Deng Syaopin

Денг Сяопин

Денг Сяопинг  (1904-йил 22-август — 1997-йил 19-феврал) — Хитой инқилобчи етакчиси, ҳарбий қўмондон ва давлат арбоби , 1978-йил декабридан 1989-йил ноябригача Хитой Халқ Республикасининг (ХХР) олий раҳбари бўлиб ишлаган. ХКП раиси Маодан кейин. 1976-йилда Зедонг вафот этгандан сўнг, Денг аста-секин олий ҳокимиятга кўтарилди ва Хитойни бозор иқтисодиётида бир қатор кенг кўламли ислоҳотлар орқали бошқарди ва унга „Замонавий Хитой меъмори“ сифатида обрў қозонди.  У 2010-йилда Хитойнинг ялпи ички маҳсулот номинал бўйича дунёнинг иккинчи йирик иқтисодиётига айланишига ҳисса қўшди.

Чинг сулоласининг Сичуан провинсиясида туғилган Денг 1920-йилларда Франсияда ўқиган ва ишлаган, у ерда марксизм-ленинизм тарафдори бўлган ва 1924-йилда Хитой Коммунистик партиясига (ККП) қўшилган . 1926-йил бошида Денг Москвага сафар қилган. Коммунистик таълимотларни ўрганиш ва Хитойга қайтиб келгандан сўнг Қизил Армиянинг сиёсий комиссари бўлди. 1929-йил охирида Денг Гуангсидаги маҳаллий Қизил Армия қўзғолонларига раҳбарлик қилди . 1931-йилда у Маони қўллаб-қувватлагани учун партияда лавозимидан туширилди, аммо Зунйи конференциясида яна кўтарилди . Денг Узоқ мартда (1934-1935) муҳим рол ўйнадиИккинчи Хитой-Япон уруши (1937-1945) ва Хитой фуқаролар уруши (1945-1949). 1949-йил 1-октябрда ХХР ташкил этилганидан сўнг, Денг 1952-йилгача Пекинга қайтиб, марказий ҳукуматда хизмат қилгунга қадар Хитойнинг жануби-ғарбий қисмида бўлгани каби Тибетда ҳам ККП назоратини мустаҳкамлаш учун минтақавий партия бошлиғи сифатида ишлади . 1955- йилда ПЛА русча даража тизимини қабул қилганда, Денг Хитой Халқ Республикасининг маршали унвони учун кўриб чиқилди ва у буни қабул қилишдан бош тортди. 1950-йилларда раис Мао Цзедун бошчилигидаги партиянинг Бош котиби ва Бош вазир Чжоу Энлай давридаги Бош вазир ўринбосари сифатида Денг ўнгчиларга қарши кампанияни бошқарган. Мао томонидан бошланган ва ҳалокатли „Буюк сакраш“ (1958-1960)дан кейин Хитойнинг иқтисодий тикланишида муҳим рол ўйнади . Бироқ, унинг тўғри йўналтирилган сиёсий позицияси ва иқтисодий сиёсати охир-оқибат уни Мао билан хайрлашишга олиб келди ва у Маданий инқилоб пайтида (1966-1976) икки марта тозаланди.

1976-йил сентябр ойида Мао вафот этганидан сўнг, Денг марҳум раиснинг танланган вориси Хуа Гуофенгни ортда қолдирди ва 1978 йил декабр ойида 11-Марказий Қўмитанинг 3-пленумида Хитойнинг амалда энг муҳим раҳбари бўлди . Мао давридаги тартибсиз сиёсий ҳаракатлар натижасида институционал тартибсизлик ва коммунизмдан норози бўлган мамлакатни мерос қилиб олган Денг " Болуан Фанзҳенг " дастурини бошлади, бу эса аста-секин мамлакатни тартибга келтирди. 1977-йилдан 1979-йил бошигача у Маданий инқилоб туфайли ўн йил давомида тўхтатилган Миллий коллежга кириш имтиҳонини давом эттирди,Хитойнинг ислоҳоти ва очилиши , Шензҳенни ўз ичига олган махсус иқтисодий зоналарни белгилади ва бир ойлик Хитой-Ветнам урушини бошлади . 1979-йил 1-январда ХХР АҚШ билан дипломатик алоқалар ўрнатди ва Денг АҚШга ташриф буюрган биринчи Хитой етакчиси бўлди . 1980-йил август ойида Денг Хитойнинг учинчи Конституциясига 1982-йил киритилган давлат амалдорлари учун конституциявий муддат чегараларини ва бошқа тизимли қайта кўриб чиқишларни белгилаш орқали бир қатор сиёсий ислоҳотларни бошлади . 1980-йилларда Денг Хитой томонидан қабул қилинган бир бола сиёсатини қўллаб-қувватлади.ҳаддан ташқари аҳоли инқирози , Хитойнинг тўққиз йиллик мажбурий таълимини ўрнатишга ёрдам берди ва фан ва технология бўйича 863 дастурини ишга туширди. Денг, шунингдек, Гонконг ва Макаони бошқариш учун „Бир мамлакат, икки тизим“ тамойилини, шунингдек, келажакда Тайван билан бирлашишни таклиф қилди .

