Dengiz suvi

Денгиз суви, океан суви – денгиз ва океанлар суви. Дунё океани сувининг умумий ҳажми 1370 млн. км3, бу эса Ер шаридаги барча сувнинг 98% ини ташкил қилади. Денгиз сувида минерал туз, газ (асосан азот, кислород, карбонат ангидрид, водород сулфид) ва кам миқдорда органик моддалар (1–5 мг/л) эриган ҳолда бўлади. Д. еда деярли барча кимёвий элементларни топиш мумкин. Д. еда эриган моддаларнинг 99,9% дан ортиқроғи тузлардан иборат. Д. с.нинг ўзига хос хусусиятларидан бири унинг шўрлиги ва хлорлилигидир. Денгиз сувининг шўрлиги ўртача 3,47% , ўзгарувчанлиги 3,4 дан 3,6% гача. Бу ҳар бир литр денгиз сувида тахминан 35 грамм туз (асосан натрий хлорид) эриганлигини англатади. Бу 0,6 мол / литрга тўғри келади (агар барча туз НаCл деб ҳисобланса, аслида бундай эмас) [1] . Д. с.нинг зичлиги унинг температураси, шўрлиги ва босимига боғлиқ. Шўрлиги 35%о бўлган Д. с.нинг зичлиги (температураси 4° бўлган дистилланган сувга нисбатан) 0° да 1,028126 ва 20° да 1,024781 га тенг.
Денгиз сувининг хусусиятлари
Шўрланиш

Шўрланиш сув массаларининг асосий хусусиятларидан биридир. Бу денгиз оқимларининг шаклланишига ва денгиз организмларининг тарқалишига таъсир қилади, чунки уларнинг кўпчилиги унинг ўзгаришига жуда сезгир. Натижада , денгиз ва океанларнинг биологик маҳсулдорлиги шўрланишга боғлиқ бўлади
Денгиз сувининг шўрлиги (С ‰) – 1 килограмм денгиз сувида эриган барча қаттиқ моддаларнинг умумий массаси (грамларда), бу моддалар 480 ° C да қуритилгандан кейинги доимий массага тенг. Органик бирикмалар тўлиқ минераллашган, бромидлар . ва ёдидлар хлоридларнинг эквивалент массаси билан алмаштирилади. Карбонатлар оксидларнинг массаси билан алмаштирилади . Олинган қиймат сувдаги дастлабки туз миқдоридан бир оз камроқ бўлади[2].
Океанларда сувнинг шўрлиги деярли ҳамма жойда 3,5% га яқин, денгизларда эса сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин. Энг кам шўр – Финландия кўрфазининг суви ва Болтиқ денгизининг бир қисми бўлган Ботния кўрфазининг шимолий қисми. Энг шўр суви Қизил денгиз ва Ўрта эр денгизининг шарқий қисмидир. Ўлик денгиз каби тузли кўлларда туз миқдори сезиларли даражада юқори бўлиши мумкин.
Денгиз суви озгина ишқорли, унинг водород кўрсатгичи (пҲ) 7,5 дан 8,4 гача ўзгариб туради. Нисбатан юқори пҲ барқарорлиги карбонат буфер тизимининг мавжудлиги билан боғлиқ [1] [3] [комм. 1] . Борат тизими пҲ [3] ни сақлаб қолиш учун бирмунча камроқ аҳамиятга эга. пҲ қиймати денгиз юзасида энг юқори ва чуқурлик билан бир оз камаяди. Тузсизланган жойларда пҲ қиймати нейтрал ва ҳатто озгина кислоталигача камайиши мумкин [1]
| ||||||||||||||||||||||||||||
|
Биоген моддалар
Биоген элементлар тирик организмлар учун зарурдир. Буларга фосфор, азот (ноорганик бирикмаларда) ва (баъзи организмлар учун) кремний киради. Оз миқдорида топилган металлар муҳим рол ўйнайди [5].
Денгиз сувидаги биоген моддаларининг миқдори доимий эмас. Жойлашуви, чуқурлиги ва намуна олиш вақтига қараб ўзгаради. Одатда уларнинг таркиби сиртда минимал бўлиб, 1000-1500 метргача чуқурликда кўпаяди, бу ерда у максимал даражага этади ва кейин аста-секин камаяди. Фосфат миқдори океан тубига яқин жойда кескин кўтарилиши мумкин[6].
Сув кўтарилиш пайтида биоген моддаларини юзага олиб чиқади.
