч қандай исботланган олдини олиш бо'лмаса-да, умуман олганда, сог'лом турмуш тарзини олиб бориш ушбу касалликлар билан бог'лиқ бўлган хавф омилларини камайтиришга ёрдам беради.

Деменсиянинг турлари

Деменсиянинг ривожланишига турли хил бузилишлар ва омиллар ёрдам беради. Нейродегенератив касалликлар нейронлар ва мия фаолиятининг прогрессив ва қайтарилмас ё'қолишига олиб келади. Ҳозирда бу касалликларни даволовчи воситалар ё'қ.

деменсиянинг энг кенг тарқалган беш шакли:

• Алцгеймер касаллиги , кекса одамлар орасида энг кенг тарқалган деменсия ташхиси. Бу миядаги о'згаришлар, шу жумладан амилоид плиталари ва тау чигаллари деб номланувчи оқсилларнинг анормал то'планиши натижасида юзага келади.
• Фронтотемпорал деменсия , 60 ёшдан кичик одамларда учрайдиган камдан-кам учрайдиган деменсия шакли. Бу тау ва ТДП-43 оқсилларининг анормал миқдори ёки шакллари билан бог'лиқ.
• Люи тана деменсияси , Люи таналари деб аталадиган алфа-синуклеин оқсилининг г'айритабиий бирикмасидан келиб чиқадиган деменсия шакли.
• Қон томир деменсияси , миядаги қон томирларига зарар этказадиган ёки мияга қон ва кислород оқимини то'хтатадиган ҳолатлар туфайли келиб чиқадиган деменсия шакли.
• Аралаш деменсия, икки ёки ундан ортиқ турдаги деменсияларнинг комбинацияси.