Денг ва унинг иттифоқчилари томонидан олиб борилган ислоҳотлар Хитойни аста-секин режали иқтисодиётдан ва маоистик мафкуралардан узоқлаштирди, уни хорижий инвестициялар ва технологияларга очиб берди ва ўзининг улкан ишчи кучини жаҳон бозорига киритди ва шу тариқа Хитойни дунёдаги энг тезкор давлатлардан бирига айлантирди. Ўсиб бораётган иқтисодиётлар.  Охир-оқибат у социалистик мафкурани эркин тадбиркорлик билан уйғунлаштирган янги тафаккур брендининг „меъмори“ сифатида таърифланган ва " Хитой хусусиятларига эга социализм " (ҳозирги Денг Сяопин назарияси деб номланади) деб номланган. ХХР давлат раҳбари ёки ҳукумат бошлиғи сифатида ҳеч қачон лавозимни эгалламаган бўлишига қарамайХКП раҳбари сифатида ҳам Денг одатда ККПнинг иккинчи авлод раҳбариятининг " язаси " сифатида қаралади, бу мақом партия низомида мустаҳкамланган .  Денг 1978-ва 1985-йилларда йилнинг энг яхши одами деб топилди.  У 1989-йилда Тянанмен майдонидаги норозиликларни ҳарбий бостиришга буйруқ бергани учун танқид қилинди, аммо ўзининг ислоҳот дастурини яна бир бор тасдиқлагани учун мақтовга сазовор бўлди. 1992-йил жанубий саёҳати, шунингдек, 1997-йилда Гонконгнинг Хитой назоратига қайтиши ва 1999-йилда Макаонинг қайтиши.

Эрта ҳаёт ва оила

Денг Сяопин 16 ёшида, Франсияда ўқиш (1921)Денгнинг аждодлари Жиайинг округига (ҳозирги Меихиан деб ўзгартирилди), Гуангдонгга ,  Ҳакка халқи учун таниқли аждодлар ҳудудига бориб тақалади ва бир неча авлодлар учун Сичуанга жойлашди.  Денгнинг қизи Денг Ронг " Менинг отам Денг Сяопинг " китобида унинг насл-насаби Ҳакка бўлиши мумкин, лекин аниқ эмас, деб ёзган. Улардан бири Минг сулоласи даврида Гуангдонгда мансабдор бўлиб ишга қабул қилинмагунча, Сичуан дастлаб Денг авлодининг келиб чиқиши бўлган, аммо Қинг сулоласи 1671-йилда аҳоли сонини кўпайтиришни режалаштирганида, улар Сичуанга қайтиб кетишган. Денг йилда туғилганГуанған тумани , Гуанған 1904-йил 22-августда Сичуан провинсиясида.

Денгнинг отаси Денг Венмин ўрта даражадаги эр эгаси бўлиб, Сичуаннинг Ченгду шаҳридаги Ҳуқуқ ва сиёсацҳунослик университетида таҳсил олган . У маҳаллий даражада машҳур эди.  Унинг Дан исмли онаси Денг ҳаётининг бошида вафот этди ва Денг, унинг учта укаси ва учта синглиси қолди.  Беш ёшида Денг анъанавий хитой услубидаги хусусий бошланғич мактабга, етти ёшида эса замонавийроқ бошланғич мактабга юборилди.