Эриган газлар
Денгиз сувининг атмосфера таркибидаги газлар (кислород, азот ва карбонат ангидрид) билан алмашинади: . Худди шу газлар океанда содир бўладиган кимёвий ва биологик жараёнлар натижасида денгиз сувига киради. Баъзи газлар дарё суви билан океанга келиб тушади.
Денгиз сувида эриган газлар миқдори уларнинг эрувчанлиги ва ҳаводаги парциал босимга боғлиқ. Ҳарорат кўтарилса, газларнинг эрувчанлиги ва шунга мос равишда уларнинг денгиз сувидаги таркиби камаяди.
Денгиз сувидаги эриган кислород ва азотнинг нисбати уларнинг атмосферадаги нисбатидан фарқ қилади. Кислороднинг яхши эрувчанлиги туфайли унинг сувдаги консентрацияси нисбатан юқори, азот билан нисбати 1:2[7].
Анаэроб шароитда водород сулфиди сувда тўпланиши мумкин – масалан, Қора денгизда 200 метрдан ортиқ чуқурликда.
Физик хоссалари
Денгиз сувининг зичлиги 1020 дан 1030 кг / м³ гача ва ҳарорат ва шўрланишга боғлиқ. Шўрланиш 24‰ дан ошганда, максимал зичлик музлаш ҳароратидагидан кам бўлади. Совутиш пайтида денгиз суви доимо сиқилади ва унинг зичлиги ошади.[8]
Денгиз сувидаги товуш тезлиги тахминан 1500 м/с..
| Хусусиятлари | Денгиз суви | Тоза сув |
|---|---|---|
| Зичлик 25 °C, г/см3 | 1,02412 | 0,9971 |
| Ёпишқоқлик 25 да °C, миллипоаз : | 9,02 | 8,90 |
| Буг 'босими 20 °C, мм рт. ст.: | 17,35 | 17,54 |
| Максимал зичлик ҳарорати, °C: | -3,52 (тўлиқ совутилган суюқлик) |
+3,98[1] |
| Музлаш нуқтаси, °C: | -1,91 | 0,00 |
| 25 да сирт таранглиги °C, дин/см: | 72,74 | 71,97 |
| Товуш тезлиги 0 °C, м/с: | 1450 | 1407 |
| Махсус иссиқлик қуввати 7,5 да °C, Ж/(г °C): | 3,898 | 4,182 |
Геокимёвий тушунтириш
Денгиздаги шўр сувнинг пайдо бўлишининг илмий изоҳи 1715 йилда Эдмунд Ҳаллейнинг иши билан яратилган. У туз ва бошқа фойдали қазилмалар тупроқдан ювилиб, дарёлар орқали денгизга келтирилишини таклиф қилди. Океанга етиб боргач, св бууғланади, тузлар қолди ва аста-секин тўпланади. Ҳаллей океанлар билан сув алоқаси бўлмаган кўлларнинг кўпларида шўр сув борлигини пайқади.
Ҳаллей назарияси қисман тўғри. Бундан ташқари, натрий бирикмалари ҳосил бўлишининг дастлабки босқичларида океанлар тубидан ювилганлигини таъкидлаш керак. Бошқа туз элементи – хлорнинг мавжудлиги унинг вулқон отилиши пайтида Ернинг ички қисмидан чиқиши (водород хлорид шаклида) билан изоҳланади. Натрий ва хлор атомлари аста-секин денгиз сувининг туз таркибининг асосий таркибий қисмларига айланди.
Ишлатилиши
Ичиш учун
Денгиз сувини тузсизлантиришдан кейин ичиш мумкин..
Табиий денгиз суви таркибидаги тузлар ва минералларнинг кўплиги сабабли доимий ичиш учун яроқсиз бўлиб, уни танадан олиб ташлаш учун ичилган миқдордан кўпроқ сув талаб қилинади. Шундай қилиб, бир литр денгиз суви тахминан 35 грамм тузни ўз ичига олади ва бир киши кунига тахминан 2 литр истеъмол қилишини ҳисобга олсак, умумий туз истеъмоли 70 грамм бўлади. Инсон танаси кунига атиги 20 грамм тузга бардош бера олади. Тузнинг ҳаддан ташқари дозаси, биринчидан, буйракларга катта юк тушишига олиб келади, иккинчидан, ортиқча тузни тоза сувда эритибчиқариб юбориш керак бўлади. Сув тананинг тўқималаридан олинади, бу унинг сувсизланишига, тананинг барча ҳаётий тизимларининг аста-секин ишдан чиқишига ва ўлимга олиб келади.