Денгнинг биринчи хотини, унинг Москвадаги мактабдошларидан бири, биринчи фарзанди, қизалоқ туғилганидан бир неча кун ўтгач, 24 ёшида вафот этди. Иккинчи рафиқаси Жин Вейинг 1933-йилда Денг сиёсий ҳужумга учрагач, уни тарк этди. Учинчи рафиқаси Чжуо Лин Юннандаги саноатчининг қизи эди . У 1938-йилда Коммунистик партияга аъзо бўлди ва бир йилдан сўнг Янъан шаҳридаги Мао ғорининг уйи олдида Денгга турмушга чиқди . Уларнинг беш фарзанди бор эди: учта қиз (Денг Лин, Денг Нан ва Денг Ронг) ва икки ўғил (Денг Пуфанг ва Денг Зҳифанг).

Таълим ва эрта мартаба

Денгнинг исми Франсиянинг Шалет-сюр-Лоинг шаҳридаги Хатчинсон пояфзал фабрикасидан олинган ушбу меҳнат картасида Тенг Ҳи Ҳиэн деб ёзилган бўлиб, у ерда икки марта ишлаган, санадан кўриниб турибдики, 1922-йилда саккиз ой ва яна 1923-йилда у ишдан бўшатилган. бир ой, пастки изоҳ билан „ишлашдан бош тортди, уни қайтариб олманг“ Денг биринчи марта мактабга борганда, унинг ўқитувчиси унинг „Хианшенг“ (кàнгāнг) исмини қўйишига эътироз билдирган ва уни „Хихиан“ (кāнгāнг) деб атаган, бунда „интилишга интилиш“ ва „яхшиликка“ белгилар киради. донолик.

1919-йилнинг ёзида Денг Чонгқинг мактабини тугатди. У ва 80 нафар синфдоши 1927-йилга келиб 4001 хитойлик иштирок этадиган меҳнат ўқиш дастурида қатнашиш учун Франсияга кемада (саёҳатчи рул) йўл олди. Гуруҳдаги барча хитойлик талабаларнинг энг ёши Денг, эндигина 15 ёшга тўлган эди.  Чонгқингдаги Ҳаракатнинг маҳаллий раҳбари Ву Юзҳанг Денг ва унинг амакиси Денг Шаошенгни дастурга киритди. Денгнинг отаси ўғлининг чет элда ишлаш-ўқиш дастурида иштирок этишини қаттиқ қўллаб-қувватлади. Кетишидан бир кун олдин Денгнинг отаси ўғлини четга олиб, Франсияда нимани ўрганишни умид қилаётганини сўради. У устозларидан ўрганган сўзларини такрорлади: „Хитойни қутқариш учун Ғарбдан илм ва ҳақиқатни ўрганиш“. Денг Хитой катта азоб чекаётганини ва Хитой халқи ўз мамлакатини сақлаб қолиш учун замонавий таълимга эга бўлиши кераклигини билар эди.

1920-йил декабр ойида франсуз пакетли кемаси Андрé Лён Марселга 210 нафар хитойлик талабалар, жумладан Денг ҳам борди . Ўн олти ёшли Денг қисқа муддат Байю ва СҲатилондаги ўрта мактабларда ўқиди, лекин у кўп вақтини Франсияда ишлаган, шу жумладан Ренаулт заводида ва Ла Гарен-Коломбдаги Ле Cреусот темир-пўлат заводида монтажчи бўлиб ишлаган . Парижнинг шимоли-ғарбий чеккасида у 1921-йил апрел ойида кўчиб ўтди Тасодифга кўра, Денгнинг кейинги сиёсий тақдири пасайиб, 1974-йилда Маданий инқилоб даврида трактор заводига ишга юборилганида, у ўзини яна чилангар деб топди ва ҳали ҳам маҳорат устаси эканлигини исботлади.

Ла Гаренне-Коломбда Денг бўлажак ККП раҳбарлари Чжоу Энлай , Чен Йи , Ниэ Ронгзҳен , Ли Фучун , Ли Лисан ва Ли Вейхан билан учрашди .  1923-йил июн ойида Эвропадаги Хитой Коммунистик Ёшлар Лигасига қўшилди.  1924-йилнинг иккинчи ярмида у Хитой Коммунистик партиясига қўшилди ва Европадаги Ёшлар Лигаси Бош бўлимининг етакчи аъзоларидан бирига айланди. 1926-йилда Денг Совет Иттифоқига саёҳат қилди ва Москва Сун Яцен университетида таҳсил олди, у ерда унинг синфдошларидан бири Чианг Кай-Шекнинг ўғли Чианг Чинг-куо эди .

Хитойга қайтиш

1927 йил охирида Денг Хитойга қайтиш учун Москвани тарк этди ва у ерда минтақадаги бошқа маҳаллий раҳбарлар билан курашда Совет Иттифоқидан ёрдам сўраган шимоли-ғарбий Хитойнинг ҳарбий раҳбари Фенг Юхианг армиясига қўшилди . Ўша пайтда Совет Иттифоқи коммунистик ҳаракатларни қўллаб-қувватловчи халқаро ташкилот — Коминтерн орқали коммунистларнинг Сун Ят-сен асос солган Гоминдан (КМТ) партияси миллатчилари билан иттифоқини қўллаб-қувватлаган .

У 1927-йил март ойида Фенг Юсяннинг таянчи бўлган Сиан шаҳрига етиб келди. У Фенгтян гуруҳининг КМТ ва коммунистлар ўртасидаги иттифоқни бузишга йўл қўймаслик уринишининг бир қисми эди. Бу бўлиниш қисман Чианг Кай-Шекнинг уларни КМТ томонидан бошқариладиган ҳудудларни тарк этишга мажбур қилишига олиб келди. Коммунистлар ва миллатчилар ўртасидаги иттифоқ парчаланганидан сўнг, Фенг Юхианг Чианг Кай-Шек томонида турди ва уларнинг армиясида қатнашган коммунистлар, масалан, Денг Сяопин, қочишга мажбур бўлди. 1929-йилда Денг Гуангси провинциясида Гоминдан (КМТ) ҳукуматига қарши Баисе қўзғолонига раҳбарлик қилди . Қўзғолон муваффақияцизликка учради ва Денг Цзянсидаги Марказий Совет ҳудудига кетди.

Истеъфо ва 1992 йил жанубий саёҳати

Денг Сяопиннинг 1992 йилдаги жанубий сафари пайтида фойдаланилаётган патрул кемаси

Расмий равишда, Денг 1989-йил ноябр ойида Марказий Ҳарбий Кенгаш раиси лавозимини тарк этганида ва унинг вориси Жианг Земин Марказий Ҳарбий Кенгашнинг янги Раиси ва олий раҳбар бўлгач, юқори лавозимлардан истеъфога чиқишга қарор қилди .  Бироқ Хитой ҳали Денг Сяопин даврида эди . У мамлакатнинг амалдаги етакчиси сифатида кенг эътироф этилишида давом этди, Хитой контракт кўприги ассоциацияси раиси бўлишидан ташқари ҳеч қандай расмий лавозимга эга бўлмаганига қарамай, орқа хона назоратига эга эканлигига ишонилди ва  Жинтаони 14 -партия қурултойида Жиангнинг вориси этиб тайинлади.1992-йилда Денг расман „Хитойнинг иқтисодий ислоҳотлари ва Хитойнинг социалистик модернизациясининг бош меъмори“ сифатида тан олинган. Коммунистик партияга у қариганда нафақага чиқишдан бош тортган коммунистик кадрлар учун яхши ўрнак бўлганига ишонишган. У бир умрлик лавозимларни эгаллаш ҳақидаги олдинги конвенцияларни бузди. Уни кўпинча оддий ўртоқ Сяопин деб аташган, унвон қўшилмаган.

1989-йил Тиананмен майдонидаги норозилик намойишлари туфайли Денгнинг кучи сезиларли даражада заифлашди ва Коммунистик партия ичида Денгнинг ислоҳотларига қарши бўлган расмий фракция кучайиб борди. 1992-йил баҳорида ўзининг иқтисодий дастурини қайта тиклаш учун Денг Хитойнинг жанубига саёҳат қилди, Гуанчжоу , Шенчжен , Чжухайга ташриф буюрди ва янги йилни Шанхайда ўтказди, бу сафардан нафақага чиққанидан кейин иқтисодий сиёсатини қайта тиклаш усули сифатида фойдаланган. .  1992-йилги жанубий саёҳат Хитойнинг замонавий тарихидаги муҳим нуқта сифатида кўриб чиқилади, чунки у Хитой иқтисодий ислоҳотини сақлаб қолди ва жамият барқарорлигини сақлаб қолди.

Адабиётлар

1.Cоллинс луг'ати Денг Хиаопин

2.Хитой Японияни ортда қолдириб, дунёнинг иккинчи йирик иқтисодиётига айланди

3.Денгнинг болалиги