Ичиш учун яроқлилиги чекланган
1950-йилларда франсуз шифокори ва саёҳатчиси Ален Бомбард денгиз сувини оз миқдорда (кунига тахминан 0,7 литр) 5-7 кун давомида соғликка зарар бермасдан ичиш мумкинлигини экспериментал равишда исботлади[9].
Тузсизланган денгиз суви, шўрлиги океанникидан 3-4 баравар паст (8-11 ппм дан кўп бўлмаган), йирик дарёлар оқиб ўтадиган баъзи қўлтиқлар, лагуналар, эстуарийларда, Азов, Болтиқ, Каспий каби денгизларда камроқ зарарли ҳисобланади. океандагидан кўра ва аста-секин ичиш ва фавқулодда вазиятларда омон қолиш учун ишлатилиши мумкин. Агар океан суви ҳеч бўлмаганда чучук сув билан суюлтирилса, худди шундай натижага эришилади: денгиз сувининг 2 қисми чучук сувнинг 3 қисми аралашмасини ичиш мумкин
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун
Деярли барча кимёвий элементлар денгиз сувида мавжуд. Дунёдаги ишлаб чиқариладиган магнийнинг деярли ярми денгиз сувидан олинади. АҚШда денгиз сувидан йилига 40 минг тонна бром олинади[10]. Денгиз сувидан уран олиш имконияти кўриб чиқилмоқда .
Гигиэна мақсадларида
Гонконгда денгиз суви ҳожатхонани ювиш тизимларида кенг қўлланади. Уларнинг 90% дан ортиғи тоза сувни тежаш мақсадида денгиз сувини ювиш учун ишлатади. Бу амалиёт 1960-1970-йилларда, собиқ Британия мустамлакаси аҳолиси учун чучук сув ишлаб чиқариш қийинлашганда бошланган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Хорн 1972.
- ↑ Руководство по химическому анализу морских вод (РД. 52.10.243-92). СПб: Гидрометеостат, 1993 — 7-бет.
- ↑ 3,0 3,1 Зеэбе эт ал 2001.
- ↑ „Чаптер 5 — Пҳйсиcал анд тҳермодйнамиc дата“. 2011-йил 25-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 23-август.
- ↑ Грасшофф эт ал 1999, с. 159.
- ↑ Грасшофф эт ал 1999, с. 160.
- ↑ Смирнов и др. 1988.
- ↑ Вейль 1977.
- ↑ Ален Бомбар. За бортом по своей воле. М.: Альпина Паблишер, 2014. ИСБН 978-5-9614-4794-1.
- ↑ „СЫРЬЕВОЙ КРИЗИС И ПРОБЛЕМЫ ДОБЫЧИ МЕТАЛЛОВ ИЗ МОРСКОЙ ВОДЫ“. 2020-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 10-июн.
Адабиётлар
- Хорн Р.. Морская химия (структура воды и химия гидросферы), Науки о земле. Москва: Мир, 1972.
- Руководство по химическому анализу морских вод (РД52.10.243-293), Руководящий документ. С.-Пб: «Гидрометеоиздат», 1993.
- Зеэбе Р. Э., Wолф-Гладроw Д.. CО2 ин Сеаwатер: эқуилибрум, кинетиcс, исотопес, Элсевиэр Оcеанограпҳй Сериэс. Элсевиэр Сcиэнcе Б.В, 2001 — 346-бет. ИСБН 0 444 50579 2.
- Грасшофф К., Кремлинг К., Эҳрҳардт М.. Метҳодс оф сеаwатер аналйсис, Тҳирд, Cомплетелй Ревисед анд Эхтендед Эдитион, WИЛЕЙ-ВCҲ, 1999. ИСБН 3-527-29589-5.
- Смирнов Г.Н., Курлович Е.В., Витрешко И.А., Мальгина И.А.. Гидрология и гидротехнические сооружения: Учеб. для вузов по спец. «Водоснабжение и канализация», Высш. шк. 10000 экз, М., 1988.
- Вейль П.. Популярная океанография, 50000 экз, Л.: «Гидрометеоиздат», 1977.
Ҳаволалар
- Денгиз суви — маълумот Катта совет энсиклопедиясидан олинди..
- Морская вода на водообмен.ру
| Викиомборда „Денгиз суви“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |